Poradnictwo zawodowe w szkole

Uczeń kończący gimnazjum, a następnie szkołę ponadgimnazjalną dokonuje wyborów, które mogą mieć wpływ na przebieg jego kariery życiowej. Wybór kolejnej szkoły, uczelni, formy przyuczenia do zawodu determinuje jego przyszłe możliwości zatrudnienia, a także dalszego rozwoju. W obecnej sytuacji zawodowej normą staje się niekiedy kilkukrotna w ciągu życia zmiana zawodu, co pociąga za sobą nie tylko konieczność przekwalifikowania się, ciągłego dokształcania, ale często radykalnej zmiany miejsca zamieszkania i stylu życia. Jest więc niezmiernie istotną sprawą, aby przygotowując się do takich wyborów, uczeń otrzymał fachowe wsparcie i pomoc. Ustawa o systemie oświaty z 1991 r. powierzyła szkołom realizację zadań związanych z poradnictwem i orientacją zawodową uczniów. Rozporządzenie MEN w sprawie zasad udzielania i organizacji pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach z 17 listopada 2010 r. wyraźniej sprecyzowało rolę szkoły w zakresie doradztwa zawodowego. Określono zadania doradców zawodowych oraz miejsce poradnictwa w szkolnym systemie pomocy psychologiczno-pedagogicznej.

Zadania poradnictwa szkolnego

Poradnictwo zawodowe na terenie szkoły koncentruje się na działaniach wspomagających uczniów w planowaniu rozwoju zawodowego, radzeniu sobie w sytuacjach trudnych, przygotowaniu do pełnienia ról w życiu zawodowym i społecznym. Działania te powinny być wykonywane przy współudziale wszystkich nauczycieli w ramach wewnątrzszkolnego systemu doradztwa zawodowego.

WSDZ jest częścią programu wychowawczego szkoły, umożliwia uczniom zdobycie wiedzy i umiejętności przydatnych w kształtowaniu własnej kariery – wiedzy o swoich mocnych i słabych stronach, zainteresowaniach, predyspozycjach zawodowych, rynku pracy i zasadach nim rządzących. Na realizację WSDZ składa się praca dyrektora, doradcy zawodowego, pedagoga, praca nauczycieli i wychowawców oraz funkcjonowanie szkolnego ośrodka kariery. W założeniu WSDZ jest koordynowany przez szkolnego doradcę zawodowego. Jego zadania w szkole to przede wszystkim: „poradnictwo edukacyjne, osobiste oraz w wyborze kariery zawodowej, wsparcie rodziców, nauczycieli, dyrekcji w rozwijaniu osobistego, społecznego, zawodowego i edukacyjnego potencjału uczniów, badania poprzez różnego rodzaju testy i narzędzia w celu określenia profilu ucznia i pomocy w dalszym ukierunkowaniu, informowanie, tj. pomoc w zdobywaniu, analizowaniu, filtrowaniu i wykorzystaniu informacji, związanych z rozwojem osobistym, społecznym, edukacyjnym i zawodowym uczniów; także gromadzenie, aktualizacja i udostępnianie informacji edukacyjnych i zawodowych właściwych dla danego poziomu kształcenia”¹.

Biblioteka szkolna jako pracownia interdyscyplinarna odgrywa istotną rolę w wewnątrzszkolnym systemie poradnictwa zawodowego. Oparcie działań doradczych na współpracy z biblioteką może w znacznym stopniu usprawnić ich funkcjonowanie na terenie szkoły.

Dlaczego właśnie biblioteka?

Funkcją biblioteki szkolnej jest „współuczestnictwo w procesach wszechstronnie przygotowujących ucznia do życia w społeczeństwie: rozwijaniu sprawności umysłowych, zainteresowań uczniów, odkrywaniu ich mocnych stron, przygotowaniu do samokształcenia i permanentnego rozwoju”². Jest ona zgodna z kierunkiem rozwoju szkół przesuwającym akcent z aktywności nauczyciela na aktywność ucznia w samodzielnym docieraniu do wiedzy i podejmowaniu odpowiedzialności za swój rozwój.

Do nowych zadań biblioteki należą także te, które nałożyło na szkoły rozporządzenie MEN o pomocy psychologiczno-pedagogicznej. Zgodnie z tym dokumentem pomoc psychologiczno- -pedagogiczna udzielana uczniowi w szkole polega na rozpoznawaniu i zaspokajaniu indywidualnych potrzeb rozwojowych i edukacyjnych ucznia oraz rozpoznawaniu indywidualnych możliwości psychofizycznych³.

Takie działania są od dawna realizowane w bibliotece. Nie tylko udostępnia się tu zbiory biblioteczne, lecz także wpływa na czytelników, kształtując ich zainteresowania, wspomagając rozwój osobowości, odkrywając pasje i uzdolnienia. „Jest to miejsce, gdzie można maksymalnie aktywizować uczniów do działania, wykorzystując różne kanały komunikacyjne, odkrywając nowe możliwości, zdolności i predyspozycje uczestników zajęć, wprowadzając i realizując swoje programy, projekty i tematy oparte na nowinkach ^{metodycznych”4.}

Jacek Wojciechowski pisze: „… biblioteka nie może być tylko miejscem realizacji usług oczekiwanych. Musi być także ośrodkiem stymulacji usług incydentalnych, inspirowanych doraźnie i akceptowanych po wskazaniu stosownych możliwości” . Tak pojmowana funkcja biblioteki umożliwia podejmowanie na jej terenie działań o dużym zasięgu tematycznym. Jest ona zgodna z wizją biblioteki przedstawioną w manifeście bibliotek szkolnych IFLA z 1998 r.: „Biblioteka szkolna dostarcza informacji i pomysłów, które są podstawą satysfakcjonującego funkcjonowania w społeczeństwie edukacyjnym. Wyposaża uczniów w umiejętność uczenia się przez całe życie i rozwija wyobraźnię, przygotowuje do roli odpowiedzialnych obywateli”⁶.

Biblioteka szkolna wspiera pracę doradcy

Do zadań szkolnego doradcy zawodowego należy dostarczanie informacji poprzez:

gromadzenie, aktualizację i udostępnianie informacji edukacyjnych i zawodowych właściwych dla danego poziomu i kierunku kształcenia;
wskazywanie osobom zainteresowanym (młodzieży, rodzicom, nauczycielom) źródeł dodatkowej, rzetelnej informacji na poziomie regionalnym, ogólnokrajowym, europejskim i światowym na temat:

– rynku pracy,

– trendów rozwojowych w świecie zawodów i zatrudnienia,

– możliwości wykorzystania posiadanych uzdolnień i talentów w różnych obszarach świata pracy,

– instytucji i organizacji wspierających funkcjonowanie osób niepełnosprawnych w życiu codziennym i zawodowym,

– alternatywnych możliwości kształcenia dla młodzieży z problemami emocjonalnymi i niedostosowaniem społecznym,

– programów edukacyjnych Unii Europejskiej,

– porównywalności dyplomów i certyfikatów zawodowych⁷.

Umiejscowienie doradztwa przy bibliotece szkolnej – szkolnym centrum informacji daje doradcy zawodowemu do dyspozycji gotową bazę dydaktyczną i metodyczną: książki, czasopisma, filmy, informatory i komputer z dostępem do internetu w centrum multimedialnym – nieocenione narzędzie w dzisiejszym poradnictwie zawodowym.

Biblioteka to miejsce dostępu do czasopism. Jeśli gromadzi periodyki typu „Cogito” czy „Perspektywy”, zawierające opisy zawodów, kierunków studiów, przygotowujące do egzaminów na kolejne etapy kształcenia – będą one chętnie wykorzystywane na zajęciach zawodoznawczych. Czasopisma psychologiczne, poszerzające samowiedzę ucznia, w przystępny i nienarzucający się sposób uzupełnią korzyści wyniesione z warsztatów i konsultacji.

Informatory o szkołach ponadgimnazjalnych i wyższych uczelniach, materiały promocyjne szkolne lub firmowe gromadzone w bibliotece są chętnie przeglądane przez uczniów kończących szkołę. Pomoc doradcy w ocenie zawartych w nich informacji podniesie efektywność ich wykorzystania, zwiększy szansę dobrego wyboru. Po rozmowie doradczej uczeń może jednak nadal korzystać z nich w czytelni – „na spokojnie” i we właściwym sobie tempie.

Informacja zawodowa w bibliotece szkolnej jest częścią edukacji społecznej, włączającej uczniów w wydarzenia lokalne, w działania społeczności bliskiej miejscu zamieszkania. Spośród gromadzonych przez bibliotekę informacji cenione będą więc te, które zawiadamiają o targach pracy, giełdach edukacyjnych, konferencjach metodycznych, targach wydawniczych, imprezach społecznych i wolontariackich.

Baza metodyczna biblioteki to nie tylko literatura ściśle informacyjna, dostępna w urzędach pracy i szkolnym ośrodku kariery. To także możliwość wykorzystania księgozbiorów z zakresu psychologii, pedagogiki, motywacji, biblioterapii, ekonomii.

Nie chodzi o sam dostęp do informacji. „… Użytkownik nie tyle żąda dostępu do całej możliwej informacji na dany temat, ale informacji mu przydatnej, zaspokajającej jego potrzeby, służącej rozwiązaniu konkretnego problemu, dostarczonej we właściwym miejscu i czasie. Pomoc owa polega na stworzeniu odpowiedniego warsztatu informacyjnego, tj. zgromadzeniu, przetworzeniu i ukierunkowaniu informacji pod kątem potrzeb użytkowników” . Będą to więc: różnego rodzaju zestawienia tematyczne, bibliografie przedmiotowe, scenariusze zajęć, testy, opisy zawodów, teczki przykładowych dokumentów aplikacyjnych i in.

Czy zmusza to nauczycieli bibliotekarzy do działań, do których brak im kwalifikacji lub umiejętności? Na pewno nie. Nauczyciele bibliotekarze są specjalistami od zarządzania informacją i nie jest dla nich problemem opracowanie oferty na zamówienie użytkownika. Gromadzenie, selekcja i udostępnianie informacji to przecież ich zawodowa specjalność. Ściśle specjalistyczna forma tej informacji skłania bibliotekarza i doradcę zawodowego do nawiązania fachowej współpracy.

Kolejnym przykładem wykorzystania biblioteki w doradztwie zawodowym jest tworzenie prezentacji, filmów i innych opracowań multimedialnych na tematy zawodoznawcze. Środki audiowizualne są popularnym i chętnie wykorzystywanym rodzajem źródeł bibliotecznych. Pomagają one uczniom wzbogacić i usystematyzować wiedzę na temat poszczególnych zawodów – ich warunków pracy i wymagań, jakie stawiają przed kandydatem. Warto skorzystać ze sprzętu audiowizualnego i komputerowego biblioteki, a być może koło biblioteczne pomoże przy wykonaniu takich pomocy dydaktycznych.

Biblioteka jest także dobrym miejscem na prowadzenie zajęć doradczych. Jej atmosfera daje warunki do tego, aby ośmielić się na poznawanie siebie i zmotywować do odważniejszego wybiegania myślami w przyszłość, porusza kreatywność i wyobraźnię. Takich warunków nie zapewnią poradnie psychologicznopedagogiczne, na które czasem próbuje się przerzucić obowiązek poradnictwa szkolnego. Kojarzą się niejednemu młodemu człowiekowi z miejscem badań i terapii uczniów w różny sposób „nieradzących sobie w szkole” – co w niektórych sytuacjach może budzić niechęć lub obawy. Doradztwo włączone do programu zajęć (np. przedsiębiorczość czy ekonomia) to kolejna lekcja, na której uczeń może być rozliczany z wiedzy i oceniany. Doradztwo zawodowe na terenie biblioteki kojarzy się ze spędzaniem czasu wolnego, zajęciami nieobowiązkowymi i niebudzącymi takich obaw. To miejsce spotykania się uczniów oderwane od szablonu lekcji, dające przyjemność nieformalnych zajęć i niewymuszonego luzu.

Wykorzystanie biblioteki do grupowych zajęć doradczych jest atrakcyjne zwłaszcza wtedy, gdy gabinet doradcy lub szkolny ośrodek kariery ma powierzchnię niewystarczającą do spotkań innych niż indywidualne. Mogą to być np. warsztaty poszukiwania pracy. Wykorzystuje się w nich internetowe bazy danych, uczniowie poznają serwisy z ofertami pracy i aż się prosi, aby miejscem spotkania było centrum multimedialne – oczywiście jeśli ma powierzchnię większą niż kącik doradcy.

Pisząc o doradztwie w bibliotece, nie sposób ominąć specjalności bibliotecznej służącej wsparciem o pełnych znamionach fachowości. Mam na myśli biblioterapię, która świetnie już sprawdzona w terapii ma duże pole do popisu w doradztwie zawodowym. Definicja amerykańskiego Stowarzyszenia Bibliotekarzy określa ją jako „użycie wyselekcjonowanych materiałów czytelniczych jako pomocy terapeutycznej w medycynie i psychiatrii, także poradnictwo w rozwiązywaniu problemów osobistych przez ukierunkowane czytanie” . Zmianie szkoły, podjęciu studiów czy pracy często towarzyszy stres adaptacyjny. Celem biblioterapii jest wówczas pomoc w odnalezieniu się w nowej sytuacji. Odpowiednio dobrana lektura wpływa pozytywnie na psychikę – uspokaja emocjonalnie, zmniejsza lęk, podnosi poczucie wartości, pomaga w samookreśleniu. Sesje doradcze indywidualne bądź grupowe mogą czasem odkrywać nieuświadamiane dotąd problemy i zahamowania. Jest to charakterystyczne zwłaszcza dla okresu adolescencji, z typową dla niego huśtawką nastrojów i zaburzonym poczuciem własnej wartości. Ukierunkowane czytanie może zwrócić uwagę na istotę problemu, wskazać drogi pomocy, ułatwić nawiązanie interakcji pomiędzy potrzebującym wsparcia a pomagającym. Lektura jest doradcą cierpliwym i dochowującym tajemnicy.

Współpraca z doradcą to korzyść dla biblioteki szkolnej

Włączenie zajęć z doradztwa do oferty biblioteki szkolnej daje tej ostatniej wymierne korzyści. Jest to kolejny element promocji na terenie szkoły oraz możliwość zainteresowania ucznia księgozbiorem. To szansa udowodnienia, że na terenie biblioteki są prowadzone atrakcyjne zajęcia nie tylko w potocznym rozumieniu lekcji bibliotecznych lub że właśnie lekcje biblioteczne mogą mieć także taką tematykę. Może będzie to zachęta dla innych nauczycieli, że warto na swojej lekcji spotkać się z uczniami w bibliotece.

Włączenie się nauczyciela bibliotekarza w działania doradcze na terenie szkoły motywuje do samorozwoju, do rozszerzania wiedzy zawodowej, a nawet kwalifikacji. Wyzwala poszukiwanie nowych kierunków działań być może dotąd nie w pełni zauważanych. To nowe pomysły na wystawy, konkursy, zajęcia pozalekcyjne.

Uczniowie zainspirowani zajęciami z doradcą, a następnie wsparci zachętą nauczyciela bibliotekarza częściej decydują się sięgnąć po literaturę rozwijającą kompetencje „miękkie”. Daje to szansę na rozbudowę księgozbioru, wzbogacenie go o literaturę na temat rozwoju osobistego, emocji, samopoznania, samokształcenia, umiejętności interpersonalnych – tematykę zawsze atrakcyjną dla ambitniejszych czytelników.

Biblioteki szkolne mogą przygotować wykazy materiałów z zakresu informacji zawodowej, jakimi dysponują biblioteki poza szkołą – publiczne, pedagogiczne, ale także bazy poradni pedagogiczno-psychologicznych, centrów kariery czy urzędów pracy. Takie wsparcie umożliwia młodzieży wyjście poza mury szkoły w poszukiwaniu potrzebnych informacji, usamodzielnienie się, wdrażanie do edukacji permanentnej, niezależnej od miejsca i poziomu kształcenia. Budowa bazy informacyjnej obejmującej sieć takich placówek to działanie długotrwale, pracochłonne. Daje jednak możliwość orientacji w terenowych zasobach zbiorów tematycznych, w zasadności i sposobie ich rozbudowywania – dla potrzeb użytkowników szkolnych, czy może jako wspólną bazę dla lokalnej społeczności? Może być motywem współpracy bibliotek i instytucji oświatowych, jednym z działań konsolidujących środowisko już nie tylko bibliotekarskie.

Poradnictwo zawodowe w szkołach rozwija się pomimo braku zdecydowanych uregulowań prawnych nakładających obowiązek tworzenia w szkołach etatów doradcy zawodowego. Brakuje również wsparcia finansowego; nie ma funduszy na etaty doradców, wyposażenie szkolnych ośrodków kariery. Równie często brakuje zrozumienia wśród władz samorządowych i szkolnych dla znaczenia doradztwa szkolnego, co jest warunkiem tworzenia w szkołach efektywnych systemów poradnictwa zawodowego. Ponieważ system doradztwa opiera się na działaniach wszystkich członków rady pedagogicznej, uświadomienie sobie przez nich roli szkoły w orientacji zawodowej uczniów może być fundamentem budowy solidnego wewnątrzszkolnego systemu doradztwa zawodowego.

Nauczyciele bibliotekarze nieraz udowodnili, że są grupą zawodową wyprzedzającą innych w poglądach na nowoczesne kierunki rozwoju oświaty. Roczniki „Biblioteki w Szkole” pełne są opisów niebanalnych działań bibliotek szkolnych, znacznie wykraczających poza tzw. zadania statutowe. Nauczyciele bibliotekarze są też nadal – podobnie jak doradcy zawodowi – grupą niedocenianą w swojej pracy. Ich wzajemna i efektywna współpraca może być kolejnym krokiem w kierunku przekonania, że nie tylko wiedza przedmiotowa i obsługa komputera są dziś konieczne do zbudowania życiowej kariery ucznia.

Krótki słownik pojęć

Wewnątrzszkolny system doradztwa zawodowego – ogół działań podejmowanych przez szkołę w celu przygotowania uczniów do wyboru zawodu, poziomu i kierunku kształcenia; system określa rolę, zadania i metody oraz formy pracy zawodoznawczej nauczycieli i jest włączony do statutu szkoły*.

Informacja zawodowa – zbiory danych potrzebnych jednostce do podejmowania kolejnych decyzji zawodowych oraz związanych z zatrudnieniem i nabywaniem kwalifikacji.

Poradnictwo zawodowe – system długofalowych i wieloetapowych działań wychowawczych towarzyszących jednostce w trakcie rozwoju zawodowego; obejmuje całokształt zadań związanych z udzielaniem uczniom i dorosłym pomocy w planowaniu, tworzeniu i rozwoju kariery zawodowej, przynoszącej jednostce satysfakcję i zawodowy sukces.

Doradca zawodowy – osoba udzielająca pomocy, w formie grupowych i indywidualnych porad zawodowych, młodzieży i osobom dorosłym w wyborze zawodu, kierunku kształcenia i szkolenia, uwzględniając ich możliwości psychofizyczne i sytuację życiową, a także potrzeby rynku pracy oraz możliwości systemu edukacyjnego, współpracując z rodzicami i nauczycielami w procesie orientacji zawodowej uczniów oraz wykorzystując w tym celu wiedzę o zawodach, znajomość psychologicznych i pedagogicznych technik, diagnozę rynku pracy oraz techniczne środki przekazywania informacji zawodowej**.

*A. Łukaszewicz: Szkolny doradca zawodowy. Warszawa 2003.

** Klasyfikacja zawodów i specjalności. Warszawa 1995.

¹ ABC poradnictwa zawodowego w szkole. Warszawa 2008.

2 M. Drzewiecki: Biblioteki szkolne i pedagogiczne w Polsce. Rola w procesie dydaktycznym i miejsce w krajowej sieci biblioteczno-informacyjnej. Warszawa 1990, s. 84.

3 Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 17 listopada 2010 r. w sprawie zasad udzielania i organizacji pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach. Dz. U. nr 228, poz. 1487, par. 2.1.

4 B. Staniów: Biblioteki szkolne w Polsce – dokąd zmierzamy?, „Biblioteka w Szkole” 2004 nr 4, s. 1-4.

⁵ J. Wojciechowski: Idee i rzeczywistość. Bibliotekarstwo pragmatyczne. Warszawa 2002, s. 101.

⁶ Manifest Bibliotek Szkolnych (UNESCO/IFLA). Tłum. B. Staniów. „Biblioteka w Szkole” 2000 nr 11, s. 1.

⁷ A. Łukaszewicz: Szkolny doradca zawodowy, s. 8-9.

⁸S. Cisek: Funkcje i role bibliotek naukowych i publicznych w społeczeństwie wiedzy. W: Materiały z konferencji „Zarządzanie wiedzą i informacją w organizacjach pracujących dla wsi i rolnictwa”. Warszawa, 16 września 2005 [online] [dostęp 2 maja 2012]. Dostępny w internecie: cbr.edu.pl/ konf2005mat/html/cisek.html.

⁹ E. J. Konieczna: Biblioterapia w praktyce. Poradnik dla nauczycieli, wychowawców i terapeutów. Kraków 2006.

Co w numerze?

Dodatek:Biblioteka – Centrum Informacji 04/2012

Dodatek:
Biblioteka – Centrum Informacji 04/2012