Strefa wydania

Kolejność i schematy

Kolejną do omówienia jest strefa wydania, w której obowiązuje następująca kolejność elementów:

oznaczenie wydania;
oznaczenie odpowiedzialności dotyczące wydania;
dodatkowe oznaczenie wydania;
oznaczenie odpowiedzialności dotyczące dodatkowego oznaczenia wydania.

Tak naprawdę na ogół zetkniemy się w opisach z pierwszymi trzema elementami; czwarty zdarza się bardzo rzadko. Pierwsza grafika (na następnej stronie) obrazuje schematy do wykorzystania dla tej strefy.

Strefa wydania – schematy. Źródło: autorka

Źródła danych

Źródłem dla tej strefy, w odróżnieniu od strefy tytułu i odpowiedzialności, jest cała publikacja, aczkolwiek istnieje określona kolejność, wedle której przeszukujemy poszczególne źródła w poszukiwaniu najbardziej kompletnych danych. Sprawdzić należy kolejno:

stronę tytułową lub jej substytut;
stronę redakcyjną;
metrykę dokumentu;
okładkę;
dowolną inną część dokumentu.

W nawiasie kwadratowym wpisujemy wyłącznie informacje, które pozyskaliśmy spoza dokumentu (np. ze strony wydawcy) – obowiązkowo podajemy ich źródło w uwadze ogólnej w polu 500. W nawiasie umieszczamy także samo słowo „Wydanie”, o ile nie było w dokumencie żadnego określenia typu „wydanie”, „edycja” itp., a jedynie sam numer.

Odpowiedniki słowa „wydanie”

Słowo „wydanie” (lub jego odpowiednik w innym języku lub systemie pisma) może zastąpić termin pokrewny lub określenie wskazujące różnice między wydaniami bez kolejnego numeru:

„wersja” (ang. version, release), słowo pokrewne;
„poziom” (ang. level), słowo pokrewne;
„aktualizacja” (ang. update), słowo pokrewne;
„wydanie nowe” (różnica w wydaniu);
„wydanie przejrzane” (zaktualizowane, ang. revised edition itp. – różnica w wydaniu).

Zasady ogólne

Istotną zmianą w stosunku do wcześniejszych zasad jest obowiązek podawania także danych dotyczących pierwszego wydania. Strefa nie pojawi się tylko, jeśli wydanie nie zostało oznaczone w dokumencie w żaden sposób.

Informacji o samym wydaniu mogą towarzyszyć dodatkowe dane o dodruku, rzucie, odrębnym nakładzie i serii w ramach tego samego wydania. Stanowią one element dodatkowego znaczenia wydania i powinny zostać zapisane w strefie. Zostało to przedstawione na początkowej grafice na schematach.

Niekiedy w publikacjach spotykamy się z informacjami dotyczącymi treści charakterystycznej dla konkretnego wydania. Jeśli osoba opracowująca uzna, że informacja ta przyda się jej użytkownikom, można ją zapisać w uwadze ogólnej w polu 500. Nie należy jej jednak umieszczać w samej strefie.

Język lub system pisma

Dane w strefie wydania podajemy w języku tytułu właściwego. Jeżeli jest to język z grupy niełacińskich, należy wówczas poddać go konwersji. Narzędzia do transkrypcji i transliteracji wskazałam w poprzednim artykule (drugim z cyklu).

Możemy trafić na publikację, w której mamy więcej wersji językowych odnoszących się do wydania. W takiej sytuacji nie stosujemy tego zapisu jako równoległego, lecz całkowicie pomijamy tę informację.

Zapis oznaczenia wydania

W strefie wydania obowiązuje zasada „bierz, co widzisz” – należy przejmować dane dokładnie w takiej formie, w jakiej zostały zamieszczone w dokumencie. Pozostawiamy liczby rzymskie, arabskie, odpowiedniki słowne, skróty lub rozwinięcia zgodne z oryginałem. Nie dopisujemy także kropki w liczebnikach porządkowych zgodnie z aktualną pisownią, jeśli nie ma jej w dokumencie.

Strefa wydania – „bierz, co widzisz”. Źródło: autorka

Jeżeli wśród informacji do strefy wydania znajdują się znaki niealfanumeryczne, to należy, o ile to możliwe, je zapisać – jeśli nie z klawiatury, to z tabeli znaków Windows – lub skopiować z internetu. Jeśli będzie to technicznie niewykonalne, wówczas trzeba opisać ten znak, a opis ująć w nawias kwadratowy, po czym podać wyjaśnienie w strefie uwag w polu 500.

Zdarzają się publikacje, w których wydanie oznaczone jest za pomocą ciągu liter lub cyfr w porządku rosnącym, malejącym czy naprzemiennym. Na ogół znajdujemy taki zapis na stronie redakcyjnej, zwłaszcza w niektórych wydawnictwach angielskich, amerykańskich i niemieckich. W takiej sytuacji do strefy wydania przyjmujemy najniższą liczbę czy też literę, co pokazuje przykład na grafice.

Strefa wydania – ciągi numeracji. Źródło: autorka

Błędne oznaczenie wydania

Niekiedy mamy do czynienia z nieprawidłowym oznaczeniem wydania. W takiej sytuacji stosujemy zasadę „bierz, co widzisz”, czyli przepisujemy w polu 250 w strefie wydania oryginalny błędny zapis, natomiast sprostowanie umieszczamy w uwadze ogólnej w polu 500.

Strefa wydania – błędne oznaczenie. Źródło: autorka

Oznaczenie wydania bez różnic wobec wcześniejszych edycji

Możemy mieć także do czynienia z wydaniem, które powiela to, co było we wcześniejszych edycjach. Jeżeli taka informacja się pojawia, to wprowadzamy ją do strefy wydania. Jak może to wyglądać, na przykładach pokazuje kolejna grafika.

Strefa wydania – wydania nieróżniące się od poprzednich. Źródło: autorka

Wydania z różnicami wobec wcześniejszych edycji

W ramach oznaczenia wydania możemy przyjąć także wszelkie określenia, które będą wskazywały na odmienność opracowywanego wydania dokumentu od jego wcześniejszych edycji. Mogą to być różnice w obrębie:

zawartości, czyli zmienione, dodane lub usunięte części treści;
zasięgu geograficznego;
języka;
grupy odbiorców;
formy fizycznej;
chronologii związanej z zawartością;
szczególnych okoliczności publikacji.

Przykłady poszczególnych różnic widać na grafice.

Strefa wydania – różnice między wydaniami. Źródło: autorka

Elementy innych stref

Podczas opracowania możemy się zetknąć z publikacjami, w których elementy innych stref trafiły do strefy wydania. Mogą to być przykładowo dane o pierwowzorze wydania, materiale ilustracyjnym itp., a jeżeli są one składniowo powiązane z oznaczeniem wydania, to tworzą integralną całość, którą pozostawiamy bez zmian w strefie wydania – zgodnie z zasadą „bierz, co widzisz” – a pomijamy w strefie, do której przynależą. Wyjątkiem są informacje ze strefy opisu fizycznego, które powtarzamy mimo wystąpienia w innych strefach.

Może też się zdarzyć – choć to znacznie rzadsze – odwrotnie, np. kiedy oznaczenie wydania stanie się elementem strefy tytułu i odpowiedzialności. W takim przypadku nie powielamy tej informacji w polu 250, chyba że mamy w dokumencie szerszą informację o wydaniu – wtedy wybieramy oczywiście tę obszerniejszą wersję.

Strefa wydania – elementy innych stref. Źródło: autorka

Prace współwydane

Jeśli opracowujemy prace współwydane, to w strefie wydania umieszczamy wyłącznie informacje odnoszące się do całości edycji. Natomiast oznaczenia wydania powiązane z poszczególnymi pracami podajemy w uwadze odnoszącej się do prac współwydanych – w polu 501 (prace współwydane bez wspólnego tytułu, z odrębną paginacją, indywidualnymi tytułami nagłówkowymi lub stronami tytułowymi) lub w polu 505 (prace współwydane pod wspólnym tytułem).

Niekiedy, zwłaszcza w różnego rodzaju cyklach, brakuje oznaczenia wydania jako całości, a mamy podane oznaczenia wydania dla poszczególnych prac współwydanych. W takim przypadku pomijamy strefę wydania i pole 250 w opisie, a jedynie odnotowujemy informacje w uwadze w polu 501 lub 505.

Niektóre biblioteki zamiast w polu 501 czy 505 wpisują te uwagi w pole ogólne 500. Nie jest to problematyczne z punktu widzenia wyszukiwania przez użytkownika i wyświetla się we właściwym miejscu wirtualnej karty katalogowej. Co za tym idzie, można sobie uprościć zapis tej uwagi, poświęcając jej pole 500.

Uwagi możemy zapisać albo w formie cytatu z publikacji – czyli słowo w słowo je przepisać – lub zastosować zasady jak przy poszczególnych strefach. Ta ostatnia wersja jest czytelniejsza. Poniżej przykłady uwag.

Strefa wydania – prace współwydane. Źródło: autorka

Odpowiedzialność do wydania

Odpowiedzialność do wydania ma zastosowanie tylko w przypadku wyraźnego wskazania, że określona odpowiedzialność odnosi się do konkretnego wydania. Przy braku takiego wskazania osobę lub instytucję odpowiedzialną umieszczamy w strefie tytułu i odpowiedzialności w polu 245 w podpolu „c” wraz z innymi odpowiedzialnymi.

Wskazanie odpowiedzialności do konkretnego wydania może się odnosić do:

osób lub instytucji, które współtworzyły merytoryczną treść dokumentu w tym wydaniu, a nie były ujęte w wydaniach poprzednich;
informacji o rodzaju odpowiedzialności, np. redaktora nowego wydania;
osoby lub instytucji odpowiedzialnych za dodatkową treść dodaną w bieżącym wydaniu, np. twórcy aneksów, uzupełnień, aktualizacji lub innego rodzaju załączników.

Nigdy nie będziemy mieć oznaczenia odpowiedzialności do wydania w opisie pierwszej edycji dokumentu.

Zapis odpowiedzialności do wydania prowadzimy wedle zasady „bierz, co widzisz”, zachowując wszelkie błędne i poprawne formy zapisu, a w razie konieczności ich wyjaśnienia lub skomentowania wykorzystujemy pole uwag ogólnych 500.

Oznaczenie odpowiedzialności do wydania poprzedza ukośnik ze spacjami z obu stron, a zasady zapisu są identyczne do tych w strefie tytułu i odpowiedzialności dla podpola „c” w polu 245, gdzie te same rodzaje odpowiedzialności rozdzielamy przecinkami, odpowiedzialności różnych rodzajów zaś – średnikiem ze spacjami z obu stron.

Jeśli nazwom odpowiedzialnych towarzyszą tytuły, godności, afiliacje oraz oznaczenia rodzaju współpracy, czyli pełnione funkcje, to przejmujemy je do strefy w całości i bez zmian.

Może się zdarzyć, że odpowiedzialność zostanie podana w dokumencie bez nazw osobowych lub korporatywnych, a jedynie poprzez np. wskazanie funkcji. W takim przypadku podajemy ją w niezmienionej formie.

Strefa wydania – odpowiedzialność do wydania. Źródło: autorka

Dodatkowe oznaczenie wydania

W skład informacji, które możemy zapisać jako dodatkowe oznaczenie wydania, wchodzą:

dodruk, rzut, odrębny nakład w obrębie danego wydania;
kolejne oznaczenie wydania podane po pierwszym;
wysokość nakładu (np. wydania, dodruku), jeśli wystąpi na stronie tytułowej lub jej substytucie albo pozostaje w ścisłym związku z oznaczeniem wydania.

Tutaj także obowiązuje zasada „bierz, co widzisz”, czyli przepisujemy po przecinku ze spacją informacje dotyczące dodatkowego oznaczenia wydania.

Strefa wydania – dodatkowe oznaczenie wydania. Źródło: autorka

Odpowiedzialność do dodatkowego oznaczenia wydania

Oznaczenia odpowiedzialności odnoszące się do dodatkowego oznaczenia wydania w postaci np. odpowiedzialności dla dodruku czy odpowiedzialności dla kolejnego oznaczenia wydania podanego po pierwszym oznaczeniu wydania, ale nie całego wydania, zapisujemy także wedle zasady „bierz, co widzisz” i podajemy bez zmian w formie bezpośrednio przejętej z dokumentu.

Strefa wydania – odpowiedzialność do dodatkowego oznaczenia wydania. Źródło: autorka

Strefa specjalna

Strefa rodzaju i wielkości publikacji elektronicznej

Strefa ta w opracowaniu wydawnictw zwartych nie występuje, gdyż przeznaczona jest dla dokumentów elektronicznych, zwłaszcza tych, które są dostępne zdalnie. Dla takich dokumentów strefa ta zastępuje strefę opisu fizycznego.

W przypadku dokumentów zwartych mogą jednak zdarzyć się sytuacje, gdy strefa ta znajdzie zastosowanie. Wiele publikacji wydawanych przez współczesnych edytorów ma, oprócz drukowanej warstwy, także warstwę elektroniczną, często dostępną dzięki podanym w wersji drukowanej stronom internetowym, kodom QR lub poprzez inne formy kodowania dostępu do treści zdalnej. Tego rodzaju treść zdalna jest integralną częścią opracowywanej książki i należy odpowiednie informacje odnoszące się właśnie to tej zawartości internetowej zawrzeć w opisie bibliograficznym.

Źródła danych

Źródłem danych dla tej strefy jest cała publikacja. Na ogół informacje o dodatkowej treści dostępnej zdalnie znajdują się na stronach redakcyjnych lub na końcu, za tekstem merytorycznym, ewentualnie na ostatniej stronie okładki. Należy sporządzić uwagę – najczęściej robi się ją w polu 500, przepisując z dokumentu wedle reguły „bierz, co widzisz” cały tekst związany z dodatkową treścią elektroniczną dostępną zdalnie, a przede wszystkim zawrzeć zasady skorzystania z niej, czyli adres dostępowy, względnie informację o kodach, które ten dostęp umożliwiają.

Ważnym krokiem jest zwrócenie uwagi na formę dostępności do treści zdalnej ze względu na prawa autorskie i ewentualne warunki licencyjne. Niektórzy wydawcy pozwalają danego kodu użyć tylko raz, a często wymaga to utworzenia określonego profilu i zarejestrowania posiadanego dokumentu zwartego do powiązania go z kodem. Wtedy podajemy w uwadze wyłącznie informację o istnieniu kodu, lecz go nie wpisujemy. Informujemy za to użytkownika w dalszej części uwagi, że z dokumentu będzie można korzystać wyłącznie w czytelni, jeśli chodzi o treść dostępną zdalnie, natomiast z domu użytkownik będzie miał dostęp jedynie do wypożyczonej fizycznie książki. Musimy umożliwić korzystanie z tej zawartości zdalnej na komputerze dostępnym dla czytelników, np. w czytelni. Jeśli w książce brak takich obostrzeń i każdy, kto ma w ręku dokument, może swobodnie korzystać z kodu, to wpisujemy go do opisu we wspomnianej już uwadze.

Rodzaj publikacji elektronicznej

Zawartość zdalna wymaga określenia rodzaju tego elementu publikacji. Można to zrobić albo na poziomie bardzo podstawowym, rozróżniając „Dane”, „Program” oraz „Dane i program” – jest to obowiązkowe minimum – albo zagłębić się w temat i wyodrębnić to bardziej szczegółowo, jak wskazuje grafika.

Strefa wydania – rodzaj publikacji elektronicznej. Źródło: autorka

W ramach oznaczania rodzaju treści dostępnej zdalnie można też opcjonalnie poszerzyć opis o dodatkowe informacje w nawiasie okrągłym po spacji. Nawias może zawierać nazwy typów plików (np.: „plik tekstowy MOBI”, „plik tekstowy EPUB”, „plik tekstowy PDF”, „plik graficzny JPG”, „plik graficzny PNG”, „plik danych”, „plik wideo MP4”, „plik wideo FLV”).

Oznaczenie wielkości publikacji elektronicznej

Informacje o wielkości treści dostępnej zdalnie są danymi opcjonalnymi – możemy, ale nie musimy, je podawać. Jeśli się na to zdecydujemy, podajemy te informacje w nawiasie okrągłym po danych szczegółowych dotyczących rodzaju pliku, poprzedzając je dwukropkiem ze spacjami z obu stron, i dopiero na końcu zamykamy nawias okrągły. Dane zapisujemy języku polskim, a liczby – cyframi arabskimi. Zdarza się, że treść zdalna jest skompresowana – w takim przypadku nie podajemy informacji o jej wielkości.

Strefa wydania – rodzaj publikacji elektronicznej. Źródło: autorka

Netografia

Katalog Biblioteki Narodowej, https://katalogi.bn.org.pl (dostęp: 8.07.2025).
Przepisy katalogowania, https://przepisy.bn.org.pl (dostęp: 8.07.2025).

Można zadawać pytania

Zachęcamy do zadawania pytań, wyrażania wątpliwości lub wskazywania problemów dotyczących opracowania zbiorów. Odpowiedzi będą publikowane w „Bibliotece w Szkole”.

Adres: bws@sukurs.edu.pl

Co w numerze?