ZERO ZŁOTYCH
Druga edycja Narodowego Programu Rozwoju Czytelnictwa zakończyła się w 2025 r. Już wiosną 2025 r. zainicjowano zakrojone na szeroką skalę prace koncepcyjne nad kształtem kolejnej edycji NPRC na lata 2026-2030. Podobnie jak w latach poprzednich, jeden z priorytetów (Priorytet 3) miał dotyczyć wsparcia przedszkoli i bibliotek szkolnych. Skończyło się jednak na szumnych zapowiedziach. Bo jesienią 2025 r. okazało się, że po cichu, bez żadnych wyjaśnień, w ustawie budżetowej na 2026 r. pieniędzy na NPRC po prostu nie uwzględniono.
Wszystko wskazuje na to, że podczas prac nad ustawą budżetową na 2027 r. podjęto próbę zastosowania tej samej metody. W oficjalnie opublikowanym projekcie tej ustawy na 2027 r. nie ma wyodrębnionych środków na Priorytet 3 dla przedszkoli i bibliotek szkolnych. NPRC nie ma w wykazie programów wieloletnich. Priorytetu 3 nie ma też w części „rezerwy celowe” (gdzie we wcześniejszych latach był wyszczególniony).
Dotarliśmy do pisma Ministerstwa Edukacji Narodowej (z 21 maja br.) skierowanego do Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego (które jest strategicznym koordynatorem NPRC) w sprawie finansowania NPRC w 2027 r. W piśmie tym MEN informuje, że owszem, popiera kontynuację NPRC, ale w tej części budżetu, którym MEN dysponuje, „nie ma środków, które mogłyby zostać przeznaczone na realizację programu rządowego”, więc powinien on być finansowany z rezerwy celowej budżetu państwa. Dotarliśmy do pisma MKiDN (z 27 maja br.) do Ministerstwa Finansów w sprawie zabezpieczenia środków w budżecie na 2027 r. dla rezerwy celowej na realizację NPRC. W zapotrzebowaniu tym na realizację Priorytetu 3 wpisano kwotę 0 (zero) zł.
CO INNEGO MÓWIĄ, CO INNEGO ROBIĄ
Trudno zrozumieć intencje rządu. Przedstawiciele władz chętnie mówią o znaczeniu czytania dla wyrównywania szans edukacyjnych, rozwoju kluczowych kompetencji, walki z dezinformacją, zwiększenia uczestnictwa w życiu społecznym..
Te deklaracje przestają wiarygodnie brzmieć, gdy nie przekładają się na decyzje budżetowe. Trudno przekonywać, że czytanie jest strategiczną kompetencją, jeśli finansowanie działań na jego rzecz traktuje się jako sprawę, którą można odłożyć na później.
Priorytet 3 NPRC nie był kosztownym dodatkiem do systemu edukacji. Przeciwnie – stosunkowo skromne nakłady dawały efekt modernizacyjny widoczny na całym obszarze kraju, także w jego zakątkach odległych od dużych centrów kulturowych. Umożliwiały pracę u podstaw niewielkim kosztem.
Czy w trakcie parlamentarnych debat nad ustawą budżetową ktoś z posłów upomni się o sfinansowanie Priorytetu 3 NPRC w 2027 r.? Rok temu, gdy ważyły się losy NPRC na 2026 r., nikt ani z ław rządowych, ani opozycyjnych takich postulatów nie wyartykułował. Na wszelki wypadek napisaliśmy więc do wszystkich posłów z komisji sejmowych zajmujących się edukacją, kulturą oraz sprawami dzieci i młodzieży prośbę o wsparcie potrzeb bibliotek szkolnych. Czy ktoś posłucha i jakie będą ewentualnie efekty? Wielkich nadziei nie ma, ale przecież próbować trzeba.
PRAWDZIWYCH PRZYJACIÓŁ POZNAJE SIĘ W BIEDZIE
W obliczu odstąpienia rządu od finansowego wsparcia bibliotek szkolnych w ramach NPRC w 2026 r. i jak wszystko wskazuje, także w 2027 r. dziwne jest milczenie licznych podmiotów, które na co dzień tak chętnie i głośno deklarują zaangażowanie w rozwój czytelnictwa wśród dzieci i młodzieży i opierają na tych hasłach swoją działalność. Gdzie są liczne alarmujące apele, medialne wystąpienia, wspólne stanowiska, listy do władz, publiczne żądania wyjaśnień? Gdzie kampanie, które przypominałyby, że za hasłem „wspieramy rozwój czytelnictwa” muszą stać także konkretne wydatki?
Oczywiście, nie wszystkie organizacje milczą. Pojawiały się głosy zaniepokojenia i próby zwrócenia uwagi na problem. Na przykład Fundacja Powszechnego Czytania zbudowała koalicję organizacji, która wystosowała do premiera list postulujący uwzględnienie czytelnictwa w Programie Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej. Argumentowano, że czytanie wzmacnia odporność społeczeństwa na dezinformację, odporność społeczną, gotowość na działanie sztucznej inteligencji oraz aktywność obywatelską.
Nie sposób jednak nie zauważyć dysproporcji między skalą deklarowanych ambicji i potencjału tych licznych instytucji, fundacji oraz organizacji pozarządowych a poziomem ich reakcji na realne zagrożenie dla finansowania czytelnictwa. Zaskakujące jest też milczenie mediów, które w deklaracjach programowych odwołują się do misji kulturotwórczych i obywatelskich.
A przecież nie chodzi o drobną korektę programu ani przesunięcie terminu naboru. W grę wchodzi przerwanie na 2 lata (na razie?) wieloletniego, dobrze działającego mechanizmu, dzięki któremu do bibliotek trafiały nowe książki, wyposażenie, pojawiała się możliwość podejmowania działań promujących czytanie.
Trudno nie postawić pytania, czy dla niektórych proczytelniczych podmiotów ważniejsze od rzeczywistego stanu czytelnictwa nie stało się funkcjonowanie systemu kosztownych projektów, grantów, dotacji, konferencji i kampanii? Czy sukces mierzy się liczbą dzieci, które zaczęły czytać, poprawą sytuacji bibliotek i trwałą zmianą nawyków, czy raczej liczbą zrealizowanych przedsięwzięć, wydanych publikacji i rozliczonych środków?
Prawdziwych przyjaciół i wiarygodność deklaracji poznaje się w biedzie, w sytuacjach wymagających wsparcia – także wtedy, gdy nie wiąże się to z bezpośrednimi korzyściami dla własnego budżetu lub wręcz wymaga zrobienia czegoś pro bono.
DLACZEGO DOFINANSOWANIE BIBLIOTEK SZKOLNYCH JEST WAŻNE?
Biblioteki szkolne mogą odgrywać (i bardzo często odgrywają) trudną do przecenienia rolę w kontekście obecnych problemów dzieci i młodzieży. Mają one unikalny charakter w strukturze szkoły. Składają się na to przede wszystkim: „odławkowanie” uczniów, brak oceniania, integracja ponadklasowa uczniów w różnym wieku, brak rygoru ścisłej realizacji podstaw programowych, interdyscyplinarność, swoboda w wyborze form i metod pracy – z dużymi możliwościami kreowania ich przez samych uczniów.
Dzięki temu biblioteki szkolne nie tylko oferują swoje zbiory, ale są też zarówno łatwo dostępnymi miejscami pierwszego wyboru dla uczniów chcących realizować swoje zainteresowania, pasje czy talenty, jak i (ostatnio bardzo często!) azylem dla uczniów z różnego rodzaju problemami osobowościowymi czy osobistymi, którzy nie do końca sobie radzą w szkolnym środowisku. A wreszcie w bibliotece szkolnej można po prostu spędzić kulturalnie i bezpiecznie wolny czas – czytając, grając w szachy lub planszówki, rozmawiając z nauczycielem bibliotekarzem lub kolegami i koleżankami.
Wiele bibliotek szkolnych to szkolne ośrodki wolontariatu, siedziby formalnych i nieformalnych kół zainteresowań, miejsca, w których powstają projekty inicjowane przez uczniów, odbywają się bezpośrednie spotkania z ludźmi, których działalność i dorobek w różnych dziedzinach stanowi dla dzieci i młodzieży inspirację.
Jeśli ktoś faktycznie szuka skutecznych sposobów na przeciwdziałanie współczesnym problemom dzieci i młodzieży, to inwestowanie w biblioteki szkolne jest z pewnością dobrym i korzystnym ekonomicznie działaniem, ponieważ miejsca te łączą funkcje edukacyjne, wychowawcze, informacyjne i społeczne. Zapewniają codzienną, łatwo dostępną dla każdego, bezpieczną, przyjazną przestrzeń do zdobywania wiedzy, umiejętności krytycznego oceniania informacji, rozmowy, spotkań i rozwijania zainteresowań, a poprzez odpowiednio dobrane książki, zajęcia czytelnicze i edukację medialną pomagają młodym ludziom lepiej rozumieć siebie i innych, radzić sobie z trudnościami, rozpoznawać zagrożenia.





