Narrator 1:

Wykonując postanowienia radziecko-niemieckiego paktu o nieagresji, władze Związku Radzieckiego poleciły Armii Czerwonej przekroczyć 17 września 1939 r. o świcie granicę polsko-radziecką. Stanowiło to złamanie polsko-radzieckiego układu o nieagresji zawartego w 1932 r. Polski rząd i naczelne dowództwo zostały zaskoczone tym faktem. Ostatecznie wydano dyrektywę, że należy unikać starć z oddziałami radzieckimi, gdyż Polska nie jest w stanie wojny ze Związkiem Radzieckim. Niektóre oddziały złożyły broń, inne stawiały zdecydowany opór, zwłaszcza jednostki Korpusu Ochrony Pogranicza dowodzone przez gen. Orlika-Ruckemanna i Samodzielna Grupa Operacyjna Polesie gen. Kleeberga.

Zachowanie radzieckiego agresora zbliżone było do praktyk niemieckich. W pobliżu Wilna czerwonoarmiści rozstrzeliwali wziętych do niewoli żołnierzy Wojska Polskiego. Brutalnie maltretowano jeńców w Grodnie, Nowogródku, Sarnach, Tarnopolu i innych miejscowościach. W Rohatynie dokonano rzezi na żołnierzach i polskiej ludności cywilnej.

Narrator 2:

Do niewoli radzieckiej dostało się ok. 250 tys. Polskich żołnierzy, w tym ok. 15 tys. oficerów służby czynnej i rezerwy. Wśród nich było wielu urzędników, lekarzy, prawników, inżynierów, nauczycieli, ludzi nauki i kultury. W październiku 1939 r. większość oficerów zgromadzono w obozach w Kozielsku pod Kaługą i w Starobielsku pod Charkowem.

W Ostaszkowie na wyspie na jeziorze Selinger zgromadzono głównie policjantów, służbę więzienną i kilkuset oficerów, w sumie ok. 6 tysięcy osób. Szeregowców i podoficerów trzyma-no w licznych odrębnych obozach i wykorzystywano ich jako siłę roboczą.

Narrator 1:

Jeden z więźniów obozu w Starobielsku, opisując swe przeżycia, przytacza nazwiska i charakterystyki niektórych spośród współwięźniów. Na tle masy zaginionych oficerów przedstawia tylko nieliczne jednostki, które rzucają światło na cały skład polskiego korpusu oficerskiego, świadczą o stracie, jaką poniosła przez ich śmierć cywilizacja.

Każda z Osób po zakończeniu wypowiedzi zapala znicz lub kładzie kwiaty
pod krzyżem z brzozy.

Osoba 1:

Zygmunt Mitera – był jedynym Polakiem, który otrzymał stypendium Rockefellera i uzyskał amerykański dyplom inżyniera górniczego w Stanach Zjednoczonych. Jesienią 1939 r. spodziewał się rozpocząć wykłady na Krakowskiej Akademii Górniczej.

Osoba 2:

Doktor Dadej - specjalista chorób dziecięcych w Zakopanem był w Polsce dyrektorem wielkiego sanatorium dla gruźliczych dzieci. W październiku 1939 r. pracował w Tarnopolu jako lekarz wojskowy. Po zajęciu miasta przez Armię Czerwoną rozkazano mu i jego kolegom stawić się na zebraniu w celu spisania danych osobistych. Tam zostali aresztowani, zabrani na stację kolejową i wysłani do Starobielska. Wszyscy zginęli.

Osoba 3:

Porucznik Skwarczyński - był jednym z wydawców pisma dla młodzieży „Bunt Młodych” i „Polityki”. Był świetnym ekonomistą, organizował w obozie sekcję ekonomistów, którzy prowadzili dalej pracę oraz polityczno-ekonomiczne dyskusje bez książek, w nieprawdopodobnych warunkach, zawszeni, głodni, stłoczeni. On również zginął jak tamci.

Osoba 4:

Major Adam Sułtan - szef sztabu gen. Andersa podczas kampanii 1939 r. przez wiele lat był instruktorem w Centrum Wyszkolenia Kawalerii w Grudziądzu. Od pierwszego dnia zaczął prowadzić wykłady z historii wojen i o kampanii 1939 r. Mówił o naszych błędach i o tym, jak ich uniknąć w przyszłości.

Osoba 1:

Kapelan Aleksandrowicz - w pierwszym okresie wielu z nas zawdzięczało mu duchową pomoc i wielką pociechę, którą czerpaliśmy z jego dobroci i braterskiej miłości. Pamiętam pierwszą mszę, organizowaną spontanicznie na dzień 11 listopada. Pamiętam łzy w oczach tych, którzy byli na tej mszy. Wielebny ks. Aleksandrowicz zapłacił za rolę, którą grał między nami przez te pierwsze trzy miesiące. Na kilka dni przed Bożym Narodzeniem został nagle nocą wywieziony razem z rabinem Steinbergiem. Obydwaj zginęli.

Osoba 2:

Profesor Ralski - specjalista łąkoznawca, wykładowca na Uniwersytecie Krakowskim i Poznańskim. Wyróżniał się równowagą ducha - gdy jako więzień był przewożony przez śnieżne stepy ukraińskie w nieznane, głodny i cierpiący wskutek odmrożeń, umiał się oderwać od strasznej rzeczywistości. Z namiętnością naukowca obserwował step, źdźbła trawek wystające spod śniegu. Przypominam sobie, że podczas pobytu w obozie zaczął pisać książkę.

Osoba 3:

Rotmistrz Stanisław Kuczyński - był oficerem kawalerii, ukończył architekturę. Podczas kampanii 1939 r. wyróżniał się jako świetny oficer w walkach pod dowództwem gen. Andersa. Był jednym z pierwszych, którzy zostali wywiezieni do Starobielska jesienią 1939 r. Miał nadzieję, że zostanie wysłany do Turcji, gdyż był wnukiem jednego z najwybitniejszych organizatorów armii tureckiej. Nikt o nim nie słyszał od listopada 1939 r.

Osoba 4:

Porucznik Kwolek - został wywieziony kilka dni po 11 listopada. W Starobielsku był komendantem największego baraku przerobionego z kościoła, gdzie były zbudowane pięciopiętrowe prycze. Ludzie żyli tam jak w małych klatkach, w obrzydliwym smrodzie i ciasnocie. Por. Kwolek opiekował się tym, jak nazywaliśmy „cyrkiem”, popełnił jednak zbrodnię, wieszając krzyż w sali.

Osoba 5:

(Recytacja wiersza Pieśń jeńców polskich w Ostaszkowie 1939, 1940 r.)

Na wyspie Iłowej wśród lasów i wód
Spędzamy dni szare niewoli,
A z nami przebywa tęsknota i ból,
Odwieczny towarzysz niedoli.
Ostatni zeszliśmy z wytycznych nam wart,
A troska okryła nam czoła,
Gdy wróg nasz moskiewski podstępem jak łotr
Jął szarpać Ojczyznę dokoła.
Poszliśmy w niewolę bez żalu i skarg
Na nędzę i życie tułacze,
A po nas pozostał jęk matek i żon,
Modlitwy dziateczek i płacze.
Gdy wrócim z niewoli do domów i chat
Przez rzeki jeziora i góry,
Pierś naszą pokryją nie wstęgi i haft,
Lecz proste żołnierskie mundury.
Gdy zajdzie potrzeba, gdy zechce tak los,
Niepomni na groby i rany,
Swe życie i zdrowie oddamy na stos,
Dla Ciebie, mój Kraju Kochany.

(Pieśń jeńców polskich w Ostaszkowie 1939, 1940 r. W: Katyń. Co mówią dokumenty (3), s. 80)

Narrator 1:

5 marca 1940 r. Biuro Polityczne KC Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii pod przewodem Józefa Stalina zatwierdziło wniosek (Ławrientija) Berii w sprawie rozstrzelania ok. 15 tysięcy jeńców wojennych oraz ponad 7 tysięcy więźniów przebywających w więzieniach na zachodzie Białorusi i na Ukrainie.

Narrator 2:

Od początku kwietnia kolejne grupy jeńców były wywożone z obozów w nieznanym kierunku. Tylko nieliczni, 448 osób, znaleźli się w obozie Pawliszczew Bor, a potem w Griazowcu pod Wołgą. Transporty jeńców z obozu w Kozielsku były kierowane do stacji Gniazdowo na zachód od Smoleńska i tam ślad po nich ginął.

Narrator 1:

21 kwietnia 1943 r. podchorąży Władysław J. Furtek, były więzień w Koziel-sku, zamieścił w „Dzienniku Polskim” w Londynie relację:

Osoba 1:

Byłem jednym z jeńców polskich w obozie w Kozielsku. W pierwszych dniach kwietnia 1940 r. władze rosyjskie przystąpiły do likwidacji tego obozu. [...] Likwidacja odbywała się w ten sposób, że formowano grupy złożone z ok. 100-300 osób, które kolejno wywożono z Kozielska. Pierwsze grupy złożone były wyłącznie z oficerów. Wyjazdy odbywały się w nieregularnych, niekiedy kilkudniowych odstępach.

Osoba 2:

Osobiście opuściłem obóz 26 kwietnia 1940 r. Przed wyjazdem wszystkich starannie zrewidowano. W czasie oczekiwania podszedł do naszej grupy komisarz obozu Dymidowicz, przeglądnął grupę i odezwał się: „No znaczit sia wy charaszo popali”. Nie wiedzieliśmy, co oznaczają te słowa, czy były ironiczne, czy szczere. Dzisiaj przetłumaczyłbym je tak: „No to wam się udało”. Istotnie byliśmy tą szczęśliwą grupą, której udało się uniknąć rzezi.

Narrator 1:

Inny były więzień obozu w Kozielsku, podchorąży Władysław Cichy, wspomina:

Osoba 1:

W pierwszych miesiącach 1940 r. zaczęły pojawiać się pogłoski, że obóz zostanie rozładowany. Optymiści wierzyli, że zostaniemy wydani aliantom zachodnim. Inni przewidywali, że wrócimy do kraju. Realiści dopuszczali myśl, że zostaniemy rozbici na mniejsze obozy.

Wreszcie 3 kwietnia 1940 r. zapanowała gorączka. Wartownicy odwiedzili szereg „bloków”, wyczytując nazwiska jeńców, wydano im specjalny obiad, suchy prowiant i wyprowadzono za bramę. Nazajutrz powtórzyła się ta sama procedura i tak z małymi przerwami, prawie codziennie, odchodził transport. Jakie było przeznaczenie? W żaden sposób nie mogliśmy wywnioskować. Również nie można było zrozumieć, na jakiej podstawie administracja formowała transporty. Ani stopnie wojskowe, ani wiek czy pochodzenie z kraju nie dawały żadnej wskazówki.

Osoba 4:

26 kwietnia wyczytano moje nazwisko. Wreszcie wyjaśni się tajemnica. [...] Po rewizji załadowano nas na samochody ciężarowe. Dowiozły nas na bocznicę kolejową do wagonów więziennych. Stłoczono nas po 16 w przedziałach. Na ścianach wagonu znajdujemy napisy w języku polskim „.wysadzają nas na stacji Gniazdowo”. Po dwóch dniach dotarliśmy do stacji Babunino, stamtąd po kilku godzinach do obozu Pawliszczew Bor. Obóz jest pusty. Dużo miejsca lepsze, warunki.

Nazajutrz przybyła grupa 63 jeńców ze Starobielska, wśród nich Józef Czapski i ppłk Berling. W ciągu dalszych dni dołączają grupy z Ostaszkowa oraz drugie - z Kozielska i Starobielska. W sumie jest nas około 400.

Osoba 5:

Z opowiadań kolegów dowiadujemy się, że warunki i życie w ich obozach były analogiczne z kozielskim. [...] Wtedy byliśmy przekonani, że pozostałe transporty zostały skierowane do podobnych mniejszych obozów, i poczytaliśmy to bolszewikom za dobre, że zamienili na lepsze warunki naszej niewoli.

Po kilku miesiącach przychodziły do nas listy od rodzin z pytaniami o towarzyszy z poprzednich obozów. W tym czasie zapytania te nie wzbudzały w nas jeszcze żadnego niepokoju. Z czasem zaczął zastanawiać nas fakt, że wiadomości od naszych kolegów urwały się od czasów Kozielska, Starobielska, Ostaszkowa i że nie pojawiła się żadna nowa nazwa obozu, oprócz naszego. Spostrzeżenie to zaciągnęło się jak czarna chmura w naszych umysłach.

Miesiące mijały, wojna ogarnęła i Rosję, godzina naszego wyzwolenia wybiła, a od przeszło 14 tysięcy naszych kolegów nie było znaku życia!

Potwierdzenie tragicznych wydarzeń otrzymaliśmy w przeszło dwa lata później - kiedy w dniu 13 kwietnia radio niemieckie ogłosiło wiadomość o odkryciu grobów Katynia.

Osoba 1:

(Fragment wiersza Feliksa Konarskiego Katyń)

Tej nocy zgładzono Wolność
W katyńskim lesie.
Zdradzieckim strzałem w czaszkę
Pokwitowano Wrzesień.

Związano do tyłu ręce,
By w obecności kata
Nie mogły się wznieść błagalnie
Do Boga i do świata.

Zakneblowano usta,
By w tej katyńskiej nocy
Nie mogły błagać o litość,
Ni wezwać znikąd pomocy.

W podartym jenieckim płaszczu
Martwą do rowu zepchnięto
I zasypano ziemią
Krwią na wskroś przesiąkniętą.

By zmartwychwstać nie mogła,
Ni dać znaku o sobie
I na zawsze została
W leśnym katyńskim grobie.

Pod śmiertelnym całunem
Zwiędłych katyńskich liści,
By nikt się nie doszukał,
By nikt się nie domyślił

(F. Konarski: Katyń. W: Golgota Wschodu. Warszawa 1999, s. 41)

Narrator 2:

W 1941 r., gdy na terenie ZSRR formowała się armia gen. Władysława Andersa, zaczęto poszukiwania polskich oficerów z trzech obozów. Władze sowieckie „nic o nich nie wiedziały”.

Narrator 1:

13 kwietnia 1943 r. niemiecka prasa podała wiadomość, która wstrząsnęła polską opinią publiczną. W okolicach Smoleńska, w pobliżu miejscowości Gniaz-dowo, w Lasku Katyńskim żołnierze niemieccy odkryli masowe groby polskich oficerów. Chociaż w pierwszej chwili informacje te mogły być potraktowane jako kolejny chwyt hitlerowskiej propagandy, zestawienie treści makabrycznego doniesienia z tamtejszym zaginięciem polskich jeńców z radzieckich obozów w Kozielsku, Ostaszkowie i Starobielsku pozwalało domyśleć się prawdziwych sprawców tej zbrodni ludobójstwa.

Narrator 2:

Chociaż na wcześniejsze drobiazgowe poszukiwania zaginionych prowadzone przez polską ambasadę w ZSRR strona radziecka dawała wykrętne odpowiedzi, zaledwie w dwa dni po ogłoszeniu odkrycia radio moskiewskie nadało komunikat informujący, że zbrodni dokonali Niemcy w 1941 r., gdy polscy jeńcy rzekomo wpadli w ich ręce w czasie zajmowania okolic Smoleńska.

Narrator 1:

Rząd polski oraz Niemiecki Czerwony Krzyż zwrócili się do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża w Genewie z prośbą o wysłanie do Katania specjalnej komisji dla zbadania okoliczności dokonania mordu.

Reakcja propagandy radzieckiej na kroki dyplomacji polskiej była histeryczna. Agencja TASS określiła prośbę Polaków skierowaną do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża jako przejaw prohitlerowskich nastrojów w rządzie Rzeczpospolitej.

Narrator 2:

Sztuczne oburzenie Stalina było też prawdopodobnie sondą dla zbadania reakcji brytyjskich i amerykańskich. Obaj alianci robili jednak wszystko, by nie dopuścić do najmniejszej rysy w zgodnej dotąd, choć jednostronnej, współpracy z Moskwą, ciągle obawiając się ponownego porozumienia Stalina z Hitlerem. Odrzucając moralny aspekt całej sprawy, starali się wpłynąć na gen. Sikorskiego, by zaniechał prób wyjaśnienia masowe-go mordu na polskich jeńcach.

Narrator 1:

Gen. Sikorski, od dawna budujący swoją politykę wobec ZSRR na osobistych, naiwnie uważanych za „przyjazne”, stosunkach ze Stalinem, zaniedbał nacisku na aliantów w sprawie zaginionych oficerów, a teraz musiał przyjąć cios z Moskwy: 26 kwietnia 1943 r. rząd Związku Radzieckiego zerwał wszelkie stosunki z Rządem RP.

Osoba 2:

(Fragment wiersza Kazimiery Iłłakowiczówny O Boże...)

O Boże!...
Najpierw jechali długo,
wieziono ich wiosenną szarugą.
... Ilu ich było? Dwa? Pięć? Osiem? Dwanaście tysięcy?...
Pamiętamy ich zbrojnych i hojnych,
pamiętamy młodziutkich przed wojną...

O Boże... Nie myśleć więcej.
Każdy dzień ma swoją pracę.
a tamto - nie powraca.
... A jednak...
O czym myślał, zanim umierał
za szeregiem walący się szereg?
Będziemy kiedyś wiedzieli,
skoro już wyszli spod ziemi.
Ktoś ocalony cudem,
ktoś schowany przypadkiem w rowie
straszliwą opowieść opowie:
czy szarpały ich ręce brudne?
czy poszli na rzeź bez oporu?
czy konali wiosennym wieczorem?
czy zabito ich w mroźne rano?
O Boże...
Czy im
się pożegnać dano?
Czy do końca, aż kat wystrzelił,
o niczym nie wiedzieli? [...]

(K. Iłłakowiczówna: O Boże... W: Golgota Wschodu. Warszawa 1999, s. 38-39)

Narrator 2:

Władze radzieckie, mimo oczywistych dowodów ich zbrodni na polskich jeńcach wojennych, aż do końca lat 80. starały się podtrzymywać wersję winy niemieckiej.

13 kwietnia 1990 r. Rosjanie oficjalnie przyznali się do zbrodni katyńskiej. Odpowiedzialnością obarczono jednak tylko NKWD. Michaił Gorbaczow przekazał prezydentowi Wojciechowi Jaruzelskiemu dwie teczki zawierające listy jeńców z trzech obozów.

Narrator 1:

W sierpniu 1991 r. ekshumacje przeprowadzone w Charkowie i Miednoje pod Twerem pozwoliły odkryć masowe groby jeńców z Ostaszkowa i Starobielska.

W październiku 1992 r. prezydent Rosji Borys Jelcyn ujawnił tajne dokumenty polecające rozstrzelanie 21857 obywateli polskich, w tym 14736 jeńców wojennych.

Narrator 2:

Zbrodnie popełnione przez komunistyczne władze ZSRR miały kryć groby i kłamstwa. W PRL nie wolno było na ten temat mówić, pisać ani publikować. Za wypowiadanie, nawet prywatnie, prawdy o Katyniu, a nawet za wyrażanie wątpliwości na temat winy niemieckiej można było pójść do więzienia.

Pod presją opinii publicznej i władz Rzeczpospolitej Polskiej, po 50 latach zaczęto ujawniać prawdę i można było zacząć poszukiwanie miejsc kaźni polskich oficerów z obozów w Ostaszkowie i Charkowie. Przez pół wieku kłamstwa, wykręty i cenzura miały stać na straży zbrodni.

Osoba 3:

(Wiersz Alicji Patey-Grabowskiej Impresje katyńskie)

Jaka myśl
gdy klęczałeś
przeszyła
ci czaszkę
Jaki obraz
przed oczy
gdy chłód lufy
w tył głowy

A uczucia:
gniew
bezsilność
żal
rozpacz
w jednym błysku sekundy

Nie ma świadków?
A niebo
przenikliwe i groźne
Drzewa długo szumiały
by wykrzyczeć tę zbrodnię

Słońce
raną zachodzi
ku pamięci
POTOMNYCH

(A. Patey-Grabowska: Impresje katyńskie)

Bibliografia:

Golgota Wschodu. Materiały pomocnicze dla nauczycieli w 60. rocznicę zbrodni w Katyniu. Warszawa 1999. ISBN 83-88035-22-3.

Katyń. Co mówią dokumenty (2). Relacje świadków. „Literatura” 1989 nr 7

Katyń. Co mówią dokumenty (3). Relacje świadków. „Literatura” 1989 nr 8

A. Patey-Grabowska: Impresje katyńskie [online] [dostęp 26.03.2007]. Dostępny w internecie: http://katyn.rawelin.com/ poezja.htm)

W. Pronobis: Polska i świat w XX wieku. Wyd. 4 popr. i uzup. Warszawa. ISBN 83-85195-14-9.

Co w numerze?