I mprezę mogą przygotować najstarsi (klasy VI) lub gimnazjaliści dla młodszych kolegów. Dla uczniów gimnazjum przygotowanie imprezy jest atrakcyjne, zwłaszcza jeśli będą mogli wykorzystać multimedia (pomysł na uzupełnienie tła slajdami), młodzież sama zgłosi pomysły.

Jeśli wg scenariusza będzie realizowana impreza dla całej społeczności, należy pouczyć uczniów prowadzących, aby w odpowiednich momentach wybierali do odpowiedzi jedną osobę lub dwie osoby. Sprawdziłam realizację fragmentu w praktyce – mnóstwo dzieci jest niezwykle aktywnych.

Propozycja dekoracji

W tle namalowane na białym płótnie naturalnej wielkości postaci tancerki i tancerza w strojach ludowych¹. Z boku sceny (po obu stronach) wyeksponowane kolorowe wycinanki (lub inne elementy związane z kulturą ludową) oraz wykonany przez uczniów gaik.

Ubrania uczniów przybliżających dorobek Oskara Kolberga są stylizowane na ludowo (chłopcy – ciemne spodnie, białe koszule, kamizelki, kapelusze, których główka obwiedziona jest ludową krajką; dziewczynki – wianki, ludowe chusty)². Rodzaj tła stanowią również slajdy przygotowane w prezi (goo.gl/ vSEfnW) .

Przebieg spotkania

• Nagranie Polki szydłowieckiej z płyty Wiosna ludu Kapeli z Miasta Warszawa (slajd 1. prezentacji).

• Inscenizacja zabawy „Żaby i bocian” (slajd 2.).

Na scenę wchodzą energicznie dwie grupy uczniów, chłopcy to bociany, dziewczęta – żabki⁴. Stają naprzeciw siebie w pewnym oddaleniu. Z każdej strony wyznaczona jest meta. Żabki zbliżają się do mety bocianów. Dwie z nich wysuwają się naprzód i rozpoczynają rozmowę (jej tekst pojawia się w prezentacji):

Jedna: Hi! Hy! Krum, krum!

Druga: Hi! Hy! Krum, krum!

Jedna: Druheneczko!

Druga: Czego?

Jedna: Masz męża? Druga: Nie mam.

Jedna: Gdzieś go podziała?

Druga: Wziął go pan?

Jedna: Jaki pan?

Druga: Pan bocian⁵ .

Kiedy dialog się kończy, bociany, krzyczą: „radi, radi!” i zaczynają na jednej nodze gonić żabki, aby je złapać. Gra trwa dopóty, dopóki bociany nie wyłapią żabek albo żaby bocianów. Jeśli bowiem bocian przekroczy metę żabek, staje się ich własnością.

• Postać Oskara Kolberga (slajd 3.).

Uczeń 1:

Zaprezentowana zabawa z Mazowsza została opisana przez Oskara Kolberga. Urodził się on w 1814 r. w Przysusze, w województwie mazowieckim. Matką Kolberga była pochodząca ze spolszczonej rodziny francuskich emigrantów Karolina Fryderyka Mercoeur, ojcem Juliusz Kolberg – inżynier. Kolbergowie po kilku latach przenieślisię do Warszawy, ponieważ pan Juliusz został powołany na stanowisko profesora Uniwersytetu Warszawskiego, na którym prowadził wykłady z geodezji, miernictwa, topografii i rysunku. Zamieszkali w tzw. koszarach kadeckich i sąsiadowali m.in. z rodziną Chopinów. W latach 1823-1830 Oskar Kolberg uczęszczał do Liceum Warszawskiego, w którym wiedzę zdobywał także Fryderyk Chopin. Równocześnie uczył się gry na fortepianie.

W 1830 r. wybuchło powstanie listopadowe i liceum zastało zamknięte. Rok później zmarł Juliusz Kolberg. Po śmierci ojca młody Oskar pracował jako urzędnik, ale nadal zgłębiał tajniki muzyki, m.in. w Berlinie, gdzie uczył się także w Akademii Handlowej. Po powrocie do Warszawy dawał lekcje gry na fortepianie, ponieważ komponowanie (chciał być kompozytorem), nie przynosiło mu sukcesów. Mimo że pozostawił po sobie dorobek kompozytorski (m.in. kompozycje na fortepian, pieśni na głos z fortepianem, operę Król pasterzy), znany jest głównie jako folklorysta i etnograf. Doskonale wiecie, co robi kompozytor. A czy ktoś z was się domyśla, kogo nazywamy folklorystą i kim jest etnograf?

Po wypowiedziach uczniów osoba prowadząca wyjaśnia (podsumowanie) terminy „folklor”, „folklorystyka”, a następnie „etnografia” i „etnograf”, odwołując się do definicji zawartych w Słowniku języka polskiego Szymczaka oraz Słowniku języka polskiego Doroszewskiego (slajdy 4. i 5.). Uczniowie, którzy zabierali głos, dostają orzechy.

Uczeń 1:

Oskar Kolberg dokumentował folklor. Pierwsze podróże badawcze odbywał pieszo, najpierw w okolice Warszawy, w gronie znanych wówczas muzyków, pisarzy i malarzy, m.in. Teofila Lenartowicza i Wojciecha Gersona. Niektóre elementy folkloru utrwalonego przez kompozytora na pewno nie są wam obce.

• Chłopiec śpiewa piosenkę Wlazł kotek⁶.

Wlazł kotek na płotek i mruga,

piękna to piosneczka niedługa.

Wlazł kurek na murek i pieje;

niech się nikt z tych piosnek nie śmieje.

Uczeń 1:

Takie są oryginalne słowa piosenki zapisane przez Oskara Kolberga. Utwór w różnych regionach Polski może brzmieć trochę inaczej. Czy ktoś z was chciałby spróbować zaśpiewać inną wersję? (slajd 6.). Dla ochotnika nagroda w postaci orzechów.

• Postać Oskara Kolberga (slajdy 7., 8.).

Uczeń 1:

Oskar Kolberg zafascynowany muzyką, tańcami i zwyczajami ludowymi postanowił je utrwalić. Do r. 1840 zgromadził kilkaset zapisów pieśni (zapisów, ponieważ nie dysponowano wówczas metodami utrwalania dźwięku; Edison skonstruował fonograf w 1877 r., Kolbergowi nie było dane z niego skorzystać). Zapamiętywał więc i zapisywał melodie ze słuchu, opisywał też obyczaje. W latach 40. XIX w. wydał pierwsze zbiory pieśni ludowych przeznaczonych do śpiewu.

Działalność etnograficzna nie zapewniała Kolbergowi środków na utrzymanie, dlatego zaczął pracować jako buchalter, czyli księgowy w zarządzie Kolei Żelaznej Warszawsko- -Wiedeńskiej. Mimo że nie miał już tyle czasu, nadal dokumentował tradycje różnych regionów Polski, która wówczas nie istniała na mapach.

W r. 1857 wydał Pieśni ludu polskiego, zawierające ponad 400 ballad i melodii tanecznych. W 1865 r. ukazała się pierwsza część jego dzieła Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Tytuł wskazuje, jak szeroki był zakres jego zainteresowań. W latach 1857-1890 ukazały się 33 tomy tego dzieła. Do dziś poznański Instytut im. Oskara Kolberga publikuje jego spuściznę. Ukazało się już 85 tomów, czyli ok. 39 tys. 780 stron. Materiał utrwalony przez Kolberga stanowi bezcenne źródło dziejów kultury polskiej, takiego źródła wiedzy o pieśniach i tradycjach mogą Polakom pozazdrościć wszystkie narody świata.

Ostatnie lata swojego życia Kolberg spędził w miejscowościach podkrakowskich i w Krakowie. Cały czas pracował i podróżował. Zmarł 3 czerwca 1890 r.

W bieżącym roku przypada 200. rocznica urodzin wielkiego etnografa. Uchwałą Sejmu Rzeczypospolitejrok 2014 został ogłoszony Rokiem Oskara Kolberga. Dzięki takiej inicjatywie możemy przypomnieć sobie piękne pieśni, tańce, zwyczaje ludowe, po które sięga wielu współczesnych twórców, m.in. grupa folkowa o nazwie Kapela ze Wsi Warszawa. Kto z was wyjaśni, co oznacza „folk”?

Uczeń podsumowuje wypowiedzi (slajd 9.). Uczniowie, którzy zabierali głos, zostają nagrodzeni.

• Baśń.

Uczeń 2:

Oskar Kolberg zebrał i spisał wiele baśni. Posłuchajcie uważnie Bajki o królu ciekawym⁷. (Wygłoszenie tekstu z pamięci⁸).

Po zaprezentowaniu utworu uczeń zadaje pytania uczestnikom. Prawidłową odpowiedź nagradza orzechami.

– Czego chciał się dowiedzieć król?

– Dzięki jakim ptakom wzbił się w powietrze?

– W jaki sposób król chciał zbadać głębokość morza?

– Jakie zwierzęta uniemożliwiły królowi zrealizowanie zadania?

• Wyjaśnienie przesłania utworu.

Uczeń 3:

Baśń O królu ciekawym uczy nas, że jeśli nie będziemy znać umiaru w naszych dążeniach, możemy po prostu zmarnować czasswój i innych, a także narazić się na niebezpieczeństwo. Od nadmiernej ciekawości lepsze jest twarde stąpanie po ziemi i wyznaczanie sobie celów, które są w zasięgu naszych możliwości.

Uczeń 4: Oskar Kolberg zapisywał również zagadki. Spróbujcie je odgadnąć. (Jeśli zaistnieje taka konieczność, uczeń daje wskazówki. Po odgadnięciu kolejnych zagadek slajdy 10.-16.).

– Bez nóg, bez rąk, bez głowy i brzucha, a gdzie się obróci, wszędzie dmucha. (wiatr)

– Zła pani – mieszka w bani. (osa)

– Stoi panna w murze – w czerwonym kapturze. (cegła)

– Czterech braciszków się gonią, a nigdy się nie dogonią. (koła u wozu)

– Między żerdziami nad kołkiem kołek, kto szedł, to wyszedł aż na wierzchołek. (drabina)

– Wszystkie dziury w dachu poszyli, tylko jednę ostawili. (komin)

– Siedmiu braciszków cały rok się gonią, i z roku na rok, i z wieku na wiek. (dni tygodnia)⁹.

• Słownictwo.

Uczeń 5:

W tekstach zebranych przez Oskara Kolberga jest mnóstwo wyrazów, których dziś już nie używamy lub odczuwamy je jako przestarzałe. Są też takie, które inaczej wymawiamy. Te wyrazy to archaizmy. Czy rozszyfrujecie znaczenia kilku z nich? (slajd 17.)

– pono – podobno

– rychtyk – zupełnie tak

– wszytko – wszystko

– palice – palce

– ujek – wujek

– lunąć – silnie uderzyć

– nieśmieluch – nieśmiały

– nawidzić – lubić, kochać, być w przyjaźni

– swarzyć się – kłócić się

– uzalenie – skarga

– cudować – dokazywać, wyrabiać niedorzeczności

– lelija – lilia (kwiat)¹⁰

• Taniec

Uczeń 6:

Oskar Kolberg zbierał informacje na temat tańców wykonywanych w poszczególnych regionach Polski. W tomie 6. jego dzieł znajduje się taki oto opis najpopularniejszego polskiego tańca ludowego: „Charakter krakowiaka oznacza lud bliski jeszcze natury i najżywszą wesołość; śpiew nie jest tu jak w innych z tańcem rozłączony. Tańcujący w uniesieniu wesołości jest zarazem poetą natchnionym. Taniec ten więcej okazuje siły i entuzyazmu niżeli sztuki, porównany z polonezem jest obrazem pierwotnego stanu towarzyskiego. Jeden tu rej wodzi, wedle poruszeń którego, a częstokroć wskazanej nóty czyli muzyki, inni skaczą, jak on prowadzi. Brzęk licznych kółek, dawanie ognia o stal podkówkami, wybijanie hołubców, chórem powtarzane okrzyki, znamionują lud bitny. Wreszcie to balet historyją miłosnegoromansuokazujący.[…] Krakowiak, ściśle to narodowy taniec, którego nikt z innej prowincji dobrze naśladować nie zdołał. Gdy Stanisław August był w Krakowskiem na balu, tańcowano krakowiaka w ubiorach ludu”¹¹.

Dziś tańce ludowe wykonuje wiele zespołów, m.in. Państwowy Zespół Ludowy Pieśni i Tańca „Mazowsze”. Profesor Tadeusz Sygietyński, który organizował ten zespół, komponował utwory na podstawie oryginalnych ludowych pieśni i latami zdobywanego doświadczenia, a korzystał m.in. ze zbiorów Oskara Kolberga¹². Popatrzcie i posłuchajcie (slajd 18.)¹³.

• Przysłowia.

Uczniowie 7. i 8. (na zmianę): W dziełach zebranych Oskara Kolberga znajdziemy również mnóstwo przysłów¹⁴. Niektóre być może znacie. Spróbujcie dokończyć rozpoczęte przez nas przysłowia.

– Uderz w stół… a nożyce się odezwą.

– Przy jednym ogniu… dwie pieczenie upiec.

– Jaki pan… taki kram.

– Jak sobie pościelesz… tak się wyśpisz.

– Kto pyta… nie błądzi.

– Kto rano wstaje… temu Pan Bóg daje.

W zbiorze przysłów znajdziemy również te mniej znane.

– I w Paryżu nie zrobią… z owsa ryżu.

– Kto chce być dobrym opowiadaczem… trzeba, żeby wpierw był dobrym słuchaczem.

– Piękności się człowiek… nie naje.

– I przy liliach rodzi się… pokrzywa.

– Nie mów prawdy w oczy… bo na cię kij skoczy.

– Przyjaciela każdemu trzeba jak… wody, jak chleba.

Uczniowie 9. i 10. (na zmianę):

Niezwykle ciekawe są przysłowia i wróżby gospodarcze¹⁵.

– Styczeń: Na nowy rok – przybyło dnia na zajęczy skok.

– Luty: Jeśli ciepło w dzień św. Piotra (22 lutego), to zima do Wielkiejnocy potrwa.

– Marzec: Suchy marzec – mokry maj, będzie żyto niby gaj.

– Kwiecień: Prima aprilis – nie patrz, bo się omylisz.

– Maj: Przyjdzie maj – przecie bydłu daj.

– Czerwiec: Jeśli Piotr święty z świętym Pawłem płaczą (29 czerwca), to i ludzie przez tydzień słońca nie zobaczą.

– Lipiec: Wylew wody z łąk częsty w Nadwiślańskich okolicach o tę porę lud nazywa wodą Jakóbówką. Jak wylew o miesiąc wcześniejszy – Świętojanką.

– Sierpień: W sierpniu mgły na górach: pewne wody – a mgły na dolinach: pewne pogody.

– Wrzesień: Na narodzenie Maryi (8 września) pogodnie – będzie tak cztery tygodnie.

– Październik: Miesiąc październy – marca obraz wierny.

– Listopad: W listopadzie grzmi – rolnik wiosnę śni.

– Grudzień: Jaka chwila pogody na św. Łucję (13 grudnia), taki będzie do końca grudzień.

• Uczennica śpiewa Czerwone jabłuszko¹⁶ (slajd 19.).

• Przesądy.

Uczeń 11:

Czy wiecie, co takiego przesądy? Po wysłuchaniu odpowiedzi następuje podsumowanie, czyli wyjaśnienie terminu na podstawie słownika języka polskiego (slajd 20.).

Uczniowie 12. i 13. (na zmianę):

– Jak przy chrzcie dziecko płacze, zawsze będzie zdrowe.

– Lokator, wyprowadzając się z gospodarstwa, nie powinien go zamiatać, czego właściciel domu dopilnować powinien, bo szczęście z tego domu zabierze albo choć wymiecie.

– Kukułka kogo okukuje z pieniędzmi, tj. kto ma pieniądze przy sobie, choćby tylko jeden grosz, wtenczas kiedy usłyszy pierwszy raz z wiosny kukułkę, cały rok będzie miał szczęście.

– Drzewa w lesie, w które piorun uderzy, nie wolno brać do budowli, bo się w domu tym szczęścić nie będzie.

– Wychodzisz z domu, zakreśl nogą kółko; tak czynił Jagiełło.

– Jak się jedzie z wizytą, a konie parskają, miłe przyjęcie.

– Solniczki nie wywracać, lustra nie bić – bo kłótnia.

– W poniedziałek kichnąć na czczo, to prezent czeka.

– Koszuli, pończochy, czepka włożonego na wspak nie należy już poprawiać, bo się trafi nieszczęście.

– Jeśli ktoś jedząc, w język się ugryzie, to znaczy, że pierwsze słowo, które miał powiedzieć, byłoby kłamstwem.

– Lewa ręka świerzbi, będą dawać pieniądze, prawa – witać się albo liczyć¹⁷.

• Chłopcy śpiewają Za górami za lasami („Hej, górale!”) (slajd 21.).

• Wierzenia.

Uczniowie 14. i 15. (na zmianę): A czym są wierzenia? (slajd 22.)

– „Spomiędzy drzew […] lipa jest uważana za świętą. Podobno, że piorun nigdy w lipę nie bije. Biedne jakieś dziewczątko, które pasało bydło chodząc w kożuszku ze świńskiej skóry, bo jej zła macocha nie chciała dać innej przyodziewa, miała zwyczaj zawsze pod lipką się modlić. Pewnego razu z lipki wyszła do niej Matka Boska i powiada jej: Moje dziecko, z czego masz ten kożuszek zrobiony? A ona mówi, że ze świniej skóry. Matka Boska ulitowała się nad nią, zwlekła z siebie piękną suknię i dała jej, a ten kożuch zabrała. I odtąd mówią, że lipka jest drzewem Matki Boskiej, i kapliczki na niej wieszają”¹⁸.

– „Z dawna też pozostała wiara, że zabicie pszczoły to grzech śmiertelny”^19.

– „Złapaną biedronkę sadza się na palcu i mówi: Mateczka, mateczka, gdzie twoja córeczka: czy w niebie, czy w ziemi, czy ja kaci wzięni? Albo jeszcze: Biedronko, biedronko, pójdź do Pana Jezusa po słonko. I biedronka w istocie rozpościera wierzchnie pokrywy, potem skrzydełkami szeleści i unosi się w górę, jak gdyby w istocie szła spełnić dane sobie polecenie”²⁰.

– „Jak się ciasto piecze, osoba, która go w piec kładzie, nie powinna siadać, póki się nie upiecze, bo opadnie”21. Wiele znajdziemy u Kolberga wierzeń związanych ze światem roślin²² (slajdy 23.-31.).

– Grzybień biały i żółty: Duże liście tej rośliny do głowy przykładają w razie bólu.

– Lilija złotogłów: Korzeń cebulkowy tej rośliny daje lud krowom dojnym, żeby więcej mleka dawały i żeby zeń dużo było śmietany.

– Maśluk: Grzyby te używają się do jedzenia. Poleszuki smarują nimi osie u wozów zamiast smoły.

– Lipa pospolita: Święconemi wianeczkami z liści lipowych okadzają domy i budynki podczas burzy, tudzież wrzody i puchliny; łykiem zaś z tego samego drzewa, z którego liście zerwano na wianuszki, obwiązują szyję bydlętom chorym na gardło.

– Mięta kędzierzawa: Odwar z tej rośliny zaprawiony miodem piją od kaszlu. Wonne zaś listki jej mieszają na świeżo do sera i kartofli, któremi nadziewają pierogi; jest to ulubiona przyprawa kuchenna u naszego ludu.

– Nagiet pospolity: Dziewczęta lubią ubierać głowy w jaskrawe kwiaty tej rośliny, które w tym celu sadzą dla ozdoby w ogródkach przed chatami.

– Paproć: Listowiem paproci zatykają dzbanki z jagodami, niosąc je z lasu do domu; bezpieczniej jednak, nie rwać jej, ani dotykać, bo w paproci diabeł siedzi.

– Ożypałka szerokoliścia: Puszek z tych pałek, utarty z indyczym smalcem kładą na rany jątrzące się długo bez zabliźnienia. Wysuszony też puszek ten służy w braku pierza do napychania poduszek.

– Róża dzika: Dojrzały owoc tego krzewu lud zowie „szypszynie”. Dziewczęta, pasąc bydło, nawlekają go sobie na nitki dla zabawy i noszą na szyi jak paciorki.

• Zwyczaje.

Uczeń 14:

Wspomnieliśmy, że Oskar Kolberg opisywał również zwyczaje. Jednym z nich był tzw. gaik. „Dziewczęta w wielki poniedziałek obchodzą wieś z gałązką zieloną przystrojoną we wstążki i kwiatki. Wstępują do każdej chałupy i śpiewają, potrząsając gałązką”²³. Dziewczęta podnoszą gaik i śpiewają: Gaiku zielony, pięknie ustrojony; pięknie gaik chodzi, bo mu się tak godzi. My za swym gaikiem pod piec, za piec, za naszym gaikiem gospodarski chłopiec. Gaiku zielony, pięknie ustrojony²⁴.

Uczeń 14:

Kolberg zapisał również: „Na dwóch kółkach bałwana ze słomy obwożą, po czym godnie w kałuży lub stawie topią, a gdzie brak wody, palą z głośnym przekleństwem: „Czort tebe zabery!”²⁵. Był to zwyczaj topienia bałwana związany z nadejściem wiosny.

Uczeń 15:

Najbliższa Kolbergowi był jednak muzyka. Różne pieśni znajdziemy w dziele Pieśni ludu polskiego. Posłuchajcie utworu pochodzącego ze Śląska Opolskiego.

Dziewczęta i chłopcy wykonują piosenkę Szła dzieweczka do laseczka.

• Zakończenie.

Uczeń 2:

Niektórzy z was otrzymali za włączenie się do naszej zabawy orzechy. Możecie je oczywiście zjeść albo wykorzystać do gry w orzechy, która nazywano „Cetno-licho”. Jeden z graczy bierze do ręki pewną ilość orzechów i pyta rywala: „Cetno czy licho?”²⁶. Cetno – oznacza parzystą liczbę orzechów, licho – nieparzystą. Osoba odgadująca wygrywa orzechy przeciwnika, jeśli odgadnie liczbę, w przeciwnym wypadku oddaje przeciwnikowi taką samą liczbę ze swoich.

Uczeń 3:

Przez całe nasze spotkanie towarzyszyli nam tancerze w strojach ludowych (wskazuje dekorację). Poszczególne elementy stroju mają swoje nazwy. (Podchodzi do dekoracji i krótko opisuje strój²⁷). Mamy nadzieję, że zainteresowaliśmy was postacią Oskara Kolberga i zachęciliśmy do poznawania kultury ludowej.

Wszyscy uczestnicy kłaniają się. W tle Oberek przytykany z płyty Oj chmielu… Stare pieśni i tańce polskie (slajd 32.).

¹ Postacie można najpierw narysować, potem wyciąć i przypiąć do płótna. Dla uczniów większą atrakcją będzie malowanie na płótnie. Do malowania można wykorzystać farby akrylowe.

²Uzupełnieniem spotkania może być wystawa poświęcona np. sztuce ludowej.

³Propozycję można modyfikować (zdjęcia – licencja Creative Commons).

^₄ W czasie zabawy uczniowie mają nakrycia głowy (wykonane z papieru) sygnalizujące, jakimi są zwierzętami.

⁵Mazowsze. Cz. 7. Dzieła wszystkie. T. 42. Kraków – Warszawa 1970, s. 620.

⁶ O. Kolberg: Pieśni ludu polskiego. Dzieła wszystkie. T. 1. Kraków – Warszawa 1961, s. 448.

⁷ Bajka znajduje się w zbiorze Baśnie, opowieści, gadki przez Oskara Kolberga zebrane. Warszawa 1998 oraz na stronie bajka.pl.

⁸ Bajkę można przeczytać, ale lepsze wrażenie się osiąga, kiedy uczeń wygłasza (lub uczniowie wygłaszają) tekst z pamięci.

^₉ Krakowskie. Cz. 4. Dzieła wszystkie. T. 8. Kraków – Warszawa 1962, s. 242-248.

¹⁰Sandomierskie. Dzieła wszystkie. T. 2. Kraków – Warszawa 1962, s. 260-266.

¹¹ Krakowskie. Cz. 2. Dzieła wszystkie. T. 6. Kraków – Warszawa 1963, s. 368-369.

¹² mazowsze.waw.pl/sub,pl,o-jednostce.html [dostęp: 24.02.2014].

¹³ Krótki występ mogą również przygotować uczniowie.

¹⁴Przysłowia. Dzieła wszystkie. T. 60. Kraków – Warszawa 1967. Wszystkie przysłowia zostały zaczerpnięte z wymienionej publikacji.

¹⁵Krakowskie. Cz. 4. Dzieła wszystkie. T. 8, s. 284-289.

^₁₆ Utwór znajduje się na płycie Wiosna ludu Kapeli ze Wsi Warszawa.

¹⁷ Mazowsze, s. 393- 412.

¹⁸ Tamże, s. 161.

¹⁹ Tamże, s. 353.

²⁰ Tamże, s. 349.

²¹ Tamże, s. 398.

²² Chełmskie. Cz. 2. Dzieła wszystkie. T. 34. Kraków – Warszawa 1964, s. 183-198.

²³ Radomskie. Cz. 1. Dzieła wszystkie. T. 20. Kraków – Warszawa 1964, s. 106-107.

²⁴ D. Malko, M. Przychodzińska, Muzyka 7. Warszawa 1995, s. 33.

²⁵ Mazowsze, s. 209.

²⁶ Tamże, s. 602.

²⁷ Ilustracje przedstawiające polskie stroje ludowe z różnych regionów oraz opisy strojów znaleźć można m.in. w zasobach internetu (np. polalech.pl)

Bibliografia:

Baśnie, opowieści, gadki przez Oskara Kolberga zebrane. Wyb. i opr. K. Leżeńska, Warszawa: Prószyński i S-ka, 1998

R. Górski: Oskar Kolberg. Zarys życia i działalności. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1970

Kapela ze Wsi Warszawa: Wiosna Ludu. [CD] Orange World, 2001 (lub reedycja z 2005 r.)

O. Kolberg: Dzieła wszystkie. T. 1, 6, 8, 20, 34, 42, 60. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Kraków – Warszawa: Polskie Wydaw. Muzyczne; Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1961-1970

O. Kolberg: Przysłowia. Warszawa 1977

Zespół Polski: Oj chmielu… Stare pieśni i tańce polskie. [CD] Agencja Artystyczna MTJ, 1996

Słownik języka polskiego. Red. W. Doroszewski. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1960

Słownik języka polskiego. Red. M. Szymczak. Warszawa: PWN, 1992

D. Malko, M. Przychodzińska: Muzyka 7. Warszawa: WSiP, 1995

oskarkolberg.pl

muzeum-radom.pl

muzykotekaszkolna.pl

Co w numerze?

Dodatek:Biblioteka – Centrum Informacji 02/2014

Dodatek:
Biblioteka – Centrum Informacji 02/2014