Świadomość wagi i potrzeby ujednolicenia metody katalogowania nie jest nowa. Potrzeba ta dotyczy oczywiście wszystkich bibliotek, a nie tylko naukowych. Stosowanie ujednoliconych metod opracowania zbiorów i budowy katalogu staje się jeszcze ważniejsze obecnie, gdy coraz bardziej realne są: możliwość skomputeryzowania biblioteki (którą zwykle zaczyna się od skomputeryzowania katalogu), podjęcia współpracy z innymi bibliotekami, przejmowania gotowych opisów bibliograficznych.

Ujednolicanie zasad opracowania zbiorów w Polsce zapoczątkowały przepisy katalogowania zredagowane przez Józefa Grycza i wydane w r. 1934. W r. 1946 Grycz wraz z Władysławą Borkowską opracowali Skrócone przepisy katalogowania alfabetycznego, których do r. 1975. ukazało się 6 wydań.

Ujednolicenie standardu katalogowania na miarę międzynarodową zapoczątkowały w Polsce opracowane przez Marię Lenartowicz i opublikowane w r. 1983. Przepisy katalogowania książek. Cz. I. Opis bibliograficzny. Przepisy te (odpowiadające normie PN-82/N-01153.01 Opis bibliograficzny. Książki) uzgodniły polskie przepisy katalogowania z międzynarodowymi zasadami opisywania książek, które to zasady zostały opracowane i opublikowane przez IFLA jako Międzynarodowy znormalizowany opis bibliograficzny wydawnictw zwartych (ISBD(M) – International Standard Bibliographic Description for Monographic Publications).

Opisy bibliograficzne sporządzane według Przepisów Lenartowicz różniły się znacznie od opisów według Skróconych przepisów Grycza/Borkowskiej, tym niemniej mogły być włączane do dotychczas istniejących katalogów, bez dokonywania jakichkolwiek zmian w tych katalogach.

Część pierwsza Przepisów katalogowania książek Lenartowicz zastąpiła Skrócone przepisy Grycza/Borkowskiej tylko w pewnej mierze (tj. § 16-33 i 86-109), nie poruszała bowiem zasad dotyczących wyboru i formy hasła w opisach książek oraz zagadnień budowy katalogu. Problemy te miały być tematem kolejnych części nowych polskich przepisów katalogowania (Cz. 2 – Hasło, Cz. 3 – Budowa katalogu alfabetycznego), które niestety nie ukazały się. W rezultacie, przez wiele lat przy katalogowaniu używano obu ww. podręczników. Opis bibliograficzny na kartach katalogowych sporządzany był wg Przepisów Lenartowicz i uwzględniał już standard międzynarodowy (dobór elementów opisu bibliograficznego, jego struktura, strefy opisu, znaki umowne), natomiast jeżeli chodzi o dobór haseł, ich formę oraz budowę katalogu – korzystano wciąż ze Skróconych przepisów Grycza/Borkowskiej, rozmaicie je interpretując.

Podstawowy międzynarodowy dokument dotyczący wyboru i formy hasła w katalogu alfabetycznym to Zasady katalogowania[3] uchwalone w Paryżu w 1961 r. na zwołanej przez IFLA międzynarodowej konferencji. W zakresie zagadnień katalogowania był to dokument obowiązujący delegacje 53 państw (przedstawicielką Polski była Władysława Borkowska) zobowiązały się do ich wprowadzenia. Mimo upływu lat reguły zawarte w Zasadach katalogowania nadal zachowały znaczenie i były punktem wyjścia przy opracowywaniu trzech Polskich Norm dotyczących haseł opisu bibliograficznego: hasła osobowego [4], hasła korporatywnego [5], tytułu ujednoliconego [6].

Wspomniane normy:

definiują pojęcie hasła ujednoliconego,
wprowadzają nowe typy haseł: hasło korporatywne (zawierające nazwę ciała zbiorowego lub nazwę imprezy) oraz hasło tytułowe (zawierające tytuł ujednolicony lub formalny),
określają zasady ujednolicania haseł dla dokumentów wszystkich typów, dla których sporządza się opisy bibliograficzne,
ustalają zasady dobom haseł, czyli wyboru hasła głównego oraz dobom haseł dodatkowych umożliwiających wyszukiwanie opisów bibliograficznych.

Ustanowienie i opublikowanie ww. norm to kolejny krok w dostosowywaniu polskich przepisów katalogowania do zasad międzynarodowych i tym samym dołączenie do państw, które już dawno dostosowały swoje krajowe przepisy katalogowania do paryskich Zasad... z r. 1961. Wdrożenie tych norm, to wdrożenie międzynarodowych zasad w odniesieniu do ujednolicania oraz doboru haseł i budowy katalogu, a tym samym zaprzestanie korzystania w tym względzie ze Skróconych przepisów Grycza/Borkowskiej. Konsekwencją wdrożenia norm są także zasadnicze zmiany w budowie katalogu, w szczególności kartkowego.

Celem niniejszego artykułu jest omówienie najważniejszych zmian w regułach budowy kartkowego katalogu alfabetycznego.

Budowa kartkowego katalogu alfabetycznego

W Skróconych przepisach Grycza/Borkowskiej, mówiąc o katalogu alfabetycznym, mówiono wyłącznie o sporządzaniu kart katalogowych różnych typów (karty główne, karty pomocnicze: cząstkowe, odsyłacze różnego typu, karty zbiorowe, przewodnie, informacyjne).

W Przepisach Lenartowicz pojawiły się pierwsze sygnały sugerujące odmienną budowę katalogu alfabetycznego uwzględniającą międzynarodowe Zasady katalogowania. Katalog alfabetyczny zdefiniowany został w nich bowiem jako „katalog zawierający pozycje katalogowe ułożone alfabetycznie według haseł, którymi są nazwy osobowe, nazwy ciał zbiorowych, tytuły”[7]. Podstawowymi elementami katalogu alfabetycznego winny być zatem pozycje katalogowe.

Pozycja katalogowa to zespół informacji dotyczący jednego dokumentu bibliotecznego obejmujący przede wszystkim opis bibliograficzny, następnie umożliwiający wyszukiwanie hasła oraz sygnatury, symbol klasyfikacji, akcesję itp.

Opis bibliograficzny

Opis bibliograficzny to uporządkowany zespół danych o książce lub innym dokumencie służących do jego identyfikacji, z reguły przejmowanych z opisywanego dokumentu w niezmienionej postaci, oraz informacji uzupełniających i interpretujących te dane[8].

Na opis bibliograficzny składają się mniejsze jego części, czyli strefy opisu bibliograficznego, a na każdą strefę - poszczególne elementy opisu. Poszczególne strefy oraz elementy opisu wyróżnia się ustalonymi znakami umownymi. Właściwy układ graficzny opisu na karcie to rozpoczynanie od nowego wiersza z wcięciem następujących stref opisu:

strefy 1 – tytułu i oznaczenia odpowiedzialności,
strefy 4 – adresu wydawniczego,
strefy 6 – serii,
strefy 7 – uwag,
strefy 8 – ISBN.

Znak umowny poprzedzający strefę (kropka, odstęp, kreska pozioma, odstęp) należy wtedy pominąć lub zastąpić go kropką umieszczoną na końcu poprzedniej strefy. Dopuszcza się pisanie kolejnych stref opisu w ciągłości wiersza i wtedy oddziela się jedną strefę od drugiej kropką, odstępem, kreską poziomą, odstępem.

Znaki umowne stosuje się również do wyróżniania poszczególnych elementów w obrębie strefy. Znak umowny pełni funkcję symbolu i fakt ten zaznacza się, stosując odstęp przed i po znaku. Wyjątkiem jest kropka i przecinek, których nie należy poprzedzać odstępem – odstęp występuje tylko po tych znakach. Nawiasy okrągłe i kwadratowe traktuje się jako jeden znak i dlatego stosuje się odstęp przed pierwszym i po drugim nawiasie.

Hasło

Hasło to wyraz (wyrazy) wysunięte na początek pozycji katalogowej. Hasło decyduje o umiejscowieniu, zaszeregowaniu alfabetycznym danej pozycji w katalogu, stanowi punkt dostępu do opisu bibliograficznego. Hasła poprzedzające opis bibliograficzny w pozycji katalogowej nazywa się hasłami opisu bibliograficznego lub hasłami formalnymi. Hasłem opisu bibliograficznego może być:

hasło osobowe, którego jedyną lub pierwszą częścią jest nazwa osobowa (nazwisko i imię, bądź nazwa zaczynająca się od imienia, pseudonim, nazwa związana z godnością osoby itp.);
hasło korporatywne, którego jedyną lub pierwszą częścią jest nazwa ciała zbiorowego; jako ciało zbiorowe traktuje się organizację lub grupę osób i/lub organizacji, która identyfikowana jest własną indywidualną nazwą (np. instytucja, stowarzyszenie); pojęcie to obejmuje również okolicznościowe grupy i imprezy, jeżeli mają one własną nazwę, (np. konferencje, spotkania, kongresy, festiwale, targi, spotkania);
tytuł ujednolicony – tytuł dokumentu w najbardziej znanej formie, służący do grupowania opisów różnych wydań tego samego dzieła opublikowanych pod różnymi tytułami właściwymi; tytuł ujednolicony stosuje się jako hasło przy opisie anonimów klasycznych (starożytnych i średniowiecznych dzieł o nieustalonym autorstwie, publikowanych wielokrotnie w różnych językach, pod różnymi tytułami), ksiąg świętych (Biblia, Koran, Talmud), tytułów często wydawanych i tłumaczonych dzieł autorskich;
tytuł formalny – tytuł nadawany przez opisującego, służący do grupowania opisów dokumentów tego samego rodzaju, nadawanie tego tytułu jest zawsze fakultatywne, uzależnione od potrzeb (może wystąpić jako hasło dodatkowe opisów katalogów wystaw, księgarskich i handlowych oraz sprawozdań okresowych i programów teatralnych).

Podstawową zmianą w dotychczasowych pojęciach jest to, że hasło nie należy do opisu bibliograficznego, jest zewnętrzne w stosunku do niego. Hasło dodawane jest przez katalogującego i powinno mieć formę ujednoliconą. Ustalanie ujednoliconej formy hasła polega na nadaniu nazwie czy tytułowi odpowiedniej sformalizowanej postaci umożliwiającej jednoznaczną identyfikację osoby, ciała zbiorowego, dzieła opisywanego pod tytułem ujednoliconym lub formalnym.

Każde z tych haseł może towarzyszyć opisowi bibliograficznemu jako hasło główne lub dodatkowe. Hasło główne to hasło, pod którym katalogowany dokument musi być wykazany w katalogu alfabetycznym. Hasło dodatkowe to hasło, pod którym – niezależnie od hasła głównego – należy (hasło dodatkowe obowiązkowe) lub można (hasło dodatkowe fakultatywne) wykazać katalogowany dokument.

Według międzynarodowych zasad w haśle, zarówno głównym jak i dodatkowym, podaje się zawsze tylko jedną nazwę (autora, ciała zbiorowego) lub jeden tytuł ujednolicony, także w przypadku gdy tych nazw lub tytułów jest dwa lub trzy.

Pozycje katalogowe

W katalogu mogą wystąpić trzy typy pozycji:

pozycja katalogowa główna, w której opis bibliograficzny poprzedzony jest hasłem głównym – odpowiada dawnej karcie głównej,
pozycja katalogowa dodatkowa, w której opis bibliograficzny poprzedzony jest hasłem dodatkowym – zastępuje odsyłacze szczegółowe i karty cząstkowe,
odsyłacze całkowite typu lub uzupełniające zob. też – odpowiadają odsyłaczom ogólnym, autorskim i tytułowym.

Wyróżnianie haseł głównych i dodatkowych nie ma większego znaczenia w katalogach komputerowych, ponieważ w takich katalogach możliwe jest wyszukiwanie równorzędne pozycji według różnych elementów opisu. Natomiast dla potrzeb tradycyjnych katalogów alfabetycznych niezbędne jest wskazanie, pod jakimi hasłami opis musi być wykazany, a stosowanie których haseł zależy od decyzji biblioteki. Wyróżnianie pozycji głównych i dodatkowych istotne jest także dla wykazu nowości czy bibliografii, w której z zasady podaje się tylko pozycję główną, a dodatkowe punkty dostępu zapewniają indeksy.

Pozycja główna. Opis bibliograficzny w pozycji głównej poprzedzony jest hasłem głównym. W roli hasła głównego może wystąpić hasło osobowe, hasło korporatywne, tytuł ujednolicony lub formalny.

W katalogu alfabetycznym dla danego dzieła sporządzić należy jedną pozycję główną zawierającą opis bibliograficzny tego dzieła opatrzony hasłem głównym, albo – w określonych przypadkach – pozycję główną bez hasła głównego.

O zaszeregowaniu alfabetycznym danego opisu bibliograficznego decyduje hasło. W przypadku pozycji głównej bez hasła głównego, o zaszeregowaniu w ciągu alfabetycznym katalogu decyduje tytuł właściwy dzieła, ale nie stanowi on hasła.

Pozycje dodatkowe. Pozycja dodatkowa zawiera ten sam opis bibliograficzny co w pozycji głównej, poprzedzony za każdym razem ujednoliconą nazwą innego autora lub ciała zbiorowego (rzadziej innym tytułem ujednoliconym). Pozycje dodatkowe sporządzone pod hasłami dodatkowymi dla nazwy drugiego i trzeciego autora (ciała zbiorowego, imprezy, tytułu ujednoliconego) określane są jako dodatkowe, ale w katalogu pełnią w zasadzie funkcję równorzędną z pozycją główną dla pierwszej nazwy lub tytułu.

Podstawę umiejscowienia w katalogu alfabetycznym pozycji głównej i pozycji dodatkowej za każdym razem stanowi nazwa danego autora (ciała zbiorowego, imprezy, tytuł ujednolicony) i tytuł właściwy katalogowanego dokumentu.

Przy takiej organizacji katalogu alfabetycznego wszystkie prace danej osoby będą wykazane w jednym szeregu alfabetycznym według tytułów właściwych bez względu na to, czy w dokumencie nazwa autora wymieniona była na pierwszym, drugim czy trzecim miejscu, czyli czy hasło dla danego autora określono jako hasło główne czy dodatkowe. Taka zmiana w zasadach budowy katalogu powinna sprzyjać ułatwieniu wyszukiwania w nim, a więc odpowiadać zapotrzebowaniu czytelników.

Wśród pozycji dodatkowych wyróżnić można:

pozycje dodatkowe obowiązkowe – pod hasłem dodatkowym obowiązkowym,
pozycje dodatkowe fakultatywne – pod hasłem dodatkowym fakultatywnym.

W przypadku pozycji dodatkowych sporządzanych pod hasłem osobowym, do hasła osobowego może być dodane określenie rodzaju współpracy lub hasło osobowe może występować bez takiego określenia.

Jeżeli pozycje dodatkowe dotyczą autorów, nigdy nie są uzupełniane o określenie rodzaju współpracy.

Pozycje dodatkowe fakultatywne można sporządzać dla różnych współtwórców dokumentu, czyli dla osób współdziałających przy opracowaniu dokumentu, np. dla autora przedmowy, wstępu, posłowia, redaktora dokumentu, dla którego pozycja główna sporządzona jest pod hasłem głównym autorskim, redaktora wydawnictwa ciągłego, tłumacza, ilustratora.

Hasłom dodatkowym osobowym w pozycjach dodatkowych fakultatywnych zawsze towarzyszy określenie rodzaju współpracy.

Pozycje dodatkowe fakultatywne można również sporządzać pod hasłem dla nazwy instytucji sprawczej, jeżeli katalogowany jest druk zwarty, pod nazwą instytucji nadającej tytuł naukowy, jeżeli kataloguje się dysertację, czy np. pod nazwą wydawcy i drukami, jeżeli kataloguje się stary druk.

Omówione powyżej pozycje dodatkowe obowiązkowe i fakultatywne zastępują stosowane dotychczas według przepisów Grycza/Borkowskiej odsyłacze szczegółowe.

Pozycje dodatkowe dla prac niesamoistnych wydawniczo.

Szczególnym przypadkiem pozycji dodatkowych są pozycje dodatkowe dla prac niesamoistnych wydawniczo, które sporządza się zamiast kart cząstkowych przy katalogowaniu prac współwydanych. Zaletą tych pozycji jest to, że są one samodzielne, nie odsyłają do niczego i jako takie umiejscowione są w katalogu samodzielnie, np. w ciągu prac danego autora, a często obok tej samej pozycji wydanej samodzielnie.

Pozycje dodatkowe dla książek wielotomowych. Jeżeli książka wielotomowa opisywana jest w całości, dla autorów poszczególnych tomów i ich tytułów, jeżeli są różne, sporządzić należy pozycje dodatkowe.

Jeżeli opisywany jest pojedynczy tom książki wielotomowej (zasadnicza metoda opisu w Przewodniku Bibliograficznym i w NUKat), sporządzić należy pozycję dodatkową pod hasłem zawierającym nazwę autora i tytuł całości książki wielotomowej (lub tylko tytuł, jeżeli autorów książki wielotomowej jest więcej niż trzech) oraz numer tomu w jej obrębie, jeżeli autorstwo i/lub tytuł tego tomu są różne od autorstwa i/lub tytułu całości książki wielotomowej.

Odsyłacze

Odsyłacze nie dotyczą bezpośrednio opisów bibliograficznych dokumentów, tylko haseł, którymi pozycje katalogowe są opatrzone; stanowią, obok haseł głównych i dodatkowych, elementy kartoteki haseł wzorcowych.

Odsyłacz całkowity typu zob. kieruje użytkowników katalogu od wariantu hasła do haseł ujednoliconych, pod którymi pozycje katalogowe są wykazane. Odsyłacz uzupełniający typu zob. też wskazuje na powiązania pomiędzy różnymi hasłami ujednoliconymi.

Szeregowanie pozycji katalogowych w katalogu alfabetycznym

Kolejność szeregowania pozycji katalogowych, których kolejne elementy (strefy szeregowania, np. hasło, tytuł, data wydania) są identyczne, jest następująca: odsyłacze typu zob., odsyłacze typu zob. też, pozycje główne, pozycje dodatkowe.

O zaszeregowaniu alfabetycznym danej pozycji w katalogu decyduje hasło. Przy szeregowaniu bierze się pod uwagę poszczególne wyrazy w haśle, także dopowiedzenia (np. daty biograficzne i tytuły zawodowe przy haśle osobowym), zaś w obrębie wyrazu – litery. Nie uwzględnia się natomiast określeń rodzaju współpracy (np. red., tł., il.).

Pozycje główne oraz pozycje dodatkowe, których hasła nie mają dodanego określenia rodzaju współpracy szeregowane są tak samo: następnym elementem, który decyduje o ich miejscu w układzie alfabetycznym katalogu, jest tytuł właściwy. Zatem kolejne elementy szeregowania tych pozycji to: hasło, tytuł właściwy, data wydania, miejsce wydania, oznaczenie tomu – w razie potrzeby dodatkowo – nazwa wydawcy, oznaczenie wydania. W przypadku wydawnictw wielotomowych można zmienić kolejność na: miejsce wydania, oznaczenie tomu, data wydania.

Natomiast elementami szeregowania pozycji z hasłem dodatkowym uzupełnionym określeniem rodzaju współpracy są kolejno: hasło dodatkowe, hasło główne, tytuł właściwy, data wydania, miejsce wydania, oznaczenie tomu w razie potrzeby dodatkowo nazwa wydawcy, oznaczenie wydania.

Wybór alfabetu, według którego ma następować szeregowanie alfabetyczne haseł oraz dalszych elementów szeregowania istniejących na karcie katalogowej, należy do biblioteki, a użytkownika trzeba zapoznać z wybraną metodą poprzez odpowiednie informacje w katalogu. Szeregować można według:

alfabetu polskiego,
alfabetu międzynarodowego, tj. uwzględniać znaki diakrytyczne różnych języków,
alfabetu łacińskiego, sprowadzając do liter podstawowych litery z akcentami i znakami diakrytycznymi,
kryteriów mieszanych.

Małe biblioteki szkolne, posiadające zbiory głównie w języku polskim, mogą stosować kryterium mieszane, tzn. podstawą układu kart katalogowych może być porządek alfabetu polskiego, natomiast w przypadku wystąpienia nielicznych haseł w językach obcych litery ze znakami diakrytycznymi przy szeregowaniu mogą być sprowadzane do liter podstawowych – czyli litery łacińskie, do których dodane są akcenty lub znaki diakrytyczne (poniżej, powyżej, przecinające literę), należy szeregować tak, jakby żaden znak graficzny nie istniał.

Najbardziej praktyczne jest jednak przyjęcie jednolitego szeregowania wszystkich terminów w katalogu (zapisanych w polskim i innych alfabetach), tj. według liter podstawowych alfabetu łacińskiego. Biblioteki obok katalogów kartkowych coraz częściej posiadają również katalogi komputerowe (lub będą przechodzić na katalogi komputerowe). W tych ostatnich korzystniejsze jest szeregowanie tak samo haseł w języku polskim i obcym, ponieważ wtedy niezależnie od tego czy użytkownik wprowadzi z klawiatury termin wyszukiwawczy ze znakami diakrytycznymi (polskimi lub obcymi), lub bez tych znaków, powinien otrzymać odpowiedni (ten sam) rezultat wyszukiwawczy.

Ponadto warto pamiętać, że międzynarodowe przepisy zmierzają do uzyskania większej jednolitości w szeregowaniu w katalogach bibliotecznych, tak tradycyjnych jak i komputerowych, a także w bibliografiach i w bazach danych. Zalecają zatem szeregowanie według alfabetu łacińskiego, tj. 26 liter alfabetu łacińskiego w ogólnie przyjętym porządku alfabetycznym, a mianowicie : a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z, niezależnie od praktyk narodowych.

Alfabetyczne szeregowanie pozycji katalogowych	Uwagi
Jan Pavol II. zob. Jan Paweł II (papież ; 1920-).	Odsyłacz całkowity z użyciem skrótu zob.
Jan Paweł II (papież ; 1920-). zob. też Wojtyła, Karol (1920-).	Odsyłacz uzupełniający z użyciem skrótu zob. też.
Jan Paweł II (papież ; 1920-). Droga neokatechumenalna w wypowiedziach Pawła VI i Jana Pawła II.	Pozycja dodatkowa pod hasłem dodatkowym dla drugiego autora elementami szeregowania są: hasło dodatkowe, tytuł właściwy.
Jan Paweł II (papież ; 1920-). Kościół i ekonomia / Jan Paweł II [et al.]	Pozycja dodatkowa pod hasłem dodatkowym dla autora wymienionego na pierwszym miejscu – autorów jest więcej niż trzech; elementami szeregowania są: hasło dodatkowe, tytuł właściwy.
Jan Paweł II (papież ; 1920-). List apostolski Tertio millennio adveniente Ojca Świętego Jana Pawła II do biskupów, duchowieństwa i wiernych w związku z przygotowaniem jubileuszu roku 2000. 1994	Pozycja główna pod hasłem głównym dla jedynego autora; elementami szeregowania są kolejno: hasło główne, tytuł właściwy, data wydania.
Jan Paweł II (papież ; 1920-). List apostolski Tertio millennio advenente Ojca Świętego Jana Pawła II do biskupów,	Pozycja dodatkowa pod hasłem dodatkowym dla autora pracy współwydanej, niesamoistnej wydawniczo.
duchowieństwa i wiernych w związku z przygotowaniem jubileuszu roku 2000//W : Na progu trzeciego tysiąclecia / Stanisław Nagy. 1996	umieszczona w ciągu alfabetycznym prac autora, obok tej samej pracy wydanej samodzielnie w różnych latach; elementami szeregowania są kolejno: hasło główne i tytuł właściwy (pracy współwydanej), data wydania jest dodatkowym elementem szeregowania.
Jan Paweł II (papież ; 1920-). List apostolski Tertio millennio adveniente Ojca Świętego Jana Pawła II do biskupów, duchowieństwa i wiernych w związku z przygotowaniem jubileuszu roku 2000. 1998	Pozycja główna pod hasłem głównym dla jedynego autora; elementami szeregowania są: hasło główne i tytuł właściwy – data wydania jest dodatkowym elementem szeregowania.
Jan Paweł II (papież ; 1920-). Służcie Panu z weselem : księga jubileuszowa ku czci kard. Henryka Gulbinowicza [...]. T. 1, W służbie Kościoła / red. Ignacy Dec ; [aut. Jan Paweł II et al.]. Wrocław T. 1 2000	Pozycja dodatkowa pod hasłem dodatkowym dla autora wymienionego na pierwszym miejscu; autorów jest więcej niż trzech; książka wielotomowa; elementami szeregowania są kolejno: hasło dodatkowe, tytuł właściwy, miejsce wydania i oznaczenie tomu.
Jan Paweł II (papież ; 1920-). Służcie Panu z weselem : księga jubileuszowa ku czci kard. Henryka Gulbinowicza [...]. T. 2, W służbie teologii / red. Ignacy Dec ; [aut. Jan Paweł II et al.]. Wrocław T. 2 2000	Pozycja dodatkowa pod hasłem dodatkowym dla autora wymienionego na pierwszym miejscu – autorów jest więcej niż trzech; książka wielotomowa; elementami szeregowania są kolejno: hasło dodatkowe, tytuł właściwy, miejsce wydania i oznaczenie tomu.
Jan Paweł II (papież ; 1920-) Wstańcie, chodźmy! 2004 Kraków Biały Kruk	Pozycja główna pod hasłem głównym dla jedynego autora; elementami szeregowania są kolejno: hasło główne, tytuł właściwy, data wydania, nazwa wydawcy.
Jan Paweł II (papież ; 1920-) Wstańcie, chodźmy! 2004 Kraków Wydaw. św. Stanisława BM Archidiecezji Krakowskiej	Pozycja główna pod hasłem głównym dla jedynego autora; elementami szeregowania są kolejno: hasło główne, tytuł właściwy, data wydania, nazwa wydawcy.
Jan Paweł II (papież ; 1920-) Wy jesteście moją nadzieją	Pozycja główna pod hasłem głównym dla jedynego autora.
Jan Paweł II (papież ; 1920-) Wypłyń na głębie	Pozycja główna pod hasłem głównym dla jedynego autora; elementami szeregowania są hasło główne i tytuł właściwy.
Jan Paweł II (papież ; 1920-). Wstęp Cordes, Paul Josef \d (1934-). Znaki nadziei	Pozycja dodatkowa pod hasłem dodatkowym z określeniem rodzaju współpracy; elementami szeregowania są kolejno: hasło dodatkowe, hasło główne, tytuł właściwy.
Nagy, Stanisław (1921 -). Na progu trzeciego tysiąclecia / Stanisław Nagy. 1996 Współwyd. : List apostolski Tertio millennio advenente Ojca Świętego Jana Pawła II do biskupów, duchowieństwa i wiernych w związku z przygotowaniem jubileuszu roku 2000/Jan Paweł II.	Pozycja główna pod hasłem głównym dla autora pierwszej pracy współwydanej; dwie prace współwydane różnych autorów; elementami szeregowania są: hasło główne, tytuł właściwy.
Paweł VI (papież ; 1897-1978). Droga neokatechumenalna w wypowiedziach Pawła VI i Jana Pawła II.	Pozycja główna pod hasłem głównym dla autora wymienionego na pierwszym miejscu – liczba autorów nie przekracza trzech; elementami szeregowania są; hasło główne, tytuł właściwy.

Szeregowanie pozycji katalogowych – w przykładzie podano tylko elementy podstawowe, uwzględniane przy szeregowaniu

Wdrożenie norm dotyczących haseł opisu bibliograficznego – wpływ na budowę Katalogu

Zmiany, jakie przyniosły wspomniane na wstępie Polskie Normy dotyczących haseł opisu bibliograficznego, były stosunkowo łatwe do wdrożenia w katalogach komputerowych i biblioteki, które tworzą takie katalogi, wykorzystując oprogramowania obsługujące kartoteki haseł wzorcowych, stosują od dawna rozwiązania zalecane w normach. Postanowienia omawianych norm przyjęto w Przewodniku Bibliograficznym i w Bibliotece Narodowej. Akademickie i publiczne biblioteki współpracujące w ramach NU Kat także wdrożyły ustanowione w normach zasady formułowania ujednoliconej formy haseł oraz zasady ich doboru. korzystają z tej samej kartoteki haseł wzorcowych.

Trzeba tutaj zaznaczyć, że wyróżnianie haseł głównych i dodatkowych w przypadku katalogów komputerowych nie ma większego znaczenia, ponieważ wyszukiwanie przez te hasła jest w takich katalogach równorzędne. Również podział pozycji na główne i dodatkowe w sensie fizycznym nie ma tam zastosowania, ponieważ sporządza się w zasadzie tylko jedną pozycję zawierającą opis bibliograficzny oraz wszystkie niezbędne hasła (hasło główne i hasła dodatkowe) w rekordzie bibliograficznym. Rekord bibliograficzny jest w katalogu komputerowym odpowiednikiem pozycji katalogowej. Obok pozycji katalogowych w katalogu potrzebne są także odsyłacze całkowite, kierujące użytkowników od wariantów haseł do haseł ujednoliconych (zob.) i odsyłacze uzupełniające, wskazujące na równorzędne formy haseł {zob. też), ale odsyłacze te mogą być generowane automatycznie przez oprogramowanie obsługujące katalog komputerowy na podstawie zawartości rekordu kartoteki haseł wzorcowych.

Większość bibliotek stosujących zautomatyzowane systemy biblioteczne zamknęło już swoje katalogi kartkowe, nic tylko z powodu zmian, jakie wniosło ustanowienie norm, ale także dlatego, że równoczesne prowadzenie obu typów katalogów jest kosztowne i czasochłonne. Jeżeli biblioteki te. obok katalogów komputerowych, uzupełniają nadal prowadzone dotychczas katalogi kartkowe, to wdrożenie zaleceń ww. norm ograniczają zapewne jedynie do formy haseł, co zresztą też wymaga modyfikacji w katalogu.

Inaczej jest w przypadku tradycyjnych katalogów kartkowych. Wdrożenie postanowień norm do prowadzonych dotychczas katalogów tradycyjnych wprowadza w organizacji katalogu zmiany na tyle duże. że kontynuowanie dotychczasowych katalogów nie jest możliwe. Wypada więc je zamknąć i zakładać nowe. Kontynuowanie wiązałoby się bowiem z całkowitą przebudową katalogu, z przepisaniem kart i ustawieniem ich w inaczej zbudowanym ciągu alfabetycznym. Konieczność zastąpienia szczegółowych odsyłaczy autorskich i tytułowych oraz kart cząstkowych pozycjami dodatkowymi, które w ciągu alfabetycznym kart będą miały inne miejsce niż wspomniane odsyłacze szczegółowe i karty cząstkowe, ingeruje w sposób zasadniczy w budowę katalogu. Jedynie dawne karty główne z opisem dzieła jednego autora bez problemu uznać by można za pozycje główne.

Zasada podawania w haśle tylko jednej nazwy nie jest tylko zabiegiem „graficznym” – to znak zmiany filozofii budowy katalogu. Pozycja katalogowa, w której opis bibliograficzny opatrzony jest hasłem, funkcjonuje w katalogu samodzielnie (nie odsyła do innej pozycji), zaszeregowana jest w ciągu alfabetycznym wyznaczonym przez to hasło. Odsyłacze zaś dotyczą wyłącznie haseł (a nie opisów bibliograficznych) – poprzez wskazanie ujednoliconej formy hasła (zob.) mają wyszukiwanie ułatwiać lub poprzez wskazanie powiązań pomiędzy hasłami ujednoliconymi (zob. też) rozszerzać jego zakres.

Z tych powodów w najtrudniejszej niewątpliwie sytuacji są biblioteki samodzielnie opracowujące swoje zbiory w katalogach kartkowych. Mimo że zamknięcie dotychczasowego katalogu i zorganizowanie od podstaw nowego wymaga przede wszystkim zrozumienia konieczności zmian i dobrej woli bibliotekarzy do ich wprowadzania i zbędne są duże nakłady finansowe, to nie jest to decyzja prosta.

Biblioteki nowo powstające z całą pewnością powinny budować katalog kartkowy według postanowień wspomnianych norm.

Biblioteki, które mają możliwość zautomatyzowania swoich katalogów powinny wybierać do tego celu oprogramowania obsługujące kartoteki haseł wzorcowych. Biblioteki małe, prowadzące katalogi kartkowe według Skróconych przepisów Grycza/ Borkowskiej, powinny przynajmniej zapoznać się z przedstawionymi w tym artykule zmianami dotyczącymi nowych reguł budowania katalogu alfabetycznego i zastanowić się, w jaki sposób mogłyby te zmiany wprowadzić. W sprzyjających okolicznościach mogłyby rozpocząć organizowanie od podstaw nowego katalogu, prowadzonego konsekwentnie według nowych zasad, co zapewniłoby większą jego poprawność i ułatwiło wyszukiwanie. A w przypadku otwarcia się możliwości przejścia na katalog komputerowy wiedza ta mogłaby być pomocna przy wyborze odpowiedniego oprogramowania do jego obsługi.

[1] Poprzedni odcinek: Gruchała Irena, Sanetra Krystyna: Katalogowanie alfabetyczne normalizacja, współpraca. „Biblioteka w Szkole” 2004 nr 11 s. 17-20.

[2] Przepisy katalogowania w bibljotekach polskich. Cz. I. Alfabetyczny katalog druków, [oprać., przedm. Józef Grycz]. Warszawa, 1934, s. V.

[3] International Conference on Cataloguing Principles. Paris 9-18 October, 1961. Report. London 1963. Zasady katalogowania. [W:] Międzynarodowa konferencja IFLA na temat zasad katalogowania. Paryż 9-18 października 1961 r. Przegląd Biblioteczny 1962 R. 30 z. 1, s. 82-94.

[4] PN-N-01229:2002 Hasło opisu bibliograficznego. Hasło osobowe.

[5] PN-N-01230:2000 Hasło opisu bibliograficznego. Hasło korporatywne.

[6] PN-N-01231:2000 Hasło opisu bibliograficznego. Hasło tytułowe.

[7] Lenartowicz, Maria: Przepisy katalogowania książek. Cz. V. Opis bibliograficzny. Warszawa 1986, s. 101.

[8] Tamże, s. 102.

Literatura

Grycz, Józef, Borkowska, Władysława. Skrócone przepisy katalogowania alfabetycznego. Wyd. 3 popr. i uzup. Warszawa : SBP, 1961. 171, [ 1 ] s.

Lenartowicz, Maria. Normalizacja opisu bibliograficznego jego hasła, zasad szeregowania i przypisów bibliograficznych. „Przegląd Biblioteczny” 2001, z. 1/2, s. 39-59.

Lenartowicz, Maria. Prace niesamoistne wydawniczo. „Poradnik Bibliotekarza” 1987, nr 2, s. 23-24.

Lenartowicz, Maria. Przepisy katalogowania książek. Cz. I, Opis bibliograficzny. Warszawa : SBP, 1983. XXVI. 115, [3] s. ISBN 83-00-00590-0.

PN-N-01229 :I998 Hasło opisu bibliograficznego. Hasło osobowe.

PN-N-01230 :2000 Hasło opisu bibliograficznego. Hasło korporatywne.

PN-N-01231 :2000 Hasło opisu bibliograficznego. Hasło tytułowe.

Materiały dodatkowe znajdują się w pliku PDF.

Co w numerze?