Powszechnie znane nauczycielom bibliotekarzom formy promocji, tj. strona internetowa, ulotki czy foldery reklamowe, wizytówki, papier firmowy, logo [1], budują wizerunek biblioteki, ale coraz częściej okazują się niewystarczające. Coraz boleśniej można odczuć brutalne prawa rynku. Tymczasem dbałość o pozytywny wizerunek biblioteki szkolnej jest procesem ciągłym. Nie da się raz „odtrąbić" sukcesu i spocząć na laurach. Współczesny czytelnik staje się coraz bardziej wybredny i wymagający. Potencjalnego użytkownika trzeba czymś ująć, zaskoczyć, a czasem nawet „powalić".

Podtrzymuję gorący apel do środowiska bibliotekarskiego. Teraz jeszcze bardziej niż kiedykolwiek potrzeba ogólnokrajowej, a nawet międzynarodowej dyskusji na wszystkich szczeblach zmierzającej do nieustannego poszukiwania nowych form dotarcia do czytelnika. Świat w ostatnim czasie bardzo przyspieszył. Ciągle pojawiają się jakieś nowinki techniczne. To, co dla młodzieży jest czymś naturalnym, w dorosłych budzi nieuzasadniony opór. Trwa to zwykle jakiś czas, po czym i tak trzeba „przeprosić się" z nowościami, jakoś je oswoić. W tym czasie młodzież odskakuje o kolejny krok do przodu. W ten sposób bibliotekarze pozostają wciąż w roli goniącego. Każdy podświadomie czuje, że biblioteka zastygła w skostniałych ramach tradycji może tego nie przetrwać. Bibliotekarze powinni być bardziej czujni, a już na pewno zdecydowanie bardziej otwarci. Jeżeli nie zmienią podejścia, biblioteki, w których organizację i funkcjonowanie włożyli tyle serca, przestaną być atrakcyjne dla młodego odbiorcy. A do tego przecież nie można dopuścić.

Jako głos w dyskusji przedstawiam trzy pomysły - Facebook biblioteczny, kalendarz biblioteczny oraz lip dub - być może nie całkiem nowe, ale warte wykorzystania. Ich skuteczność i siłę rażenia przetestowaliśmy ostatnio w naszej szkole. Realizacja każdego z pomysłów wymaga korzystania w różnym stopniu z dobrodziejstw technologii informacyjnej.

Facebook, czyli carpe diem ery cyfrowej

Nie ulega wątpliwości, że strona internetowa instytucji to podstawa. Nikt już nie kwestionuje zasadności jej istnienia, pomimo że w większości przypadków na stronę internetową biblioteki szkolnej użytkownik zagląda okazyjnie, a odsetek uczniów regularnie ją odwiedzających jest stosunkowo niewielki. Rzecz ma się zupełnie inaczej w przypadku Facebooka, z którego korzysta systematycznie i aktywnie ogromna liczba użytkowników.

Optymalne byłoby równoległe prowadzenie strony internetowej biblioteki (chociażby w okrojonej wersji, jako zakładka na stronie szkoły) i profilu na Facebooku. Dla nauczycieli bibliotekarzy, którzy wciąż obawiają się „webmajstrowania" przy stronach internetowych, fanpage może być doskonałą alternatywą i najprostszym sposobem zaistnienia biblioteki w sieci.

Facebook ma ogromną siłę „rażenia", a przy założeniu, że spora część uczniów (gimnazjalistów i uczniów szkół średnich) ma założone konto - ten portal może być idealnym narzędziem interakcji z nimi. Posty publikowane na Facebooku docierają do użytkowników automatycznie, jeżeli tylko wcześniej kliknęli magiczne „Lubię to!". Jest to ogromna szansa, by z tym, co się dzieje w bibliotece (a dzieje się!), wyjść do ludzi. Nie można zmienić współczesnych tendencji, ale można wykorzystać je do bibliotecznych potrzeb. O skuteczności Facebooka napisano już wiele [2]. Chciałabym przekonać tych, którzy jeszcze się wahają, że warto - można na tym tylko zyskać.

Założenie strony organizacji (w tym również biblioteki szkolnej) na Facebooku wymaga posiadania konta osobistego na tym portalu.

Procedurę zakładania rozpoczyna się od kliknięcia „Utwórz stronę" w panelu po lewej stronie. Następnie trzeba wybrać opcję „Lokalny biznes lub miejsce" - „Biblioteka", wypełnić kolejno wymagane pola formularza i zaakceptować regulamin stron na Facebooku.

Od tego momentu w dowolnym czasie można uzupełniać lub zmieniać dane i ustawienia strony.

Osoba zakładająca profil biblioteki automatycznie staje się jego administratorem.

Serwis oferuje liczne narzędzia:

wysyłanie i odbieranie wiadomości (analogicznie jak w poczcie elektronicznej);
dodawanie informacji w formie postów, zdjęć, linków, filmików, dokumentów czy notatek (więcej na ten temat w dalszej części artykułu);
tworzenie grup o różnym charakterze (np. do wymiany informacji pomiędzy realizującymi konkretne zadanie);
tworzenie „wydarzeń" (pozwala na monitorowanie liczby chętnych do wzięcia udziału i informowanie o wydarzeniu);
czat indywidualny i grupowy (rozmowy online analogicznie jak w przypadku komunikatorów);
statystyki (zawierają wskaźniki związane z wynikami strony, dzięki nim można się dowiedzieć np., jakie posty podobają się użytkownikom);
subskrypcje (informacje z wybranych stron np. o charakterze edukacyjnym, księgarni, bibliotek);
możliwość korzystania z kont powiązanych (np. Gmail).

Przydatność każdej z funkcji najlepiej sprawdzić w praktyce. Jeśli wyniki nie będą satysfakcjonujące, w łatwy sposób można cofnąć akcję i przywrócić stronę do stanu sprzed zmiany.

Jakie informacje powinny trafiać na biblioteczny profil? Wszystkie! Można pisać o nowościach bibliotecznych, ogłaszać konkursy, informować o zbiórce makulatury, zapraszać na spotkanie ze znanym podróżnikiem, udostępniać zdjęcia z imprezy bibliotecznej. Warto starać się, by informacje były urozmaicone. Niech biblioteka nie da o sobie zapomnieć. Bywa, że przez dłuższy czas nie ma konkretnych „newsów" do zamieszczenia, ale zawsze można udostępnić zabawne zdjęcie nawiązujące do czytania, recenzję ciekawej książki czy oryginalny cytat. Kopalnią pomysłów i gotowych propozycji są profile tematyczne na Facebooku, np.: BiblioNETka.pl; Nie jestem statystycznym Polakiem, lubię czytać książki; Olej stado! Bądź czarną owcą; Teraz czytam.

Na facebookowym profilu można także zadawać fanom pytania, np.: „Po jakie książki sięgasz chętniej - literaturę fantasy czy przygodową?"; „Jaką książkę zabrałbyś na bezludną wyspę?"; „Zmierzch - co lepsze, książka czy film?" - i zachęcać do komentowania. Można zrobić ankietę, w której uczeń za pomocą kliknięcia wskazuje odpowiedź. Ta forma sprawdzi się do głosowania, np. w bibliotecznym konkursie fotograficznym (nagroda publiczności); na to, którą z książek zakupić w najpierw czy który z filmów zostanie przedstawiony na spotkaniu koła filmowego. Gdy użytkownicy „lubią" i komentują posty, ich znajomi mogą zobaczyć, że korzystają oni ze strony biblioteki. Dzięki takiej promocji „pocztą pantoflową" można pozyskać nowe cenne „polubienia" i nowych sympatyków.

Ma być interaktywnie i sympatycznie. Ciekawe i wartościowe treści należy „opakować" w przyjazną dla ucznia formę - to jest możliwe! Trzeba zwrócić uwagę na język komunikacji z młodymi sympatykami - nie może być nazbyt poważny i moralizatorski, uczniowie od razu to wyczuwają. Nie wolno „przynudzać", posty powinny być redagowane raczej w mniej oficjalnym stylu. Z pomocą mogą przyjść uczniowie. Jednego lub dwóch najbardziej zaufanych można mianować administratorami strony - będą pomagali zamieszczać posty i moderować bibliotecznego fanpage'a.

Dotarcie z informacją do odbiorcy to połowa sukcesu. Reszta zależy od jakości i chwytliwości tego, co jest przekazywane, oraz oczywiście od dobrej woli samych odbiorców. Pozostaje tylko sprawić, by jak najwięcej uczniów, rodziców, nauczycieli, przyjaciół szkoły „zalajkowało" („polubiło") fanpage biblioteki szkolnej.

Jak poszerzyć grono sympatyków?

Możliwości oferowane przez Facebook - wysyłanie zaproszeń na adresy z poczty e-mail, zaproszenia wygenerowane do wybranych znajomych, udostępnienie strony, utworzenie reklamy, napisanie rekomendacji (będzie widziana przez znajomych na portalu), stworzenie różnego typu wizytówek zamieszczanych na innych stronach internetowych.
Krótka, stała informacja na stronie głównej szkoły lub biblioteki szkolnej, w stylu: „Biblioteka szkolna - polub nas na FB!", z hiperłączem do profilu biblioteki.
Internetowe konkursy biblioteczne odsyłające do bibliotecznego Facebooka.
Estetyczne plakaty w szkole i bibliotece szkolnej, szczególnie w pobliżu stanowisk komputerowych.
Informacje na wizytówkach, w folderach, na zakładkach do książek.
Ogłoszenia na lekcjach bibliotecznych, wychowawczych.
Krótka informacja z linkiem, załączana do treści każdego e-maila.
Zachęta poprzez kontakt osobisty.

Jak zwykle nauczyciel bibliotekarz ma wybór - narzekać, że uczniowie uciekają w świat wirtualny, albo zapukać do tego świata, przemówić ich językiem, nawiązać kontakt, sukcesywnie przemycać wartościowe treści i od czasu do czasu sprowadzać ich na ziemię. Za kim pójdzie uczeń pokolenia X?

Kalendarz biblioteczny, czyli promowanie z klasą

Pięknie wydany kalendarz może pełnić funkcję reklamowo-prestiżo-wą nie tylko dla biblioteki szkolnej, lecz także całej szkoły.

Kalendarz:

może być wręczany ważniejszym gościom (przedstawicielom władz miasta, znanym osobistościom zaproszonym do szkoły np. na spotkanie autorskie, uczestnikom wymiany międzynarodowej, przedstawicielom rodziców itd.);
może stanowić nagrodę lub jedną z nagród dla laureatów konkursów organizowanych zarówno przez bibliotekę, jak i szkołę;
powinien zawisnąć w sekretariacie, gabinecie dyrektora, świetlicy - i obowiązkowo w bibliotece.

Wydanie kalendarza najlepiej poprzedzić konkursem fotograficznym ogłoszonym chociażby w październiku, w ramach obchodów Miesiąca Bibliotek Szkolnych. Nazwa konkursu może brzmieć np. „Konkurs fotograficzny - Kartka z kalendarza". Należy zapowiedzieć, że biblioteka szkolna ma zamiar wydać kalendarz na nadchodzący rok kalendarzowy. Zadaniem uczniów będzie wykonanie zdjęcia lub kilku zdjęć (w zależności od założeń regulaminowych) np. z książką w roli głównej. Wyłonione przez jury prace finałowe będą wykorzystane przy opracowaniu kalendarza, a autorzy najlepszych zdjęć zostaną nagrodzeni. Odpowiednio rozreklamowany konkurs tego typu szybko znajdzie zwolenników. Do zabawy z aparatem nie trzeba zbyt długo namawiać, a rezultaty mogą przejść najśmielsze oczekiwania. Jeżeli nauczyciel bibliotekarz ma wątpliwości, czy któryś z uczestników konkursu jest rzeczywiście autorem zdjęcia, może to sprawdzić za pośrednictwem bezpłatnego programu Exif Reader. Umożliwia on odczytanie dodatkowych informacji zapisanych w plikach EXIF. Wskaże m.in., jakim aparatem i kiedy zostało zrobione zdjęcie.

W zależności od dostępnych środków finansowych kalendarz można wydać samodzielnie lub też zlecić to specjalistycznemu serwisowi fotograficznemu. Serwisy zwykle udostępniają na swoich stronach internetowych proste w obsłudze narzędzia umożliwiające szybkie utworzenie kalendarza poprzez wybór jednego z szablonów i zamieszczenie wybranych zdjęć na kartach. Całość jest wydrukowana na pięknym papierze z profesjonalnym kalendarzowym łączeniem kart i haczykiem do zawieszenia na ścianie. Usługa jest jednak dosyć kosztowna. W zależności od firmy i formatu cena jednego egzemplarza dochodzi do kilkudziesięciu złotych.

W warunkach szkolnych może jednak powstać równie piękny kalendarz. Istnieje wiele programów do tworzenia kalendarzy. Jednym z nich jest Microsoft Publisher, za pomocą którego można stworzyć kalendarze całostronicowe lub kieszonkowe w różnej stylistyce. Egzemplarze reprezentacyjne warto wydrukować w formacie A4, na papierze fotograficznym, wizytówkowym lub zwykłym (w tym przypadku każdą z kart można zalaminować). Całość należy zbindować. Kalendarze przeznaczone na drobniejsze upominki lub nagrody dla uczniów mogą mieć format zeszytowy (B5).

Ciekawą formą reklamy może być kalendarzyk kieszonkowy z wizytówką zawierającą na odwrocie najważniejsze dane o bibliotece szkolnej - czyli „dwa w jednym".

Z założenia kalendarz biblioteczny jest wynikiem wspólnej pracy uczniów i nauczyciela bibliotekarza, można się nim pochwalić, być z niego dumnym. Warto pokazać, że biblioteka szkolna ma charakter!

Lip dub, czyli pozytywne zakręcenie

Lip dub to „rodzaj wideoklipu, w którym występujące osoby poruszają wargami do puszczonej z playbacku piosenki. Lip dub często przedstawia osobę lub osoby przemieszczające się po pomieszczeniach" [3]. Podstawowymi cechami są: spontaniczność (lip dub jest wynikiem czyjegoś pomysłu zrealizowanym spontanicznie przez grupę), współuczestnictwo (powstanie wideo jest efektem współpracy pewnej grupy osób) oraz zabawa (ludzie uczestniczący w kręceniu dobrze się tym bawią) [4]. Stworzenie teledysku utrzymanego w konwencji lip dub to z pewnością przedsięwzięcie należące do najtrudniejszych, ale też wywołujące najwięcej emocji i w niesamowity wręcz sposób integrujące społeczność szkolną. Tę formę wideoklipu zaadaptowały szkoły i uczelnie na potrzeby promocji - takich lip dubów jest w sieci najwięcej. Generalnie chodzi o to, by oglądający poczuł atmosferę miejsca i ludzi ją tworzących. Jeżeli dodatkowo uda się przemycić treści merytoryczne (np. w przypadku szkoły średniej kierunki kształcenia, a w przypadku biblioteki informację o jej działaniach), to można uznać, że cel lip duba został osiągnięty.

Biblioteka szkolna zajmuje stosunkowo małą powierzchnię, dlatego scenariusz może, a nawet powinien wyjść poza jej ściany. Można pokazać, czym żyje biblioteka i jej użytkownicy, nie trzymając się kurczowo stereotypowych regałów i komputera. Można wykorzystać obejście szkoły, park, korytarz szkolny itp. Pokazać roześmianych młodych ludzi w różnych sytuacjach lub przebranych za charakterystyczne postaci z literatury. Nieodłącznym elementem w większości scen, a jednocześnie czynnikiem scalającym całość niech będzie np. książka.

Na gruncie polskim typowo biblioteczne lip duby to prawdziwa rzadkość (jest szansa zostać pionierem!), ale zagranicą powstało kilka ciekawych produkcji promujących biblioteki [5].

Jak się do tego zabrać? Etapy pracy nad lip dubem

Warto na początek obejrzeć kilka produkcji tego typu (na YouTube) i przekonać się, jakie są skala i rozmach przedsięwzięcia. Teledyski innych organizacji mogą być źródłem inspiracji, a także znakami ostrzegawczymi, jakich błędów nie popełniać.
Trzeba zjednać dla przedsięwzięcia dyrekcję szkoły - to podstawa! Przychylność dyrektora nie tylko ułatwi, lecz przede wszystkim umożliwi przeprowadzenie projektu pod względem logistycznym, organizacyjnym i finansowym.
Należy pozyskać do współpracy uczniów - im więcej, tym lepiej. Warto wykorzystać ku temu wszystkie możliwe sposoby - indywidualne i zbiorowe rozmowy, pośrednictwo wychowawców, spotkania samorządu, ogłoszenia, plakaty w szkole i w internecie (strona szkoły i profil szkoły lub biblioteki szkolnej na Facebooku).
Należy wspólnie wybrać podkład muzyczny. Propozycji ze strony uczniów pewnie będzie wiele. Większość szkół wykorzystuje utwory znane z list przebojów. Jeżeli uczniowie grają w zespole muzycznym lub tworzą muzykę, można rozważyć wybór utworu autorskiego z ich repertuaru [6]. Można mieć wtedy pewność, że lip dub, przynajmniej w warstwie muzycznej, będzie niepowtarzalny. Istotne jest, by melodia była dynamiczna, rytmiczna, łatwo wpadająca w ucho.
Trzeba podjąć pracę nad scenariuszem. Jest to jeden z najważniejszych etapów powstawania lip duba. Bez dobrego, przemyślanego scenariusza ani rusz! Każdy pomysł na scenkę jest cenny. Dlatego też warto rozmawiać, pytać, wymyślać, motywować i notować. Głównym atutem i siłą napędową produkcji tego typu są ludzie. W teledysku nie powinno być kadrów bez udziału grupy aktorów lub chociażby jednego występującego. Założenie jest bowiem takie, by kamera, przemieszczając się po zaplanowanej trasie, nie napotykała na pustki. Dlatego tak ważny jest etap planowania. Poniższa tabelka ułatwi zapanowanie nad całością i sprawi, że twórcom nie umknie żaden istotny szczegół.

Miejsce Krótki opis scenki Osoby w kolejności pojawiania się na ekranie Rekwizyty Uwagi

Trzeba przydzielić role i przypisać rekwizyty do każdej z nich. Warto wyznaczyć osobę koordynującą szkolną zbiórkę rekwizytów, gdyż sam nauczyciel bibliotekarz nie będzie w stanie uposażyć wszystkich aktorów.
Dopiero teraz przychodzi czas na próby - najpierw „na sucho", później z podkładem muzycznym. Z doświadczenia wiem, że synchronizacja ruchu warg aktorów z tekstem piosenki jest bardzo trudna, dlatego też bezwzględnie należy dopilnować, by każdy z występujących w lip dubie znał piosenkę przewodnią.
Należy wyznaczyć „godzinę zero", czyli dzień kręcenia lip duba.

Warto uprzedzić uczniów, że kręcenie może potrwać nawet kilka godzin, gdyż najprawdopodobniej konieczne będą duble, czyli powtarzanie poszczególnych scen, aż do uzyskania optymalnego efektu.

Klasyczny lip dub kręcony jest z jednego ujęcia kamery, ale można nagiąć nieco konwencję i wprowadzić konieczne cięcia, dzięki czemu będzie możliwe przenoszenie akcji w różne miejsca. Warunkiem jest sprawne „pauzowanie" muzyki na końcu jednej sceny i jej ponowne uruchomienie na początku kolejnej oraz, co zrozumiałe, profesjonalnie zmontowany materiał.

Lib duba trzeba nagrać. Są do wyboru dwie możliwości:

Tańsza - z wykorzystaniem sprzętu szkolnego albo prywatnego (nauczycielskiego lub uczniowskiego). Cały ciężar jakości produkcji spada na nauczyciela bibliotekarza, co z jednej strony jest dość stresujące, ale działa również niezwykle motywująco. Dla uzyskania profesjonalnego efektu warto wypożyczyć steadicam [7]. Po zakończeniu „dnia zdjęciowego" szkolne mózgi komputerowe pod czujnym okiem informatyka montują materiał, opracowują go za pomocą jednego z programów do obróbki filmów (np. Windows Movie Maker), podkładają dźwięk, wykonują napisy końcowe i wstawiają zabawne scenki zza kulis, ewentualnie w wybranych momentach dodają efekty specjalne, np. błysk fleszy. Rola montażysty w tego typu przedsięwzięciu to dla ucznia nie lada nobilitacja.
Droższa - wynajęcie profesjonalnej ekipy zajmującej się rejestracją wideo i dysponującej odpowiednim sprzętem. Taka firma nakręci materiał, zmontuje, dokona korekcji barwnej. Koszt usługi może wahać się od kilkuset do nawet kilku tysięcy złotych.

Należy w porozumieniu z dyrekcją rozważyć wszystkie argumenty i wybrać odpowiednie rozwiązanie.

Kręcenie lip duba to wydarzenie niecodzienne w życiu szkoły, powód do dumy, a w przyszłości okazja do wspomnień dla biorących w nim udział. Warto dołożyć starań, by każdy, kto zaangażował się w produkcję, nie został pominięty w napisach końcowych. Aktorów można wymienić w kolejności występowania na ekranie lub w porządku alfabetycznym. Poza aktorami bardzo ważne role odgrywają: reżyser (proponuję nauczyciela bibliotekarza), kierownik produkcji (osoba z predyspozycjami organizacyjnymi, prawa ręka reżysera), operator kamery (zwykle jej właściciel albo inna osoba z doświadczeniem w tej materii), asystent kamerzysty, osoba z odtwarzaczem (ktoś czujny, obdarzony refleksem) oraz osoba z tubą nagłaśniającą (czasem potrzeba wspomagania, by utrzymać dyscyplinę w szeregach).

Zwykle podczas przygotowań i kręcenia ma miejsce wiele zabawnych sytuacji - warto je uwiecznić (wystarczy dodatkowa zwykła kamera lub aparat fotograficzny) i pokazać na końcu filmu w formie krótkich migawek.

Przy produkcji lip duba, poza atmosferą zabawy na planie, niezmiernie ważna jest organizacja i utrzymanie dyscypliny, co jest możliwe dzięki autorytetowi nauczyciela. Jedynie maksymalne zaangażowanie ze strony bibliotekarza może zapalić uczniów do pracy, skądinąd niezwykle przyjemnej. Efektem będzie nietuzinkowy teledysk promujący bibliotekę, a przy okazji szkołę.

Podsumowanie

Rola nauczyciela bibliotekarza w promowaniu biblioteki szkolnej jest niepodważalna, a pierwsze wrażenie często rzutuje na dalsze kontakty ucznia z biblioteką, książką i czytaniem. Zrazić młodych czytelników jest bardzo łatwo. Należy dbać o drobiazgi i szczegóły składające się na codzienność biblioteczną, nie rezygnując jednocześnie z większych, nawet z pozoru „zakręconych" przedsięwzięć.

I jeszcze jedno - nie można zamykać się w swoim królestwie! W bibliotece szkolnej można znaleźć wsparcie wiernych czytelników, ale potencjalnych, nowych trzeba szukać gdzie indziej. Dlatego warto wychodzić z inicjatywami poza mury biblioteki. Powodzenia!

[1] Więcej piszę o tym w artykule Jak wypromować bibliotekę? „Biblioteka w Szkole" 4/2009, s. 5-9.

[2] Por. np. „Biblioteka - Centrum Informacji" 2011/1 i 3.

[3] Za pl.wikipedia.org.

[4] Tamże.

[5] Przykłady z USA, Estonii, Hiszpanii można znaleźć na YouTube.

[6] Zob. np. lip dub Zespołu Szkół Budowlanych w Rybniku, dostępny na YouTube.

Co w numerze?

Dodatek:Biblioteka – Centrum Informacji 01/2013

Dodatek:
Biblioteka – Centrum Informacji 01/2013