HISTORYCZNY ROZWÓJ SŁOWNIKA JĘZYKA POLSKIEGO

Rozwój leksykografii polskiej zapoczątkował w r. 1564 dwujęzyczny słownik łacińsko-polski Jana Mączyńskiego[1]. Autor oparł swe dzieło rejestrujące podstawowe słowa w układzie alfabetycznym na najlepszych wzorach słowników europejskich.

W tradycji historyczno-kulturalnej naszego narodu pojawił się drugi ważny słownik polsko-łaciński autorstwa Grzegorza Knapskiego. Jego część polska ukazała się drukiem w r. 1621 [2]. Według opinii leksykografów, słownik Knapiusza jest o wiele doskonalszy od słownika Mączyńskiego, dlatego więc zdobył sobie szybko popularność i uznanie oraz doczekał się kilkunastu kolejnych wydań. Za wzór poprawności językowej posłużyły Knapskiemu dzieła wybitnych pisarzy polskiego renesansu. Autor, dbający o poprawność językową, o elegancję, dobitność i obfitość słów, ostro występował przeciw makaronizowaniu języka ojczystego, którego bogactwo leksykalne i gramatyczne stawiał nawet wyżej ponad język łaciński.

W drugiej połowie XVII wieku na polu leksykograficznym nie pojawiło się ani jedno wybitniejsze dzieło. Dopiero w osiemnastym stuleciu, w dobie oświecenia, wychodzi spod pióra Abrahama Trotza trójjęzyczny słownik pt. Mownik polsko-niemiecko-francuski [3]. który poza numeracją znaczeń w hasłach wieloznaczeniowych nie wnosił zasadniczo niczego nowego do dotychczasowego stanu leksykografii polskiej.

Na przełomie XVIII i XIX w. w ramach działalności Towarzystwa Przyjaciół Nauk zostało opracowane znakomite dzieło Bogumiła Samuela Lindego — Słownik języka polskiego [4], opublikowany w 6 tomach. Słownik ten wyrósł z głębokiego patriotyzmu, troski o ratowanie polskości za pomocą języka, w którym upatrywano w latach rozbiorów najlepszego gwaranta zachowania bytu narodowego. Ten czynnik zadecydował o entuzjastycznym przyjęciu dzieła przez społeczeństwo. Obejmuje słownictwo od XVI do XVIII w.

Na szczególne podkreślenie zasługuje opracowana przez Lindego dokumentacja. W przeciwieństwie do wcześniejszych polskich słowników mowy współczesnej, często służących nauce języków obcych, dzieło Lindego ma charakter historyczny i objaśniający. Autor bowiem podaje w dokumentacji autentyczne przykłady użycia wyrazów w dziełach klasyków literatury polskiej: Kochanowskiego, Skargi czy Krasickiego, cytując tytuły źródeł ekscerpcji wraz ze wskazaniem odpowiednich stronic. Skrupulatnie zebrany przez Lindego materiał leksykalny obrazuje zmiany, jakie dokonały się w języku polskim na przestrzeni trzech wieków, i z tego względu stanowi kapitalne źródło naukowe dla badacza języka i historyka literatury ojczystej.

W latach 1861-62 ukazuje się Słownik wileński[5] nakładem Maurycego Orgelbranda, obfity i na ogół starannie opracowany, lecz nie dorównujący pod wieloma względami dziełu Lindego. Słownik wileński — zbiorowe dzieło leksykograficzne — odzwierciedla tylko język pierwszej połowy ubiegłego stulecia, i to z silnym zabarwieniem prowincjonalnym, wschodniokresowym, nie dając przy tym żadnych objaśnień co do pochodzenia wyrazów.

Kolejną pozycją słowni karską jest wydany w Warszawie na początku XX wieku w 8 tomach Słownik języka polskiego J. Karłowicza, A. Kryńskiego i W. Niedźwiedzkiego[6], który swym zasobem hasłowym przewyższa dzieło Lindego, ponieważ uwzględnia już słownictwo XIX stulecia. Przejmując materiał leksykalny od Lindego, autorzy nie przestrzegali dokładności dokumentacji, opuszczali tytuły i strony cytowanych dzieł. Obniżało to wartość naukową pracy. Cenne natomiast są wskazówki poprawnościowe oraz ilość zarejestrowanych słów (haseł). Mimo zastrzeżeń należy uznać Słownik warszawski za jedyny informator o języku polskich autorów XIX wieku.

Dalszy rozwój myśli leksykograficznej następuje w latach międzywojennych. Na szczególną uwagę zasługuje Słownik ilustrowany języka polskiego M. Areta[7], szeroko rozpowszechniany od 1916 roku. Ma on jednak charakter podręczny i dlatego pozbawiony jest gruntowniejszego naukowego podkładu. W latach dwudziestych i trzydziestych odczuwano potrzebę opracowania nowego słownika języka polskiego, który obejmowałby całokształt współczesnego żywego słownictwa warstw wykształconych w zakresie nie tylko języka książkowego, lecz także potocznego, a równocześnie dawał potrzebne objaśnienia gramatyczne, etymologiczne i historycznojęzykowe. Temu zadaniu miał sprostać Słownik języka polskiego [8], którego opracowanie podjęto w r. 1935 pod kierunkiem naukowym i kontrolą T. Lehra-Spławińskiego z inicjatywy firmy wydawniczej Trzaski, Everta i Michalskiego. Swym typem zbliża się on najbardziej do słownika Lindego, podaje bowiem prócz znaczeń wyrazów także dane co do czasu ich wejścia w użycie oraz wyjaśnia ich pochodzenie i związki pokrewieństwa. Różni się od niego przede wszystkim tym, że nie opiera się na przykładach czerpanych z pism rozmaitych autorów, ale objaśnia bezpośrednio znaczenie wyrazów, wyjątkowo tylko posługując się cytatami z literatury w celu uwypuklenia odcieni znaczeniowych. Materiał leksykalny został ograniczony wyłącznie do tych wyrazów, które wedle poczucia językowego redaktora i jego współpracowników były używane w żywej mowie polskiego wykształconego ogółu. W zakresie słownictwa fachowego, technicznego czy naukowego uwzględniono tylko te terminy, które człowiek wykształcony spotyka w życiu codziennym.

Następną godną odnotowania pozycję słownikarską stanowi opublikowany w r. 1939 Podręczny słownik języka polskiego St. Arcta i Z,. de Bondy-Łempickiej[9]. Odpowiada on leksykograficznym potrzebom szkoły średniej. Opiera się na najlepszych wzorach słownikarstwa światowego. Uzupełniono zgromadzone słownictwo wyrazami z wybranych podręczników, lektury pomocniczej i utworów literatury pięknej, uwzględniając ponadto ówczesną terminologię techniczną w granicach, w jakich była używana w mowie potocznej. Część nakładu słownika uległa zniszczeniu, a tylko niewielka stosunkowo liczba egzemplarzy zasiliła księgozbiory szkolne i prywatne.

Do podniesienia kultury mowy ojczystej w latach powojennych przyczynił się Podręczny słownik języka polskiego[10]Arcta i de Bondy z roku 1956, stanowiący wznowioną edycję dzieła z r. 1939. Autorzy pragnęli, by stał się on książką codziennego użytku, dostępną szerokim rzeszom zainteresowanych, zawierającą w jednym tomie jak największą ilość słów z potocznego języka używanego w mowie i piśmie. W tym celu świadomie zrezygnowali z użycia całego słowozbioru polskiego, przyjmując koncepcję wydania praktycznego, użytkowego, prawdziwie podręcznego słownika dla Polaków, którzy władają językiem ojczystym i pragną go pogłębić, znaleźć wyjaśnienie wyrazów, rozstrzygnąć wątpliwości dotyczące rozmaitych dziedzin językowych. W źródle tym połączono zatem cechy słowników: etymologicznego, stylistycznego, ortograficznego, frazeologicznego; uwypuklono odcienie i subtelności mowy.

Około r. 1950 rozpoczęto pod kierunkiem Witolda Doroszewskiego prace zespołowe nad wielkim słownikiem współczesnego języka polskiego; został on ukończony i opublikowany w 11 tomach[11]. Obejmuje całe słownictwo literackie okresu dwóch wieków, tj. od połowy XVIII do połowy XX wieku. Słownik zawiera w sumie około 125 000 szeroko rozbudowanych haseł, objaśnionych znaczeniowo, uzasadnionych oryginalnymi cytatami z dzieł autorów. Do chwili obecnej jest najlepszym informatorem o zasobie wyrazowym języka polskiego, o znaczeniu wyrazów i sposobie ich używania. To monumentalne dzieło polskiej leksykografii o charakterze normatywnym stanowi wyczerpujący informator językowy, ponieważ:

podaje poprawne brzmienie i prawidłową formę wyrazu,
wskazuje na kategorię gramatyczną i na odmianę,
wymienia wszystkie znaczenia wyrazów w kolejności

użyć (od najczęstszych do najrzadszych bądź przestarzałych),

ilustruje różne użycie wyrazów łącznie z cytatami,
podaje związki frazeologiczne,
charakteryzuje wyrazy za pomocą kwalifikatorów.

Na podstawie Słownika języka polskiego pod red. Doroszewskiego został opracowany zespołowo Mały słownik języka polskiego S. Skorupki, H. Auderskiej i Z. Łempickiej[12] — słownik języka współczesnego, przeznaczony dla najszerszego kręgu czytelników. Zawiera około 35 000 haseł i obejmuje najczęściej używane słownictwo, które stanowi zasadniczy zrąb wyrazów w języku polskim. Podaje dokładnie dane o poprawnych formach fleksyjnych, wyjaśnia w sposób zwięzły, rzeczowy znaczenie wyrazów, informuje o ich użyciach przenośnych i najczęściej spotykanych połączeniach frazeologicznych. Kwalifikuje wyrazy środowiskowo, terminologicznie i pod względem zabarwienia uczuciowego. Wskazuje również na pochodzenie słów zapożyczonych. Pomija wiele wyrazów dawnych i przestarzałych, a także mniej znane wyrazy i środowiskowe odcienie znaczeniowe. W zakresie frazeologii słownik podręczny zawiera tylko wyrażenia i zwroty, nie podaje natomiast przysłów, nie dokumentuje również poszczególnych znaczeń słów cytatami ze źródeł pisanych: naukowych, literackich i innych. Jego uniwersalność polega na tym, że w niektórych sytuacjach może zastąpić kilka innych słowników: ortograficzny, frazeologiczny, wyrazów obcych czy poprawnej polszczyzny. Ze względu na swój normatywny charakter oraz powszechną dostępność powinien mieć stale i bardzo szerokie zastosowanie w nauczaniu szkolnym.

Kolejnym wybitnym osiągnięciem leksykograficznym jest obszerny trzytomowy podręczny słownik współczesnego języka polskiego, który odzwierciedla nowy etap rozwoju historycznego języka polskiego, a tym samym stanowi ważny dokument epoki. Słownik języka polskiego M. Szymczaka[13] rejestruje około 80 000 wyrazów hasłowych, obejmujących żywe współczesne słownictwo języka ogólnopolskiego zarówno w jego odmianie literacko-książkowej, jak i potocznej, głównie słownictwo XX wieku. Uwzględnia również warstwę leksyki specjalistycznej — znanej szerszemu ogółowi mówiących, a dotyczącej intensywnie rozwijających się współcześnie gałęzi wiedzy — w takim zakresie, w jakim interesuje ona niespecjalistów.

Pod względem bogactwa frazeologii i związków terminologicznych słownik Szymczaka nie ustępuje wielotomowym jednojęzycznym słownikom. Definicje wyrazów hasłowych oraz związków terminologicznych i frazeologicznych formułowane są tu w sposób możliwie wyczerpujący. W końcowej części definicji podawane są synonimy, a wyrazy obcego pochodzenia mają objaśnienia etymologiczne. Podobnie jak uprzednio wymienione słowniki ogólnojęzyczne, słownik Szymczaka spełnia funkcję poznawczą, informacyjną i normatywną, służy pomocą w zakresie poprawnego posługiwania się językiem ojczystym. Niezbędny jest w codziennej pracy nauczycieli, redaktorów, dziennikarzy, publicystów i tłumaczy. Skorzysta z niego ucząca się młodzież szkół średnich i wyższych.

Omawiając historyczny rozwój leksykografii polskiej nie można pominąć dwóch ważnych publikacji zwanych leksykonami. Jedną z nich jest Leksykon PWN[14]— rodzaj obszernego słownika encyklopedycznego. Jak stwierdzono w słowie wstępnym, zawiera on wiadomości ze wszystkich dziedzin nauki, techniki i kultury oraz z życia społecznego i gospodarczego, podane w hasłach (ok. 90 tys.) ułożonych w porządku alfabetycznym. Leksykon jest zatem podręcznym, uniwersalnym informatorem o bardzo dużym zakresie tematycznym, przeznaczonym dla szerokiego kręgu odbiorców, którzy pragną wzbogacić posiadane wiadomości z różnych dziedzin. Z tego więc względu powinien być znany uczniom starszych klas szkoły podstawowej oraz licealistom, wykorzystywany w procesie lekcyjnym, na zajęciach pozalekcyjnych lub w pracy domowej.

W r. 1977 ukazuje się publikacją słownikowa pt. Wyrazy trudne, ważne i ciekawe [15], która zajmuje pośrednie miejsce między słownikiem zawierającym krótkie objaśnienia a encyklopedią dostarczającą pełniejszych informacji o desygnatach. Z uwagi na ten aspekt wymienione dzieło możemy nazwać słownikiem encyklopedycznym, który został przygotowany dla uczniów klas starszych szkoły podstawowej i młodzieży uczącej się w szkole średniej. Znajduje się w nim, jak sugeruje sam tytuł, 830 ciekawych, trudnych i ważnych słów, ułożonych w porządku alfabetycznym i objaśnionych semantycznie. Większość z nich to słowa pochodzenia obcego, ale obok nich znajdują się wyrazy ze słownictwa rodzimego, używane w mowie potocznej, których sens nie zawsze jest w pełni zrozumiały dla uczniów.

WPROWADZENIE OGÓLNYCH SŁOWNIKÓW JĘZYKA POLSKIEGO DO NAUKI SZKOLNEJ

Spróbujmy zatem rozpatrzyć sposoby i możliwości pracy ze słownikiem języka ojczystego w szkole. Na wyższym poziomie nauczania, tj. w najstarszej klasie szkoły podstawowej, a zwłaszcza w liceum ogólnokształcącym niezwykle pożyteczną rzeczą będzie zapoznanie uczniów z dwoma współczesnymi słownikami: Słownikiem języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego i Słownikiem języka polskiego pod red. M. Szymczaka oraz wdrożenie do korzystania z nich. W szkole średniej obydwie pozycje leksykograficzne w miarę możliwości i potrzeb mogłyby być wyzyskane na lekcjach. Z punktu widzenia dydaktyki języka działaniem pożytecznym okazuje się zapoznawanie młodzieży szkół średnich także z dwiema innymi publikacjami tego typu, tj. Słownikiem języka polskiego Lindego i Słownikiem języka polskiego Karłowicza, Kryńskiego i Niedźwiedzkiego, jeśli są one dostępne przynajmniej dla nauczyciela i możliwe do zaprezentowania na lekcji. Zaznajamianie uczniów z tymi słownikami nie tylko wzbogaci wiedzę uczniowską, lecz także stworzy możliwości porównywania treściowej zawartości oraz wewnętrznego układu rożnych słowników. Uświadomi również ogrom włożonego wysiłku leksykografów w zarejestrowanie olbrzymich zasobów leksykalnych naszego języka.

Racjonalne i częste stosowanie ogólnego słownika języka polskiego w procesie nauczania zachęca i wdraża uczniów do systematycznego korzystania zeń zarówno w latach szkolnych, jak i w dalszym życiu.

Na tym poziomie nauczania należy w sposób poszerzony, pogłębiony utrwalić wiadomości i umiejętności uczniów z zakresu leksykografii. Pomocna będzie tu przede wszystkim metoda ćwiczeniowa. Przez analizę konkretnego materiału leksykograficznego zespoły uczniowskie określą układ wewnętrzny słownika i rodzaje zawartych w nich haseł: podwójnych, synonimicznych, homonimicznych oraz podhaseł.

Badając strukturę artykułów hasłowych, podejmą — pod kierunkiem nauczyciela — próbę samodzielnego określenia ich elementów składowych oraz klasyfikację definicji, odsyłaczy, kwalifikatorów itp. Bogacenie podstawowych pojęć z leksykografii ułatwi i pomoże uczniom w wykształceniu sprawności w posługiwaniu się słownikami.

Zgodnie z programem nauczania już w klasie V szkoły podstawowej jako pomoc naukową wprowadza się Mały słownik języka polskiego, po który polonista sięga w kilku przypadkach, między innymi:

przy objaśnianiu nie znanych bądź niewłaściwych, niejednoznacznie rozumianych przez uczniów słów, występujących w materiale lekturowym, zwłaszcza wtedy, gdy nie ma wystarczającej ilości słowników wyrazów obcych, potrzebnych do pracy w grupach,
podczas analizy form językowych i w rozwiązywaniu kwestii poprawnościowych, np. ujęcia niektórych budzących wątpliwości ucznia, a niekiedy nawet nauczyciela, form przypadkowych rzeczowników lub przymiotników,
w toku ćwiczeń o charakterze leksykalno-frazeologicznym itp.

Stosowanie podręcznego słownika języka polskiego w procesie nauczania w ciągu kilkunastu lat wydatnie wspiera kształcenie językowe dzieci i młodzieży, Mimo że programy nie precyzują, jakie pojęcia leksykograficzne należy przyswoić uczniom w toku nauki szkolnej, słuszne i pożyteczne wydaje się jednak zapoznanie, zwłaszcza w szkole średniej, z rodzajami definicji słownikowych, które stosują opracowania leksykograficzne, oraz nauczenie poprawnej i wyczerpującej analizy artykułów hasłowych na podstawie przykładowych haseł zaczerpniętych z wielkiego, średniego i małego słownika języka polskiego. Na tym materiale leksykograficznym pod kierunkiem nauczyciela uczniowie sami drogą wnikliwej analizy, metodą ćwiczeniową ustalą szczegółowo strukturę i zawartość artykułu hasłowego, który mieści w sobie wyraz hasłowy, informację o jego odmianie’, odesłanie do odpowiednich objaśnień i tabel, podział na znaczenia (kwalifikatory), definicję znaczenia, przykłady użycia wyrazów w danym znaczeniu, przysłowia, przenośnie oraz objaśnienia etymologiczne, podane na końcu hasła przy wyrazach obcego pochodzenia.

Przy wyrazach zapożyczonych z jakiegoś języka za pośrednictwem języka innego słownik podaje oba źródła.

W toku ćwiczeń leksykalnych i leksykograficznych spróbujemy określić rodzaje stosowanych definicji, które mają charakter słownikowy, a nie encyklopedyczny. Celem ich jest bowiem wyjaśnienie znanych wyrazów hasłowych bez podawania informacji natury historycznej lub technicznej o desygnacie. Uczniowie — postawieni w pozycji badaczy — na podstawie wielokrotnej analizy kilku wybranych artykułów hasłowych mogą dokonać pod kierunkiem nauczyciela klasyfikacji definicji. Za podstawę podziału przyjmujemy sposób interpretowania treści znaczeniowej hasła bez odwoływania się do jego budowy słowotwórczej.

W tym aspekcie wyróżniamy następujące typy definicji, które z kolei zwięźle charakteryzujemy w sposób następujący:

Definicja realnoznaczeniowa polega na wyjaśnieniu treści znaczeniowej hasła bez odwoływania się do jego budowy słowotwórczej, np. bałwan ‘posąg bożka pogańskiego’, chałwa ‘wyrób cukierniczy w postaci masy z cukru, miodu oraz orzechów’.
Definicja strukturalna wskazuje na formalną relację objaśnianego hasła do jego podstawy słowotwórczej, sygnalizuje więź genetyczną między wyrazami, nie określając stosunku znaczeniowego, w jakim pozostają one względem siebie, np. „brydżysta” (od brydż), „kombajnista” (od kombajn) itp.

Definicja strukturalna stosowana jest z reguły do rzeczowników dewerbalnych typu „pisanie”, „śpiewanie”. W jej zakres wchodzą rzeczownikowe deminutiva (wyrazy zdrobniałe) i augmentativa (wyrazy zgrubiałe). Definicja strukturalna jest często stosowana w objaśnieniach znaczeń przysłówków pochodnych od przymiotników, np. „pięknie” (piękny), „mądrze” (mądry).

Definicja synonimiczna polega na przytaczaniu synonimów, które powinny być zasadniczo wtórnymi składnikami definicji i w tej funkcji są często niezbędne, np. andrus ‘łobuz, łobuziak, ulicznik, antek’, romantyk ‘fanta- sta, idealista, marzyciel’, nygus ‘leń, próżniak, wałkoń’.
Definicja zakresowa wskazuje na zakres desygnatów, do których odnosi się lub może się odnosić objaśniane hasło, zwłaszcza gdy wchodzi w grę jego odcień przenośny. Tytułemprzykładu podajemy kilka wybranych haseł słownikowych, w których dają się wyodrębnić następujące znaczenia ujmowane definicją zakresową, np. przen.:

aksamit:

‘o czymś podobnym do aksamitu’ (miękkim, gładkim, przyjemnym w dotyku),
‘o czymś ciemnym, czarnym’,

burza:

‘o wojnach, rewolucjach, wstrząsach dziejowych i życiowych, zamieszanie, zamieszki’,
‘gwałtownej reakcji na coś: wybuch, awantura’,
‘gwałtownych uczuciach, namiętnościach, niepokój’,
‘o czymś bezładnym, nieuporządkowanym, rozwichrzonym; bezład, masa, kłąb’.
Definicja gramatyczna określa hasło jako kategorię gramatyczną, np. „aby” — spójnik łączący ze zdaniem nadrzędnym zdanie podrzędne; „czarujący” — imiesłów współczesny od czarować; „gorszy” — stopień wyższy od zły.

Rozpatrując z młodzieżą na wybranych przykładach budowę artykułów hasłowych, dojdziemy do wniosku, że w słownikach języka polskiego występują także definicje mieszane: realnoznaczeniowo-synonimiczne, realnoznaczeniowo-zakresowe, realnoznaczeniowo-gramatyczne i realnoznaczeniowo-strukturalne. Pod względem strukturalnym definicje są zawarte w jednym rozwiniętym zdaniu, niekiedy wieloczłonowym rozdzielonym średnikami.

W toku dokonywanych przez nas analiz artykułów hasłowych i ich składowych elementów w celu pełniejszego wykorzystywania w procesie kształcenia i samokształcenia ogólnego słownika języka polskiego bądź innych tego rodzaju publikacji nieco uwagi poświęcimy kwalifikatorom, które ogólnie dzielą się na:

geograficzne, sygnalizujące ograniczenia użycia danego hasła, jakiejś jego formy lub znaczenia do pewnych terytoriów (gw., reg.);
społeczno-środowiskowe (również specjalne), które sygnalizują ograniczenie używania danego hasła, jego formy lub znaczenia do pewnych środowisk społecznych, zawodowych lub naukowych (warsz., uczn., aktor,, biur, itp.);
chronologiczne, charakteryzujące hasło lub jedno z jego użyć pod względem jego stosunku do współczesności (np. dawne, przestarzałe);
ekspresywne, charakteryzujące hasło lub jedno z jego użyć ze względu na zabarwienie uczuciowe (np. książk.,pot., wulg., żart. itp.).

Podczas indywidualnej i zespołowej pracy ze słownikiem skierujemy uwagę uczniów na korzystanie — w razie potrzeby — z cennych uwag i informacji zawartych we wstępie do słownika. Tak pojęte przygotowanie merytoryczne młodzieży pod względem leksykograficznym do pracy ze słownikiem języka polskiego doskonali językowo, a zarazem rozwija naukowe myślenie.

**MOŻLIWOŚCI STOSOWANIA MAŁEGO SŁOWNIKA JĘZYKA POLSKIEGO W PROCESIE DYDAKTYCZNYM**

Mały słownik języka polskiego pod red. Skorupki, Auderskiej i Łempickiej jest dotychczas, obok słownika ortograficznego, najbardziej dostępną pozycją słownikarską w szkole i z tej racji powinien być wykorzystywany w maksymalnym stopniu zarówno na pełnych jednostkach lekcyjnych, jak i doraźnie w każdej sytuacji, gdy powstanie konieczność wyjaśnienia znaczeń nie znanych uczniom wyrazów, przede wszystkim terminów obcojęzycznych, które pojawiają się w tekstach analizowanych utworów, w publicystyce i podręcznikach. W badanych podręcznikach do języka polskiego stwierdziłem dużą ilość nazw etymologicznie obcych z zakresu humanistyki[16].

Oto — dla przykładu — niektóre z nich:

animizacja, archaizacja, aria, baryton, broszura, elegia, epika, epilog, epistoła, epitafium, epizod, epopeja, epos, fabuła, felieton, heksametr, humanizm, impresjonizm, legenda, libretto, liryk, liryka, manuskrypt, metafora, menuet, morał, onomatopeja, partytura, patos, personifikacja, poemat, pozytywizm, psalm, rokoko, romans, satyra, sonatina, tragedia, trylogia.

Objaśnieniu tych i innych wyrazów o charakterze terminologicznym służy słownik wyrazów obcych lub słownik terminów literackich, które w wielu szkołach podstawowych znajdują się jako pojedyncze egzemplarze w księgozbiorze podręcznym. Nazwy te rejestruje również Mały słownik języka polskiego, który w sposób jasny i zwięzły definiuje ich sens znaczeniowy.

Prócz tego w klasach licealnych polonista może i powinien dodatkowo wykorzystać słowniki języka polskiego Doroszewskiego i Szymczaka, ponieważ obydwa dzieła zawierają — obok warstwy słownictwa ogólnego — sporą ilość wyrazów specjalnych objaśnionych za pomocą zwięzłych definicji realnoznaczeniowych.

Z doświadczeń nauczycieli wiadomo, że w poznawaniu, przyswajaniu i utrwalaniu leksyki o obcym pochodzeniu — głównie terminologicznej — dobre efekty kształcące przynosi równoczesne wykorzystywanie kilku źródeł leksykograficznych na lekcji. Takie postępowanie dydaktyczne umożliwia porównywanie węższych lub szerszych ujęć tych samych haseł w kilku publikacjach słownikarskich.

Mały słownik języka polskiego ma charakter normatywny, istnieją więc możliwości stosowania go w rozwiązywaniu rozmaitych kwestii natury poprawnościowej.

Praktyka szkolna dowodzi, iż ogromnie dużo trudności, wątpliwości i wahań językowych mają często uczniowie w zakresie odmiany liczby pojedynczej i mnogiej wyrazów rodzimych i obcych, np. cykl, D. -u, Im D.-i a.-ów; przemarsz, D.-u, lm D.-ow; pisarz, D.-a, Im D.-y lub -ów. Słownik zatem pouczy bądź utwierdzi w przekonaniu co do poprawnego użycia danych form przypadkowych (gdyż je podaje przy niektórych hasłach rzeczownikowych i przymiotnikowych) lub stosowania form czasownikowych dokonanych i niedokonanych, jak: odbiegać, odbiegnąć, odbijać, odbić i wiele innych.

Wątpliwości co do użycia danej formy jako prawidłowej rodzą się również na tle istnienia równoległych końcówek mianownika, dopełniacza czy celownika lp. lub mianownika i dopełniacza lm. Uczeń zna często tylko jedną z nich i to tę, którą słyszy w mowie otaczającego go środowiska. Orientuje się niekiedy, że istnieją równolegle końcówki fleksyjne, lecz nie jest pewien, czy obydwie należy uznać za poprawne i stosować zamiennie, czy właściwa jest tylko jedna z nich. Rzadko kiedy jest świadom tego, że obydwie formy są uznane za właściwe we współczesnym poczuciu językowym. Oczywiście tego rodzaju wątpliwości odnoszą się nie tylko do mianownika czy dopełniacza, lecz także do innych przypadków, jak celownik lub narzędnik. Dlatego winniśmy nasilić pracę ze słownikiem języka polskiego i wdrażać młodzież do systematycznego posiłkowania się nim w przypadku rodzącej się wątpliwości językowej.

Aby uwrażliwić uczniów na wspomniane zjawisko językowe i zachęcić do stałego korzystania z tej pomocy dydaktycznej, w toku organizacji ćwiczeń słownikowych połączonych z leksykograficznymi polecimy zespołom wyszukiwanie w słowniku i wypisywanie zen tych haseł rzeczownikowych, które w mianowniku bądź w przypadkach zależnych rodzą wątpliwości i wahania co do użycia właściwych form gramatycznych.

Przykłady takich wyrazów wyjętych z Małego słownika języka polskiego:

Dopełniacz rzeczowników liczby pojedynczej, np.:

abażur, abażur -u albo abażur -a;

akr -u, akcept -u, album -u, ambulans -u, almanach -u,

apel -u, banan -a, bagaż -u, cyprys -a. a. -u, kostium -u.

Celownik i miejscownik liczby pojedynczej:

ofiara — ofierze, apatia — tii, analogia -gii, autonomia -mii, balia

-lii, cykoria -rii, czart -u a. -owi, dialektologia -gii, preria -rii.

Mianownik liczby mnogiej:

alumn -i albo -owie, ambasador -orzy a. -owie,. anioł - y, -owie a. anieli, arbiter -trzy a. -trowie. astrolog -owie a. -odzy, asesor -orzy a. -owie, cenzor -orzy a. -owie. edytor -orzy a. -owie, epigon -oni a. -owie, eskulap -api a. -owie. faraon -oni a. -owie. filister -rzy a. -owie, guwerner -rzy a. -owie, informator -orzy a. -owie, mecenas -i a. -owie, kurator -rzy a. -owie, popularyzator -orzy a. -owie.

Dopełniacz liczby mnogiej o jednej końcówce lub dwóch równoległych:

apel -ów, arkusz -y, dżokej -ów, tynkarz -y, żołnierz -y, alkierz -y, a. -ów, antykwariusz -y, a. -ów, apanaż -y a. -ów, emisariusz -y a. -ów fotomontaż -y a. -ów, fotoreportaż -y a. -ów, gazeciarz -y a. -ów, guślarz -y a. -ów, harfiarz -y a. -ów, misjonarz -y a. -ów, montaż -y a. -ow, tłumacz -y a. -ów, spawacz -y a. -ów, zbrodniarz -y a. -ów, tragarz -y a. -ów, złodziej -dziei, a. -ów, żniwiarz -y a. -ów.

Zaproponowany tu materiał leksykalny dowodzi, iż niektóre z przytoczonych rzeczowników mają w dopełniaczu liczby mnogiej tylko jedną końcówkę fleksyjną -y, bardzo ekspansywną w dobie współczesnej i wypierającą formant fleksyjny -ów, uważany za poprawny w wielu wyrazach, umieszczany w drugiej kolejności po symbolu „a.” (albo) w Małym słowniku języka polskiego, jak i w Słowniku poprawnej polszczyzny PWN. W ostatnim forma rzeczownikowa z końcówką -ów często opatrzona jest kwalifikatorem „rzadziej”. W poczuciu językowym ucznia szkoły podstawowej i średniej, a nawet studenta wyższej uczelni bądź dorosłego użytkownika języka ojczystego z wyższym wykształceniem rodzą się wątpliwości co do poprawnego użycia w dopełniaczu liczby mnogiej większości rzeczowników osobowych rodzaju męskiego i nieosobowych końcówki -ów, która — jak się okazuje — w świetle wymienionych słowników jest poprawna, lecz rzadziej stosowana w języku potocznym, a w niektórych wyrazach w ogóle nie używana.

Na tym tle najprawdopodobniej powstają wahania i niepewności, czy można jej użyć jako formy poprawnej. Sięganie zatem do ogólnego słownika języka polskiego pozwoli uczniowi utwierdzić się w przekonaniu, że dany wyraz ma taką a nie inną, właściwą końcówkę odmiany bądź dwa równoległe formanty fleksyjne, uznane za poprawne we współczesnej polszczyźnie.

Interesujące i pożyteczne z punktu widzenia dydaktyki kształcenia językowego są ćwiczenia językowe i leksykograficzne, polegające na prowadzeniu analizy haseł zawartych w obu wspomnianych publikacjach, tj. w słowniku ogólnym języka polskiego i poprawnościowym.

Mały słownik języka polskiego może służyć cenną pomocą uczniowi i nauczycielowi podczas opracowywania słowotwórstwa, ważnego działu nauki o języku, przewidzianego w programie klasy VI i następnych. Korelując materiał gramatyczny z ćwiczeniami leksykograficznymi uczniowie wzbogacają swoją wiedzę o nowe treści, utrwalają ją w zasobie umysłowym i leksykalnym, rozwijają naukowe myślenie, doskonalą językowe i badawcze umiejętności.

W celu utrwalenia podstawowych pojęć z zakresu słowotwórstwa, takich jak: formacja słowotwórcza, derywat, podstawa słowotwórcza, formant, dwudzielność wyrazów, wyrazy pokrewne, rodzina wyrazów bądź ciągi słowotwórcze, z dużym pożytkiem wykorzystamy na lekcjach Mały słownik języka polskiego. Polecimy zatem zespołom, aby wyszukały w słownikach wyrazy pokrewne wskazanych przez nas słów. Przewodniczący poszczególnych grup odczytają wypisane ze słownika rodziny wyrazów, usiłując w miarę swoich możliwości uszeregować owe ciągi słowotwórcze według ich pochodności słowotwórczej, gdyż w słowniku występują one w kolejności podporządkowanej układowi alfabetycznemu.

klasa V. Zapoznanie uczniów z budową i zawartością treściową słownika

Cele: Kształcenie umiejętności posługiwania się słownikiem. Rozwijanie kultury językowej.

Lekcję można przeprowadzić w klasie lub bibliotece szkolnej, oprawą zajęć może być wystawka wszystkich słowników, jakie znajdują się w księgozbiorze podręcznym i pracowni języka polskiego.

Rozdajemy, egzemplarze Małego słownika języka polskiego. Uczniowie zapoznają się z kartą tytułową i jej treścią. Odczytują tytuł, pod czyją redakcją jest wydany, przez jakie wydawnictwo, gdzie i w którym roku. Po obejrzeniu i przekartkowaniu stwierdzimy, że słownik, który składa się z alfabetycznie ułożonych haseł, ma również Wstęp.
Przechodzimy do ćwiczeń związanych z poznawaniem zawartości słownika. W tym celu polecamy uczniom odszukać hasło „książka”. Odczytujemy je i objaśniamy jego zawartość. Książka to rzeczownik rodzaju żeńskiego, odmienia się według wzoru III. Tu odwołujemy się do wstępu (s. XIII) i pokazujemy tabelę, w której należy szukać tej odmiany. W dopełniaczu liczby mnogiej występuje „książek”. Z kolei słownik podaje wszystkie możliwe znaczenia tego wyrazu (w tym wypadku dwa), uwzględnia połączenia frazeologiczne właściwe i przenośne, oznaczone symbolem. Po dokładnym przeanalizowaniu artykułu hasłowego uczniowie stwierdzą, że słownik języka polskiego podaje nie tylko poprawną pisownię wyrazu (jak słownik ortograficzny), ale i informuje, jakiego jest on rodzaju, jak się odmienia (według jakiego wzoru), jaką ma końcówkę w przypadku, mogącym budzić wątpliwości uczniów co do poprawnego użycia. A dalej: jakie ma znaczenie, z jakimi wyrazami się łączy i jak może być użyty nawet w znaczeniu przenośnym. Słownik informuje również czy wyraz, jest pochodzenia rodzimego, czy obcego.
W celu upewnienia się, czy uczniowie potrafią radzić sobie z właściwym rozumieniem artykułów hasłowych, możemy im polecić odszukanie innych haseł i dokładne przeanalizowanie zawartości ich artykułów. Dzieci wymieniają, co składa się na artykuł hasłowy. Z doświadczenia wiemy, że pytają o znaczenie umieszczonych skrótów i kwalifikatorów. W tym miejscu należy się odwołać do tabeli „skrótów wyrazów, terminów i kwalifikatorów”, odszukać je, odczytać i wyjaśnić. Trzeba też zwrócić uwagę na konieczność korzystania z niej.
Gdy przekonamy się, że uczniowie samodzielnie potrafią posługiwać się słownikiem, dzielimy ich wtedy na zespoły, którym polecamy wykonanie zadań:

I

Wyszukaj w słowniku języka polskiego podane wyrazy i napisz ich znaczenia

nauczyciel —

afisz —

uniwersytet —

internat —

pedagog —

plakat —

uczelnia —

bursa —

II

Odczytaj skróty wyrazowe w artykułach hasłowych sekretarz, zachód. Wykorzystaj informacje objaśniające skróty i znaki, zawarte w części wstępnej słownika.

III

Odszukaj hasło waluta i po przeczytaniu artykułu hasłowego — napisz, o czym informuje zawarte w nim wyjaśnienie.

IV

Po przeczytaniu wyjaśnienia hasła zabytek powiedz, co się składa na artykuł hasłowy.

V

Od podanych przymiotników utwórz rzeczowniki, odszukaj je w słowniku i przeczytaj artykuły hasłowe. Czego się dowiedziałeś?

koleżeński — (kolega)

przyjazny — (przyjaźń)

honorowy — (honor).

VI

Dobierz wyrazy o znaczeniu przeciwnym i odszukaj je w słowniku. Powiedz, z jakimi skrótami się spotkałeś.

pokój — (wojna)

szczery — (fałszywy)

leniwy — (pracowity).

VII

Podaj nazwy zawodów. Odszukaj te hasła w słowniku. Uzasadnij, dlaczego ich artykuły hasłowe są takie krótkie,

pisze wiersze — (poeta)

realizuje film — (reżyser)

sprzedaje książki (księgarz).

VIII

Podkreśl odpowiednie wyrazy i znajdź je w słowniku.

Wykształcenie potrzebne do wykonywania zawodu (kurs, nauka, kwalifikacje, przyzwyczajenie, nawyk).

Strój wojskowego (garnitur, kostium, frak, mundur, dres).

Podstawowy produkt żywnościowy (pomarańcza, chleb, miód, czekolada).

Przybory szkolne (plecak, kompas, cyrkiel, lornetka).

Sprawdzenie i ocena wykonanych zadań.
Zredagowanie i zapisanie notatki w zeszytach: Mały słownik języka polskiego zawiera najczęściej używane wyrazy w języku polskim. Podaje znaczenie danego słowa, przytacza przykłady jego użycia, nawet w formie przenośni. Podaje też dokładnie formy gramatyczne danego wyrazu. Wskazuje na pochodzenie wyrazów zapożyczonych. Hasła ułożone są w kolejności alfabetycznej, co umożliwia szybkie korzystanie ze słownika. Mały słownik języka polskiego jest najbardziej uniwersalnym słownikiem.

[1] J. Mączyński: Lexicon latino-polonicum. Królewiec 1564. Por. W. Kuraszkiewicz: Wyrazy polskie w słowniku łacińsko-polskim Jana Mączyń- skiego, T. 1-4. Wroclaw 1962.

[2] G. Knapski (Chapius): Thesaurus polono-latino-graecus... Cracoviae 1643.

[3] A.M. Trotz (Troć): Mównik polsko-niemiecko-francuski. Nouveau dictionnaire francois, allemand et polonais. T.l-2 1674-1747, T.3 -cz. polsko-francusko-niemiecka. Lipsk 1764, T.4 — część niemiecko-polska 1772.

[4] S.B. Linde: Słownik języka polskiego. T.l-4. Lwów 1854-1860.

[5] Słownik wileński. Pod red. Orgelbranda. Wilno 1861-62.

[6] J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki: Słownik języka polskiego. T.l-8. Warszawa 1900-1927.

[7] M. Arct: Słownik ilustrowany języka polskiego. Warszawa 1916.

[8] Słownik języka polskiego. Pod. red. T. Lehra-Spławińskiego. Warszawa 1935 s. V-VIII

[9] M. Arct, Z. de Bondy: Podręczny słownik języka polskiego. Warszawa 1939 s. 5-8.

[10] M. Arct, Z. de Bondy: Podręczny słownik języka polskiego. Warszawa 1956.

[11] Słownik języka polskiego. Pod red. W. Doroszewskiego. T.l-11. Warszawa 1958-1968.

[12] Mały słownik języka polskiego. Pod red. S. Skorupki, H. Auderskiej., Z. Łempickiej. Warszawa 1969.

[13] Słownik języka polskiego. Pod red. M. Szymczaka. T.l-3. Warszawa 1988-1989.

[14] Leksykon PWN. Red. A. Karwowski. Warszawa 1972.

[15] Wyrazy trudne, ważne i ciekawe. Leksykon dla dzieci i młodzieży. Warszawa 1977.

[16] J. Kida. Z badań nad słownictwem podręczników i zasobem leksykalnym uczniów. Rzeszów 1986.

[17] Słownik poprawnej polszczyzny PWN. Warszawa 1973.

Co w numerze?