W scenariuszu wykorzystano następujące pozycje:

Bolesław Prus: T.I. Wydanie 11. Warszawa 1973. Państwowy Instytut Wydawniczy.
Bolesław Prus: T. II. Wydanie 14. Warszawa 1965. Państwowy Instytut Wydawniczy.
Bolesław Prus: T. I-II. Warszawa 1956. Państwowy Instytut Wydawniczy.
Adam Mickiewicz: Dzieła poetyckie. T. I. Wiersze. T. III. Utwory dramatyczne. Warszawa 1982 Czytelnik.
Leopold Staff: Wybór Wyd. 2. Wyboru dokonał i wstępem poprzedził Mieczysław Jastrun. Wrocław 1970. Zakład Narodowy im. Ossolińskich. S. I. 181.
Anthony de Mello: U źródeł. Wydanie 3. Przekład Bogusław Steczek. Kraków 1994. Wydawnictwo WAM.
Księga cytatów z polskiej literatury pięknej od XIV do XX wieku ułożona przez Pawia Hertza i Władysława Kopalińskiego. Wydanie 2. Warszawa 1982. Państwowy Instytut Wydawniczy.

Utwory innych niż autor Lalki poetów i pisarzy stanowią swoisty komentarz poetycki do wybranych fragmentów prozy.

W opracowaniu muzycznym wykorzystano kasety:

Dziesięć ważnych słów. Muzyka i słowa Marek Grechuta. Kraków 1993. Markart, M 004.
Edyta Geppert. Warszawa 1990. Polskie Nagrania Muza. CK 593. ZAIKS.

Czas realizacji scenariusza przeznaczonego dla szkoły średniej wraz z oprawą muzyczną ok. 35 min.

Teksty wygłaszane są przez siedem osób.

Rozpoczyna pieśń M. Grechuty „Władza”.

Osoba I

PAŃSTWO

„Ludzie zawsze smucą się lub cieszą i nie ma takiej godziny, gdzie by ktoś nie śmiał się lub nie wzdychał. Cały zaś bieg historii polega na tym, że – gdy więcej jest radości między ludźmi, mówimy: państwo kwitnie, a gdy częściej płyną łzy, nazywamy to upadkiem.

Nie trzeba przywiązywać się do wyrazów, ale patrzeć na ludzi”.

(Faraon, t. II. Epilog, s. 362)

(c.d. pieśni)

Osoba II

POLSKA I POLACY

„My, widzisz, Polacy, zawsze robimy projektu nie zgromadziwszy środków, a nawet nie pytając: czy w ogóle nasze środki wystarczą? No i tak nam się też wiedzie w życiu”.

(Emancypantki, t. I, r. 55. „Druga wspólniczka”, s. 458)

Osoba III

„I ja miałbym tam do Polski wracać?... Po co?... Tu przynajmniej mam naród żyjący wszystkimi zdolnościami, jakimi obdarowano człowieka. Tu naczelnych miejsc nie obsiada pleśń podejrzanej starożytności, ale wysuwają się naprzód istotne siły: praca, rozum, wola, twórczość, wiedza, nawet piękność i zręczność, a nawet choćby szczere uczucie. Tam zaś praca staje pod pręgierzem, a triumfuje rozpusta! Ten, kto dorabia się majątku, nosi tytuł sknery, kutwy, dorobkiewicza; ten, kto go trwoni, nazywa się: hojnym, bezinteresownym, wspaniałomyślnym... Tam prostota jest dziwactwem, oszczędność wstydem, uczoność równo znaczy z obłędem, artyzm symbolizuje się dziurawymi łokciami. Tam chcąc zdobyć miano człowieka, trzeba posiadać albo tytuł z pieniędzmi, albo talent wciskania się do przedpokojów”.

(Lalka, t. II. r. „Widziadła”, s. 82)

Osoba IV

Pan Bóg nas majak błaznów. I to prawdy blisko.
Że między ludźmi Polak jest Boże igrzysko.
Kiedy by nas wszechmocna Boska nie trzymała
Ręka, już byśmy dawno rąk nieprzyjacielskich
Nie uszli.

(K. Opaliński: Księgi trzeciej satyra VI, w. 3-7. W: Księga cytatów s. 376)

Osoba V

Polacy w niczym
Nie są porządni, tylko w samym nieporządku:
Ten statecznie trzymają i w nim się kochają.

(K. Opaliński: Księgi trzeciej Satyra I, w. 6- 8. W: Księga cytatów, s. 376)

(Pieśń M. Grechuty „Wiedza”)

Osoba I

MĄDROŚĆ

„Ileż od trzech tysięcy lat przesunęło się nad Egiptem dynastii i kapłanów, ile miast i świątyń upadło w gruzy, ba! nawet narosły nowe warstwy ziemi...

Wszystko zmieniło się z wyjątkiem tego, że dwa i dwa jest cztery, że trójkąt jest połową prostokąta, że księżyc może zakryć słońce, a gotująca się woda wyrzuca kamień w powietrze.

W znikomym świecie trwa i zostaje sama tylko mądrość. I biada temu, kto dla rzeczy mijających jak obłoki opuszcza wiekuiste! Jego serce nigdy nie zazna spokoju, a umysł będzie kołysał się jak czółno podczas wichru”.

(Faraon, t. II, r. XXI, s. 271)

(c.d. pieśni i na jej podkładzie)

Osoba II

„...chociaż mądrość jest jak słońce, krew i oddech, nie możemy jednak wszyscy być mędrcami”.

(Tamże, s. 272)

Osoba VI

Wyobrażę sobie, że udaję się na miejsce ustronne,
by podarować samemu sobie chwilę samotności,
wtedy bowiem zobaczę rzeczy tak, jak są.
Jakie to są mało ważne sprawy w moim życiu,
które brak samotności niesłusznie wyolbrzymił?
Jakie to są sprawy naprawdę wielkie,
którym poświęcam zbyt mało czasu?
Samotność jest momentem podejmowania decyzji,
Jakie decyzje powinienem podjąć...
lub przemyśleć jeszcze raz...
w tej właśnie krytycznej chwili mojego życia?

Podejmę teraz decyzję co do tego,
jak będzie wyglądał dzisiejszy dzień:
Czy będzie to dzień działania?
Wymienię sprawy, których rzeczywiście chcę dziś
dokonać...

Osoba VII

Czy będzie to również dzień
poświęcony życiu wewnętrznemu,
a nie staraniom, by coś osiągnąć,
by coś zrobić,
by coś zdobyć lub posiąść,
ale po prostu – by być?
Moje życie nie wyda owocu,
dopóki nie nauczę się
sztuki bycia niewydajnym –
sztuki twórczego „tracenia” czasu.
Tak więc postanowię,
ile czasu poświęcić na zabawę...
na sprawy bezużyteczne i nieproduktywne...
na milczenie... skupienie... odpoczynek...
I zapytam się, czego dziś skosztuję...
i dotknę...
i powącham...
i posłucham...
i zobaczę...

(A. de Mello: Odpoczynek. W: U źródeł, s. 13-14)

Osoba III

ŻYCIE

„Każdy ptak w górze i każdy człowiek na ziemi wyobraża sobie, że idzie tam, dokąd chce. I dopiero ktoś stojący na boku widzi, że wszystkich razem pcha naprzód jakiś fatalny prąd, mocniejszy od ich przewidywań i pragnień. Może nawet ten sam, który unosi smugi iskier wydmuchniętych przez lokomotywę podczas nocy?... Błyszczą przez mgnienie oka, aby zagasnąć na całą wieczność, i to nazywa się życiem”.

(Lalka, t. 1, r. 8. „Medytacje”, s. 113)

Osoba I

„Jak po nocy następuje dzień, a po niskich wodach przybór Nilu, tak po okresach upadków przychodzą czasy rozkwitu życia. Odwieczna historia!... Z niektórych drzew opadają liście w miesiącu Mechir, lecz po to tylko, aby na nowo wyrosnąć w miesiącu Pachono...”

(Faraon, t. II, Epilog, s. 361)

Osoba IV

Nie tracić ani chwili, na wieki gasnącej!
Co krok zdejmuje podziw i ogarnia trwoga!
Świat, tak bliski, a obcy, jest zdumiewający
Jak dla dziecka w kołysce jego własna noga!
W każdym miejscu i czasie głód wnętrze przeszywa!
Wpijać się, wsysać, wżerać, wchłonąć, wykorzystać!
Żądza nieustępliwa, rozkosz zapalczywa:
Tutaj żyć, tutaj umrzeć i tutaj zmartwychwstać!
Ani chwili wytchnienia! Praca sercem, głową:
Wszystko się z sobą stapia i w siebie przecieka.
W wysiłku, w trudzie, w męce, ciągle i na nowo
Człowiek uczy się Boga, a Bóg znów człowieka.

(L. Staff: Świat. W: Wybór poezji, s. 188)

Osoba II

„Ubierz się pięknie, jak możesz, i nie pozwalaj upadać sercu twemu. Żyj dla rozkoszy, dopóki jesteś na ziemi, i nie zasmucaj serca, zanim przyjdzie dla ciebie dzień żalów. (...) Rozkosze są niby fale i szczyty gór, cierpienia – niby głębie i wąwozy, i dopiero wszystkie one razem sprawiają, że życie jest piękne, gdyż rzeźbi się jak poszarpany łańcuch gór wschodnich, na które patrzymy z podziwem”.

(Faraon, t. II., Epilog, s. 365)

Na podkładzie pieśni „Życie, kocham cię nad życie” (muz. i ar. – W. Korcz – sł. W. Młynarski, wyk. E. Geppert)

Osoba III

„Majątek... władza!... Gdzież jest taki skarb, za który warto by oddać jeden dzień życia?...

(Faraon, t.II., r. XXIV, s. 315)

Osoba V

Kochać i tracić, pragnąć i żałować,
Padać boleśnie i znów się podnosić,
Krzyczeć tęsknocie „precz!” i błagać „prowadź!”
Oto jest życie: nic, a jakże dosyć...
Zbiegać za jednym klejnotem pustynie,
Iść w toń za perłą o cudu urodzie,
Ażeby po nas zostały jedynie
Ślady na piasku i kręgi na wodzie.

(L. Staff: Kochać i tracić... W: Wybór poezji, s. 116)

Oprawę muzyczną tej części stanowi pieśń M. Grechuty „Miłość”

Osoba I

KOBIETA I MIŁOŚĆ

„Podobno, ile razy mężczyzna patrzy na kobietę, szatan zakłada mu różowe okulary”.

(Lalka, t. II., r. 11 „W jaki sposób zaczynają się otwierać oczy”, s. 345)

Osoba II

„Czy wszyscy zakochani są tak ślepi jak on...”

(Lalka, t II., r. 4. „Wiejskie rozrywki”, s. 129)

Osoba III

„Rozumiem kobietę, która wychodzi za mąż dla pieniędzy, choć to głupi rodzaj zarobku... Rozumiem nawet mężatkę, która po szczęśliwym pożyciu nagle zakocha się i oszukuje męża... Nieraz zmuszają do tego obawa skandalu, dzieci, tysiące pęt... Ale panna oszukująca narzeczonego jest zupełnie nowym zjawiskiem...”

(Lalka, t II., r. 4. „Wiejskie rozrywki”, s. 150)

Osoba VI

Kobieto! puchu mamy! ty wietrzna istoto!
Postaci twojej zazdroszczą anieli,
A duszę masz gorszą niżeli!...
Przebóg! tak ciebie oślepiło złoto!
I honorów świecąca bańka, wewnątrz pusta!
Bodaj!... Niech, czego dotkniesz, przeleje się w złoto;
Gdzie tylko zwrócisz serce i usta,
Całuj, ściskaj zimne złoto!

(Dziady. Cz. IV., s. 81)

Osoba I

„Kiedy Kochanowski pisał: «Na lwa srogiego bez obrazy siędziesz i na ogromnym smoku jeździć będziesz» - z pewnością miał namyśli kobietę... To są ujeżdżacze i pogromcy męskiego rodu!”

(Lalka, t. I., r. 20.

„Pamiętnik starego subiekta”, s. 526)

Osoba II

„To miłość wieku pary i elektryczności.

Osoba III

A tak. Nawet przypomina kolej żelazną

Osoba II

Leci jak burza i sypie iskry?...

Osoba III

Nie. Jeździ prędko i bierze pasażerów, ilu się da..”.

(Lalka, t. II., r. 4. „Wiejskie rozrywki”, s. 129)

(Pieśń M. Grechuty „Miłość”)

Osoba I

„Już zrozumiał, że nie należy do siebie, że wszystkie jego myśli, uczucia i pragnienia wszystkie zamiary i nadzieje przykute są do tej jednej kobiety. Gdyby ona umarłą nie potrzebowałby się zabijać; jego dusza sama odleciałaby za nią jak ptak, który tylko chwilę odpoczywa na gałęzi. Zresztą, nawet nie mówił z nią o miłości, jak nie mówi się o ciężarze ciała albo o powietrzu, które człowieka napełnia i ze wszystkich stron otacza. Jeżeli w ciągu dnia wypadło mu pomyśleć o czym innym niż o niej, wstrząsał się ze zdumienia jak człowiek, który cudem znalazłby się w nie znanej sobie okolicy.

Nie była to miłość, ale ekstaza”.

(Lalka, t. II., r. 13. „Tempus fugit, aeternitas manet”, s. 383)

Osoba II

„Jeżeli poezja zatruła twoje życie, to któż zatruł ją samą? I dlaczego Mickiewicz, zamiast śmiać się i swawolić jak francuscy pieśniarze, umiał tylko tęsknić i rozpaczać?

Bo on, tak jak ja, kochał pannę wysokiego urodzenia, która mogła stać się nagrodą nie rozumu, nie pracy, nie poświęceń, nawet nie geniuszu, ale... pieniędzy i tytułu...”

(Lalka, t. II., r. 2 „Widziadła”, s. 81)

Osoba VII

Precz z moich oczu!... posłucham od razu,
Precz z mego serca!... i serce posłucha.
Precz z mej pamięci!... nietęgo rozkazu
Moja i twoja pamięć nie posłucha.
(...)
Na każdym miejscu i o każdej dobie.
Gdziem z tobą płakał, gdziem się z tobą bawił,
Wszędzie i zawsze będę ja przy tobie,
Bom wszędzie cząstkę mej duszy zostawił.
(...)
Czy to na balu w chwilach odpoczynku
Siędziesz, nim muzyk tańce zapowiedział,
Obaczysz próżne miejsce przy kominku,
Pomyślisz sobie: on tam ze mną siedział.
(...)
Czy książkę weźmiesz, gdzie smutnym wyrokiem
Stargane ujrzysz kochanków nadzieje,
złożywszy książkę z westchnieniem głębokim
Pomyślisz sobie: ach! to nasze dzieje...
(...)
Tak w każdym miejscu i o każdej dobie,
Gdziem z tobą płakał, gdziem się z tobą bawił,
Wszędzie i zawsze będę ja przy tobie,
Bom wszędzie cząstkę mej duszy zostawił.

(A. Mickiewicz: Do M. W: Wiersze, s. 127. 128, 129)

Osoba III

Czym jest miłość?

Osoba IV

Całkowitą nieobecnością lęku – odpowiedział Mistrz.

Osoba III

A czego się lękamy?

Osoba IV

Miłości – odparł znów Mistrz.

(Kończy fragment pieśni M. Grechuty „Miłość”)

Co w numerze?