Koncepcja autonomicznego uczenia się

Z perspektywy nauczyciela pracującego w ICIM interesujące mogą być alternatywne koncepcje edukacyjne, a wśród nich idea autonomicznego uczenia się. Celem tej strategii jest uczeń, który ma zdobyć umiejętność kształtowania własnego procesu uczenia się. Wszelkie działania dydaktyczne i pedagogiczne nauczyciela koncentrują się na osobie ucznia i uwzględniają jego indywidualne dążenia, potrzeby, wartości. Celem dydaktycznym staje się nie nauczanie, ale uczenie uczenia się (bardzo mocno akcentowane również w zadaniach centrów medialnych - MB). Proces dydaktyczny ma pomóc uczniowi w rozwoju jego autonomii [1].

Jak traktować tę autonomię ucznia? Uczeń autonomiczny „posiada własne zainteresowania, potrzeby, własny świat, który powinna respektować szkoła", „uczy się na swój własny sposób" [2] - (współdecyduje o odpowiedniej dla siebie metodzie uczenia się i technice pracy, przy czym uczenie się poprzez odkrycia, badania, eksperyment ma szczególną rangę; decyduje o tempie uczenia się. Jest wychowywany do samodzielności - odpowiada za własny proces uczenia się i umie dokonać samooceny.

Koncepcja autonomicznego uczenia się określa na nowo rolę ucznia, nauczyciela, środowisko dydaktyczne, metody oraz proces dydaktyczny. Uczenie się jest procesem interaktywnym (uczeń - nauczyciel - materiał dydaktyczny), uczeń wnosi w proces uczenia się postawy, wartości, doświadczenia, zdolności. Istotne jest, czy nauczyciel współdziała z uczniem szczególnie uzdolnionym, czy z zaburzonym emocjonalnie, niepełnosprawnym, imigrantem, dzieckiem z tzw. marginesu społecznego i in.

Środowisko dydaktyczne obejmuje najbliższe otoczenie ucznia (nie tylko klasopracownię), „proces uczenia się przełamuje dotychczasowe bariery czasowe i przestrzenne. Lekcja wykracza poza tok 45-minutowy. Uczeń pracuje nie tylko w klasopracowni, lecz także w bibliotece, pracowni komputerowej i otoczeniu pozaszkolnym (np. podczas pracy projektowej)" [3].

Autonomiczne uczenie się wspomagają alternatywne - otwarte formy uczenia, podczas których najważniejszy jest sam proces uczenia się, są to np.: praca niesterowana, praca w formie przystanków uczenia się, praca według planu tygodniowego i praca projektowa.

W pracy niesterowanej, która może obejmować całą lekcję, jej fragment lub kilka lekcji, uczeń robi to, na co ma ochotę, pod warunkiem że jego działanie jest związane z tematem. Zadanie wymyśla sam lub wybiera je z zaproponowanego zestawu. Ma do dyspozycji przygotowane materiały, ale może poszukać informacji poza salą lekcyjną, np. w centrum medialnym. Podejmuje decyzję, czy pracuje samodzielnie, czy z grupą.

Odmianą pracy niesterowanej jest praca w formie przystanków uczenia się. Uczniowie pracują w grupach, przy stolikach. Każdy stolik to kolejny przystanek uczenia się, przy którym należy wykonać konkretne zadanie przygotowane przez nauczyciela, w określonym przez niego czasie. Nauczyciel powinien uwzględnić różne style uczenia się i możliwości uczniów, zaproponować formy aktywizujące. Uczniowie decydują o kolejności wykonywanych zadań i po wykonaniu zaznaczają je na arkuszu pracy. Element rywalizacji wprowadzają tzw. podchody. Uczniowie wspólnymi siłami w ramach zastępów starają się jak najszybciej rozwiązać wszystkie zadania.

W przypadku pracy według planu tygodniowego uczniowie na początku tygodnia dostają listę zadań obligatoryjnych i fakultatywnych, i zaznaczają na niej zadania wykonane we własnym tempie i kolejności. Może to być praca według planu dnia, tygodnia lub miesiąca itp.

Praca projektowa była omawiana szczegółowo m.in. na łamach „Biblioteki w Szkole" nr 1/2009.

W powyższych alternatywnych formach uczenia się zakończeniem pracy jest „prezentacja wyników, efektów i produktów samodzielnej pracy i refleksja nad samym procesem uczenia się. [...]. Ewaluacja dotyczy każdego ucznia indywidualnie i obejmuje emocje, treści dydaktyczne i relacje społeczne w grupie" [4].

ICIM zaangażowane w autonomizację ucznia

Założenia autonomicznego uczenia się można wykorzystać w pracy szkolnego centrum informacji, które jest postrzegane właśnie jako „przedłużenie sali lekcyjnej", tutaj uczeń ma potrzebny czas i przestrzeń, żeby dokończyć zadanie, wyjaśnić wątpliwości i podążyć za zainteresowaniami.

Działania opiekuna ICIM pokrywają się w pewnym stopniu z zadaniami wyznaczonymi nauczycielowi w modelu edukacji autonomicznej. Nauczyciel ma dawać impulsy, doradzać, stwarzać możliwości swobodnego działania uczniów, tak by przejmowali odpowiedzialność za własne działania. Obserwuje, nie wychowuje, nie naucza, ale pomaga uczniowi w poznaniu samego siebie i rozwinięciu w pełni jego autonomii [5].

Sądzę, że opiekun ICIM jednak wychowuje i naucza, ale ICIM to miejsce, gdzie dobrze jest rozumiana waga podmiotowości ucznia, jego zindywidualizowanych potrzeb oraz uzdolnień. Już na poziomie gromadzenia materiałów, a następnie ich opracowania, bierze się pod uwagę zróżnicowane możliwości i zainteresowania młodych użytkowników. Kwestie niezrozumiałe dla ucznia są wyjaśniane na drodze instruktażu indywidualnego. Przy wyszukiwaniu informacji nie robi się tego dla anonima, ale dostosowuje przekaz do poziomu i oczekiwań konkretnego odbiorcy. ICIM staje się niejednokrotnie miejscem dialogu, zderzenia wielorakich poglądów, różnorodności podejść do omawianych zagadnień, ponieważ punktem wyjścia jest konkretny uczeń - użytkownik centrum informacji. Liczne publikacje pokazują, że formą pracy cenioną przez nauczycieli bibliotekarzy jest projekt, który aktywizuje ucznia.

Ważne technologie informacyjne

Współczesna edukacja zwraca uwagę na aktywizację ucznia. Do kluczowych pytań w podsumowaniu ścieżki międzyprzedmiotowej należą: Czy stworzono uczniom możliwość korzystania z technologii komputerowej? Czy uczniowie są aktywizowani do samokształcenia? Czy tworzone są sytuacje dydaktyczne sprzyjające współpracy? Nauczyciel organizujący działania dydaktyczne i sytuacje ćwiczeniowe przygotowuje tok zajęć w sposób, który ma ucznia maksymalnie zaangażować. To, co przeżyte i doświadczone, jest lepiej zrozumiane i zapamiętane.

Niebagatelne znaczenie w edukacji otwartej, uważanej za jeden z podstawowych warunków społeczeństwa informacyjnego, są technologie informacyjne, które stwarzają nowe sposoby zaangażowania ucznia w proces edukacyjny. Multimedia dają wielorakie możliwości: poznawczo-kształcące (np. techniki rzeczywistości wirtualnej pozwalają symulować rzeczywistość), pełnią funkcję emocjonalno-motywacyjną (np. oddziałując pięknem obrazu, efektami akustycznymi), są interaktywne. Pozwalają uczniowi na dostosowanie tempa uczenia się do możliwości psychofizycznych i na stopniowanie trudności.

Multimediów nie można zignorować, bo są dla ucznia ważne. Uczeń przychodzi do szkoły zafascynowany komputerem i internetem, z wiedzą przedczytelniczą pozyskaną z mass mediów. Nauczyciel powinien tę wiedzę i motywację wykorzystać.

Dzieci i młodzież, z którymi pracujemy w ICIM, bywają nazywani screeny generation. Ważne, aby przed ekranem (komputera, telewizora, obrazem rzutowanym z projektora) uczeń nie był pozostawiony sam sobie. Nie traci swojej rangi rola nauczyciela. Wprost przeciwnie. Przekaz multimedialny wymaga komentarza, obecności dydaktyka medialnego.

Opiekun ICIM - dydaktyk medialny

Anna Ślósarz pod takim określeniem rozumie: „Osobę posiadającą bogatą wiedzę przedmiotową i jednocześnie umiejącą posługiwać się nowymi technologiami komunikacyjnymi". Opiekun ICIM to w założeniu, i na ogół w praktyce, dydaktyk medialny. Autorka Mediów w służbie polonisty zwróciła uwagę na ważną kompetencję wielu bibliotekarzy, mianowicie: „Za granty MEN powołano studia podyplomowe edukacja czytelnicza i medialna m.in. w Poznaniu, Kaliszu, Olsztynie, Rzeszowie. [...] Słuchaczami studiów okazali się głównie bibliotekarze i to oni dziś generalnie lepiej od polonistów posługują się nowymi technologiami przetwarzania informacji" [6]. Kompetencje zdobyte w ramach studiów podyplomowych są istotne, ponieważ media nie tylko służą jako narzędzia w pracy dydaktycznej, lecz także stanowią przedmiot krytycznej analizy w ramach różnych przedmiotów, również likwidowanej edukacji czytelniczo-medialnej.

Formy pracy

Opiekun ICIM współorganizuje i samodzielnie przygotowuje różne działania dydaktyczne. Zakres jego zainteresowań jest szeroki: edukacja medialna, regionalna, muzealna, międzykulturowa, zajęcia lekcyjne oraz spotkania klubów odbywające się po lekcjach. ICIM jest otwarte na nowe technologie, na różnorodne poglądy i kultury choćby przez to, że źródłem różnorodności jest internet. Tu można znaleźć baśnie z różnych kultur do przeczytania pierwszoklasistom (www.miedzykulturowa.org.pl), a także Stronę Dzieci Sprawnych Inaczej, z informacją o dostępnych programach multimedialnych do poszczególnych przedmiotów (www.dzieci.org.pl).

Wraz z komputerem, internetem i wprowadzeniem mediów do nauczania zmieniają się metody i formy pracy nauczyciela. Realizowane są projekty, naucza się poprzez gry i zabawę (gaming literacy), edukacyjne gry symulacyjne (np. inspirowane Trylogią „Dzikie Pola", gry ekonomiczne); prowadzi pracę badawczą, stosując webquest. Platforma Moodle umożliwia indywidualizację tempa uczenia się. W kształceniu wykorzystywana jest aktywność młodzieży na serwisach YouTube, MySpace, Second Life, jej otwarcie na multimedia, dokumenty 3D, filmy i Wiki.

Inną formę mają też dokumenty podsumowujące projekty, zadania, ścieżki międzyprzedmiotowe. Efektem ścieżki lub projektu mogą być: wystawa fotograficzna, prezentacja multimedialna, nagranie kamerą cyfrową, ulotki tematyczne, foldery, przewodniki, słuchowisko, konkurs z wykorzystaniem prezentacji, plakaty, ekslibrisy wykonane w programie graficznym i in.

Zakres zastosowań mediów w edukacji - rola ICIM

Medialne technologie informacyjne wzbogacają organizowany przez nauczyciela proces uczenia się. Szkolne centrum informacji wspiera ten proces, ponieważ dysponuje komputerami, internetem, cyfrowymi bazami danych, projektorem, aparatem cyfrowym itd.

Odwołując się do zakresu zastosowań mediów Bronisława Siemienieckiego [7], można zaobserwować, jak dalece ICIM jest zaangażowane w organizację nowoczesnej edukacji. ICIM bowiem:

gromadzi programy uczące, podręczniki multimedialne, gry i zabawy edukacyjne, programy rozwijające umiejętności twórcze;
zapewnia dostęp do użytecznych aplikacji, programów narzędziowych wspomagających proces kształcenia;
dzięki internetowi umożliwia dostęp do programów upowszechniających działalność takich instytucji, jak: muzea, teatry, film, telewizja, instytucje oświatowe, wirtualne księgarnie;
zapewnia dostęp do programów prezentujących materiał nauczania, bibliotek internetowych, nagrań poezji, słuchowisk, muzyki klasycznej, liternetu;
jest miejscem nauczania na odległość: np. platforma Moodle, kursy online;
wykorzystuje internet, który jest źródłem programów wspierających opracowanie materiału nauczania.

Priorytetem w procesie kształcenia jest nie wiedza, lecz kompetencje i szeroko rozumiany rozwój człowieka. Wykorzystanie technologii komputerowej wpływa na tworzenie przyjaznych dla ucznia warunków dydaktycznych, podnosi jego aktywność i motywuje do zachowań twórczych. Poznawaniu wiedzy powinno towarzyszyć wskazywanie wartości. Zwłaszcza wizualizacje komputerowe, dostarczając przeżyć estetycznych i angażując emocjonalnie, stwarzają szczególną okazję łączenia procesu poznawania wiedzy naukowej i praktycznej z przekazywaniem wartości. Traktując ucznia w sposób zindywidualizowany, poprzez różnicowanie wymagań i stopnia trudności, daje się mu większe szanse na sukces i łagodzi ewentualne niepowodzenia edukacyjne.

[1] B. Karpeta-Peć: Alternatywne formy uczenia się. W: Nowe konteksty (dla) edukacji alternatywnej XXI wieku. Red. B. Śliwerski. Kraków: Ofic. Wyd. „Impuls", 2001, s. 274.
[2] Tamże, s. 278.
[3] Tamże, s. 279.
[4] Tamże, s. 283
[5] Tamże, s. 279.
[6] A. Ślósarz: Media w służbie polonisty. Kraków: Wyd. Nauk. AP, 2008, s. 16.
[7] B. Siemieniecki: Komputer w edukacji. Podstawowe problemy technologii informacyjnej. Toruń: Wyd. Adam Marszałek, 2002.

Bibliografia:

B. Joyce, E. Calhoun, D. Hopkins: Przykłady modeli uczenia się i nauczania. Warszawa: WSiP, 1999. ISBN 83-02-07426-8

B. Karpeta-Peć: Alternatywne formy uczenia się. W: Nowe konteksty (dla) edukacji alternatywnej XXI wieku. Red. B. Śliwerski. Kraków: Ofic. Wyd. „Impuls", 2001, s. 273-289

M. Kozielska: Udział technik komputerowych w łagodzeniu niepowodzeń edukacyjnych. [online] [dostęp 13 lutego 2009]. Dostępny w internecie: www.kmti.uz.zgora.pl/konferencje/media_a_edukacja/referaty/kozielska.pdf

W. Puślecki: U podstaw edukacji otwartej. W: Nowe konteksty (dla) edukacji alternatywnej XXI wieku. Red. B. Śliwerski. Kraków: Ofic. Wyd. „Impuls", 2001, s. 174-193

A. Ślósarz: Media w służbie polonisty. Kraków: Wyd. Nauk. AP, 2008. ISBN 978-83-7271458-9

Co w numerze?

Dodatek:Biblioteka – Centrum Informacji 02/2009

Dodatek:
Biblioteka – Centrum Informacji 02/2009