Wstęp – Ścieżka I

W r. 2002 zamieściłyśmy w „Bibliotece w Szkole” (2002 nr 5 s. 1-6) propozycję programu ścieżki edukacji czytelniczo-medialnej. Przyznajemy – był to efekt naszych poszukiwań i wyobrażeń, a Redakcja lojalnie – skoro zaprosiła do napisania – opublikowała nadesłany materiał. Liczyłyśmy, że na realizację otrzymamy dodatkowe godziny z puli dyrektorskiej – choć nie wiedziałyśmy, ile ich będzie. Włączałyśmy treści i pomysły na lekcje zakładając, że praktyka szkolna zweryfikuje to, co zbyt obszerne i źle pomyślane. Naszą intencją było integrowanie wiedzy z różnych dziedzin, obawiałyśmy się jednak, że realizacja programu przez 1-2 osoby (czyli przez nas konkretnie) może okazać się trudna, wszak i my nie jesteśmy omnibusami. Napisanie ścieżki było dla nas wyzwaniem i tworzeniem nowej jakości (zwłaszcza moduł medialny). Oparłyśmy się przede wszystkim na materiałach zgromadzonych w bibliotece szkolnej oraz nowoczesnej bazie sprzętowej (obecnie 7 stanowisk komputerowych dla uczniów + 2 dla bibliotekarzy). Chciałybyśmy poinformować czytelników, jak wygląda stan rzeczy dzisiaj, zwłaszcza że program został oceniony przez p. Urszulę Czerniak jako „zadanie nierealne” (Czerniak Urszula: Edukacja czytelnicza, informacyjna i medialna w nowym liceum. Głos w dyskusji. „Biblioteka w Szkole” 2003 nr 9). Czy słusznie?

Ścieżka II

We wrześniu 2002 okazało się, że obowiązujące ministerialne siatki godzin nie dają możliwości realizacji ścieżki na dodatkowych lekcjach, a jej treści mają zostać włączone do programów poszczególnych przedmiotów. Przystąpiłyśmy do tworzenia nowej wersji w porozumieniu z nauczycielami przedmiotów. Wróciłyśmy do podstawy programowej ścieżki i porównałyśmy jej cele, treści i osiągnięcia z celami, treściami i osiągnięciami podstaw programowych przedmiotów w liceum. Zaproponowałyśmy przewodniczącym zespołów przedmiotowych podjęcie wybranych zagadnień („wylicytowałyśmy” wszystkie treści z podstawy programowej edukacji czytelniczo-medialnej), po uzgodnieniu napisałyśmy nową, realizowaną obecnie wersję. Do realizacji ścieżki włączyłyśmy również wychowawców. Powstała skromniejsza i chyba bardziej przystająca do rzeczywistości szkolnej wersja druga.

Program ścieżki edukacja czytelnicza i medialna

Program ścieżki dla XI Liceum Ogólnokształcącego w Krakowie został napisany na podstawie Rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 26 lutego 2002 w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół (Dz.U. z 2002 r. Nr 51, poz. 458). Tematy będą realizowane w ramach lekcji przedmiotowych oraz zajęć przeprowadzanych w bibliotece szkolnej w toku trzyletniego kształcenia. W programie nie wprowadzono podziału tematów na poziomy klas, pozostawiając nauczycielom poszczególnych przedmiotów możliwość wyboru czasu realizacji zagadnień.

Cele ogólne ścieżki:

Przygotowanie do samokształcenia poprzez umiejętne pozyskiwanie i opracowywanie informacji pochodzących z różnych źródeł.
Rozumienie natury i roli mediów we współczesnej cywilizacji.
Zachowanie tożsamości kulturowej wobec globalizacji kultury.
Zdobycie umiejętności krytycznego odbioru treści komunikatów medialnych.
Zachowanie postawy dystansu i krytycyzmu wobec informacji przekazywanych przez media.

Przygotowanie do samodzielnego tworzenia przekazów medialnych; posługiwanie się mediami, jako narzędziami pracy, komunikowania i uczenia się.

Tematyka nauczania	Cele kształcenia	Osiągnięcia uczniów	Przedmiot
1. Biblioteka szkolna jako centrum dydaktyczno-informacyjne szkoły; warsztat informacyjny biblioteki; tradycyjne i nowoczesne źródła informacji; techniki wyszukiwania informacji	Rozwijanie umiejętności posługiwania się warsztatem informacyjnym biblioteki i wyszukiwania potrzebnych materiałów	Uczeń potrafi korzystać z bibliotecznych baz danych	Lekcje biblioteczne, instruktaż indywidualny
2. Komputer i Internet w bibliotece: katalogi komputerowe w programie MOL 2000+, bazy danych na CD-ROM, wyszukiwarki internetowe	Przygotowanie do posługiwania się nowoczesnymi źródłami informacji pośredniej i bezpośredniej	Uczeń potrafi wyszukiwać potrzebne dane w katalogach komputerowych oraz korzystać z Internetu – wybierając informacje rzetelne	Lekcje biblioteczne, instruktaż indywidualny
3. Technika wyszukiwania informacji w Internecie - współczesne instytucje wydawnicze, dystrybutorzy prasy i książek, biblioteki (np. wyższych uczelni)	Kształcenie umiejętności sprawnego wyszukania i wyselekcjonowania przydatnych treści, rozwijanie skutecznych strategii wyszukiwawczych, formułowanie pytań na podstawie potrzeb informacyjnych	Uczeń potrafi świadomie korzystać z Internetu, ocenić informację, ustalić jej trafność i adekwatność	Technologia informacyjna przy współpracy z biblioteką
4. Instytucje udostępniające źródła informacji i dobra kultury (sieć bibliotek publicznych i naukowych Krakowa, muzea, teatry, kina, galerie sztuki, ośrodki kultury)	Zachęcanie do korzystania z ofert różnych instytucji kulturalnych	Uczeń potrafi korzystać z bibliotek pozaszkolnych, stara się brać aktywny udział w różnych formach życia kulturalnego	Biblioteka szkolna: plansze informacyjne, kartoteka z przydatnymi adresami internetowymi,
			wystawki związane z wydarzeniami kulturalnymi, wiedza o kulturze
5. Samokształcenie, techniki czytania, zapamiętywania, notowania, higiena pracy umysłowej	Doskonalenie metod uczenia się	Uczeń zna techniki uczenia się, zapamiętywania (mnemotechniki), notowania, oraz metody szybkiego czytania (uzależnia technikę czytania od celu i rodzaju tekstu)	Lekcje biblioteczne
6. Kompetencje czytelnicze do odbioru dzieła literackiego – dzieło literackie i jego wyróżniki	Kształcenie umiejętności odbioru tekstów literackich	Uczeń potrafi czytać ze zrozumieniem i interpretować dzieło literackie	Język polski
7. Kultura wysoka a popkultura. przenikanie się tych kultur (np. interpretacje rockowe wiersza Norwida). Wpływ postmodernizmu na współczesną kulturę.	Kształcenie umiejętności odróżniania kultury elitarnej od masowej, wpływanie na wybór wartościowych pozycji. Określenie stanowiska wobec postmodernistycznego eklektyzmu i relatywizmu.	Uczeń ocenia poziom propozycji kulturalnych, jest świadomy uniwersalizacji i globalizacji kultury, jej wymiaru wielokulturowego.	Język polski, wiedza o kulturze
8. Kompetencje czytelnicze do odbioru tekstów naukowych i popularnonaukowych	Rozwijanie sprawności rozumienia tekstów nieliterackich	Uczeń umie analizować tekst (teksty źródłowe, monografie, eseje. przepisy prawne i inne), selekcjonować i syntetyzować potrzebne informacje	Wiedza o społeczeństwie, historia, język polski
9. Bibliografia: wydawnictwo zwarte, fragment książki, artykuł, recenzja	Doskonalenie umiejętności sporządzania bibliografii załącznikowej	Uczeń potrafi opracować bibliografię załącznikową do prac pisemnych, referatów, prezentacji maturalnej	Biblioteka przy współudziale nauczycieli różnych przedmiotów
10. Globalizacja życia w ujęciu socjologicznym i ekonomicznym – antyglobalizm	Rozumienie aktualnych problemów i mechanizmów życia publicznego	Uczeń krytycznie korzysta z różnych źródeł informacji dotyczących spraw publicznych	Wiedza o społeczeństwie
11. Pojęcie czwartej władzy – media jako źródło informacji o sprawach publicznych, interwencyjny charakter mediów, ich rynkowość	Umiejętność krytycznego odbioru przekazów medialnych i rozpoznawania intencji nadawcy	Uczeń potrafi wartościować informację transmitowaną przez media	Wiedza o społeczeństwie
12. Wpływ mediów na różne aspekty życia człowieka – kształtowanie wyborów politycznych	Rozpoznawanie intencji nadawcy przekazów medialnych, umiejętność krytycznego odbioru mediów	Uczeń krytycznie ocenia media, kształtuje własne opinie jako uczestnik życia publicznego	Wiedza o społeczeństwie
13. Subkultury młodzieżowe, kreowanie wzorców zachowań przez media	Umiejętność wartościowania informacji. dostrzegania wpływu na motywację i zachowania odbiorcy, oceniania lansowanych stylów życia	Uczeń świadomie odbiera współczesną kulturę, umie obronić się przed niepożądanym wpływem, definiuje pojęcie subkultury, traktuje gry komputerowe jako przejaw współczesnej kultury.	Wiedza o społeczeństwie, godzina do dyspozycji wychowawcy, wiedza o kulturze
14. Formy uzależnień medialnych w społeczeństwie informacyjny – np. gry komputerowe. Internet	Dostrzeganie zagrożeń wynikających z niekontrolowanego korzystania z mediów, umiejętność wyboru i samoograniczania się	Uczeń jest świadomy uzależniającego wpływu mediów	Technologia informacyjna, godzina do dyspozycji wychowawcy (film „Rzeczywistość a propaganda...”)
15. Retoryczne użycie języka, środki perswazji i ekspresji stosowane w celu wywarcia wpływu na odbiorcę (np. teksty P. Skargi. współczesna reklama)	Umiejętność rozpoznawania zabiegów retorycznych i środków perswazji, tworzenie własnych przekazów reklamowych	Uczeń zna język retoryki, socjotechniki zastosowane w reklamie, jest asertywnym i krytycznym odbiorcą reklam, projektuje własne reklamy	Język polski, technologia informacyjna, przedsiębiorczość, godziny do dyspozycji wychowawcy (film „Co mamy z reklamy”), wiedza o kulturze
16. O prawdzie i kłamstwie. Problem prawdy w mass mediach. Kryteria wskazujące na rzetelność i obiektywizm informacji	Nabywanie umiejętności rozróżniania prawdy i kłamstwa w przekazie medialnym	Uczeń krytycznie ocenia język przekazów medialnych	Język polski
17. Zapoznanie z pracą reżysera teatralnego i filmowego	Przygotowanie do krytycznego odbioru spektaklu teatralnego i filmu	Uczeń formułuje sądy na temat oglądanych przedstawień, umie napisać recenzję, zna wybrane adaptacje utworów literackich, identyfikuje źródła inspiracji artystów.	Język polski, wiedza o kulturze
18, Przygotowanie do zespołowego wystawienia sztuki	Zapoznanie z tworzywem teatralnym, nabycie umiejętności pracy zespołowej, rozwijanie zdolności twórczych młodzieży. Przygotowanie samodzielnej interpretacji teatralnej.	Uczniowie wystawiają sztukę w ramach szkolnych konfrontacji teatralnych; przygotowują projekt adaptacji teatralnej w duchu teatru antycznego.	Godziny do dyspozycji wychowawcy, wiedza o kulturze
19. Poznanie warsztatu pracy dziennikarza (prasowego, radiowego lub telewizyjnego) od strony literackiej i technicznej	Poznanie gatunków dziennikarskich i ich wyróżników ; uczenie tworzenia własnych przekazów medialnych	Uczeń umie napisać tekst o charakterze publicystycznym, tworzy stronę www. Uczniowie zespołowo przygotowują projekt festiwalu kultury greckiej i rzymskiej; przygotowują przewodnik turystyczny po Luwrze lub Watykanie	Język polski, technologia informacyjna, wiedza o kulturze
20. Międzynarodowe i polskie przepisy dotyczące mediów	Zapoznanie z przepisami regulującymi funkcjonowanie mediów i karami za niestosowanie się do nich	Uczeń orientuje się w wybranych przepisach dotyczących mediów, ma świadomość praw przysługujących odbiorcy mediów	Wiedza o społeczeństwie
21. Prawne i społeczne aspekty zastosowań informatyki. Przestępstwa komputerowe, ochrona informacji, prawa autorskie	Poznanie przepisów dotyczących odpowiedzialności za przestępstwa dokonane przy użyciu technologii informacyjnej	Uczeń zna podstawowe akty prawne regulujące wykorzystanie informatyki	Technologia informacyjna
22. Najnowsze techniki informacyjne i ich dostępność	Zaznajomienie się z najnowszymi technikami i ich wykorzystaniem w innych dziedzinach nauki	Uczeń orientuje się w kierunkach rozwoju i zastosowania informatyki	Technologia informacyjna

Ścieżka edukacyjna została przygotowana po konsultacjach z nauczycielami przedmiotów.

Uwagi

Zajęcia przewidziane dla biblioteki prowadzimy, tak jak to było dotychczas, w ramach lekcji wychowawczych lub na zastępstwach (w tym celu przeglądamy zeszyt zastępstw wystawiony w pokoju nauczycielskim i same proponujemy dyrekcji dogodne dla nas terminy – np. zamiast zleconych innym nauczycielom „zajęć cichych”). Założenia ścieżki są takie, że wiedza powinna na kolejnych etapach kształcenia narastać. Nie mamy obaw, że niepotrzebnie powtarzamy wiadomości nabyte w gimnazjum (niestety). Już wstępna rozmowa z pierwszym „zreformowanym” rocznikiem wykazała nikłą znajomość zagadnień bibliotecznych, skrzynki katalogowe pozostają dla większości nieodgadnioną tajemnicą. Niektórzy uczniowie wprost deklarują niechęć do czytania i korzystania z biblioteki szkolnej.

Na początku roku szkolnego 2003/2004 przeprowadziłyśmy mini-ankietę diagnostyczną. Przepytałyśmy 270 uczniów z klas pierwszych, m.in. o ilość odbytych lekcji bibliotecznych w ciągu 3 lat nauki w gimnazjum i o dostęp do komputerowej bazy danych w bibliotece. W ankiecie wzięło udział 204 uczniów z Krakowa i 66 z miejscowości mniejszych.

Na pytanie: „Czy w gimnazjum odbywały się zajęcia (lekcje) biblioteczne? Jeżeli tak, to ile ich było?” – padły następujące odpowiedzi:

nie odbywały się – 136 osób (50,4%),
1 lekcja – 32 osoby (11,9%)
2-3 lekcje – 56 osób (21,4%)
4-5 lekcji – 10 osób (3,7%)
„tak”, „tak. dużo”, „nie wiem ile”, „nie pamiętam” – 14 osób (5,2%):

Zaledwie 20 absolwentów gimnazjów (7,4% wszystkich respondentów!) miało w 3-letnim cyklu kształcenia średnio 2 lub więcej lekcji w roku szkolnym.

Na pytanie: „Czy w bibliotece w gimnazjum korzystałeś samodzielnie z katalogu komputerowego?” 5 osób napisało, że był w bibliotece komputer, w tym 1 uczeń: „mogłem, ale nie korzystałem”, a 4 osoby stwierdziły, że komputerowy katalog był „tylko dla pani”.

Wnioski są przygnębiające. Niewiele się zmieniło w wyniku reformy. Zajęcia z edukacji czytelniczej z różnych przyczyn nie odbywają się. Nie ma komputerowych baz danych w bibliotekach gimnazjalnych, uczniowie nie korzystają również z tradycyjnych katalogów bibliotecznych.

Wnioski powarsztatowe

Jesienią 2003 roku M. Bogacz uczestniczyła w warsztatach: „Realizacja i monitoring ścieżek edukacyjnych” prowadzonych przez p. Annę Pawlikowską-Wójcicką w krakowskim ODN. Była to okazja, aby kolejny raz krytycznie ocenić własną pracę. Realizujemy model rozbieżny („realizowany na kilku przedmiotach z zachowaniem ich autonomii”), a nie linearny (przyznane dodatkowe godziny, jedna osoba realizuje program, lekcje holistyczne), ani też przepływowy (realizowany w uporządkowany, zsynchronizowany sposób przez nauczycieli różnych specjalności). Model rozbieżny, choć ma wady (umyka często aspekt wychowawczy, trudniej zadbać o integrację wiedzy z różnych dziedzin, uczeń często nie wie, że realizuje jakąś ścieżkę), prawdopodobnie jest najczęściej stosowany w szkołach. Dobrym pytaniem, które pojawiło się na kursie, było nie tylko, jak włączyć ścieżkę do swojego programu, jak napisać plan ścieżki, ale również – jak (będąc koordynatorem) obserwować realizację ścieżki.

Z warsztatów wynika, że dobrze byłoby napisać plan ścieżki w ten sposób, aby zawierał konkretne tematy lekcyjne z poszczególnych przedmiotów, a ich przeprowadzenie byłoby potwierdzane podpisem nauczyciela (tabela umieszczona w dzienniku danej klasy).

Lp.

(nr treści z podstawy programowej)

Treść

z podstawy programowej

Przedmiot

Temat lekcji 1.

2.

Klasa

Data i podpis

(potwierdzenie

realizacji)

Taki sposób dokumentowania ułatwia koordynację, obserwację, a po trzech latach napisanie raportu z realizacji ścieżki. Obawiamy się jednak, że większość nauczycieli potraktuje ten pomysł jako kolejne biurokratyczne utrudnienie życia (obecnie w naszej szkole nauczyciele dokumentują ścieżkę wpisując czerwonym kolorem temat do dziennika lekcyjnego).

Z obserwacji wynika, że moduł medialny jest trudny do realizacji, zwłaszcza w ramach godzin wychowawczych. Nauczyciele przedmiotów niehumanistycznych czują się na ogół nieprzygotowani do omawiania zagadnień z problematyki mediów. Pewne treści programowe z modułu informacyjnego wprowadzane są nie tylko w ramach lekcji. W bibliotece, która stała się w ostatnich latach centrum medialnym szkoły, uczniowie w indywidualnych rozmowach dowiadują się o prawach autorskich, uczą się wyszukiwania, selekcjonowania i oceniania informacji znajdujących się w sieci Internet.

Bardzo dziękujemy p. Urszuli Czerniak za krytyczne ustosunkowanie się do naszej propozycji i w jakimś sensie „wywołanie do odpowiedzi”. W swoim wariancie podeszłyśmy do treści ścieżki dosyć tradycyjnie. Na kursie można było zapoznać się z bardzo ciekawą propozycją holistycznego potraktowania wszystkich ścieżek, cały projekt w sposób nowatorski podporządkowany został celom wychowawczym, a hasłami wywoławczymi są wartości, jakie szkoła chciałaby przekazać swoim uczniom (np. wolność), tym wartościom z kolei przyporządkowane zostały treści ścieżek. Osobną kwestią jest wykonanie i koordynacja takiego przedsięwzięcia. Przypuszczamy, że wielu czytelników „Biblioteki w Szkole” uczestniczy w realizacji takich nieprzeciętnych zamierzeń.

Wróćmy do pytania zadanego na wstępie: Czy opublikowałyśmy program „nierealny”?

W pewnej mierze tak. W życie wprowadzamy, jako biblioteka, tylko fragment dużo większego projektu. Cały czas konfrontujemy się z ograniczeniami własnymi i rzeczywistości szkolnej, uczymy się na błędach (... i na kursach), wciąż poszukujemy lepszych pomysłów (czytamy „Bibliotekę w Szkole”!). Przedstawiony raport pokazuje działania dotychczasowe. Zamierzamy pod koniec drugiego roku realizacji ścieżki przyjrzeć się jej funkcjonowaniu, może wprowadzić korekty. Czujemy pewien niedosyt związany z tym, że wprowadzając model rozbieżny w niewielkiej mierze monitorujemy wykonanie zaplanowanych tematów.

Zapraszamy do rozmowy

Chciałybyśmy, aby nasze refleksje spotkały się z oddźwiękiem. Chętnie zapoznamy się z doświadczeniami innych szkół średnich. Czy są licea ogólnokształcące, w których mimo widma matury przeznacza się osobne godziny lekcyjne na edukację czytelniczo-medialną? Czy w przeciwnym wypadku uczeń na lekcji np. języka polskiego ma być informowany, że w tym momencie jest realizowana tematyka ścieżki międzyprzedmiotowej (i jakie są jej cele)? Czy koordynator ma prawo narzucić nauczycielom przedmiotu treści, a następnie kontrolować ich realizację?

Co w numerze?