Bez dobrych książek nie ma dobrej biblioteki

W r. 2015 znaczna część szkół podstawowych otrzymała pieniądze na zakup książek do bibliotek w ramach programu „Książki naszych marzeń”. W r. 2016 wiele szkół będzie kupować książki sfinansowane z Narodowego Programu Rozwoju Czytelnictwa. W dyskusjach towarzyszących tym wydarzeniom często pojawia się pytanie: jakie książki biblioteki szkolne powinny za te rządowe pieniądze kupować? Wielu nauczycieli bibliotekarzy postanowiło wykorzystać zastrzyk finansowy do uzupełnienia oferty lektur obowiązkowych i książek „przerabianych” podczas zajęć lekcyjnych. W zasadzie jest to zrozumiałe. Większość bibliotek szkolnych otrzymuje bardzo mało pieniędzy na zakup książek, a sporo jest takich, które klepią skrajną biedę i w zasadzie w ogóle nie uzupełniają zbiorów. Potrzeby „lekturowe” są więc ogromne, a na zakup lektur naciskają nauczyciele, dyrektorzy i wreszcie uczniowie i ich rodzice, którzy oczekują (i słusznie), że szkoła powinna dysponować odpowiednią liczbą egzemplarzy książki, której przeczytania od ucznia wymaga. Oczywiście są też biblioteki szkolne, które dzięki zabiegom nauczycieli bibliotekarzy, dzięki mądrym i operatywnym dyrektorom, dzięki zrozumieniu znaczenia czytelnictwa w organach prowadzących i wśród rodziców, mają przyzwoitą ofertę nie tylko lektur szkolnych, lecz także książek do czytania „pozaszkolnego”. Ale z obserwacji i sygnałów od bibliotekarzy (badań na ten temat się niestety nie prowadzi) wynika, że rzeczywistość przeciętnej biblioteki szkolnej jest biedna i szara. Trudno od takiej biblioteki wymagać większych sukcesów w pozyskiwaniu uczniów dla czytelnictwa czy choćby podtrzymywania nawyków czytelniczych. Jeśli w bibliotece nie ma książek, które są dla uczniów zrozumiałe, interesujące, odpowiadające ich potrzebom, to nawet najlepsza bibliotekarka niewiele jest w stanie zdziałać. To tak jakby chciało się wychować narciarzy bez gór i śniegu czy zapalonych żeglarzy na pustyni, gdzie wody brakuje nawet do picia.

Polacy nie mają wrodzonej awersji do książek

Wszystkie badania pokazują, że czytelnictwo wśród uczniów załamuje się w starszych klasach szkoły podstawowej i dogorywa w okresie gimnazjalnym. W tym wieku młody człowiek staje się bardziej samodzielny, zaczyna sam szukać sposobów spędzania wolnego czasu, więcej uwagi przywiązuje do kontaktów z rówieśnikami. Jeśli nie ma wyniesionego z domu przykładu i nawyku czytania (a przypomnijmy, że czytelnictwo dorosłych w Polsce należy do najniższych w Europie) lub wzorów w środowisku rówieśniczym, popartych łatwym dostępem do atrakcyjnej dla niego lektury, to po prostu znajduje sobie inne rozrywki i formy aktywności, a jego szanse na rozsmakowanie się książką wraz z upływem czasu drastycznie maleją. Bo czytelnictwo to proces, w którym trzeba przejść przez kolejne poziomy wtajemniczenia, dojrzeć, nabrać wprawy. Trudno jest wskoczyć do tego pociągu, gdy już ruszył.

Ale też nie dajmy sobie wmówić, że czytanie książek jest dla młodego pokolenia anachronicznym zajęciem, które musi przegrać z konkurencją innych form spędzania wolnego czasu i siłą rzeczy będzie zanikać, bo taka jest logika przemian cywilizacyjnych. Gdyby tak miało być, to nie czytałyby już społeczeństwa bogatsze, lepiej od nas rozwinięte. A okazuje się, że one czytają dużo. Dlaczego Polacy nie czytają? Przecież w Polsce młodzi ludzie nie mają wrodzonej awersji do książek. Jest na to wiele dowodów.

Podczas zorganizowanych wiosną 2015 r. przez redakcję „Biblioteki w Szkole” Ogólnopolskich Wyborów Książek często okazywało się książka potrafi wśród uczniów wzbudzać emocje, że wielu uczniów chce czytać i czyta, że znają oni wiele tytułów spoza lektur „przerabianych” w szkole, mają dobre rozeznanie w nowościach wydawniczych, umieją o książkach rozmawiać i rozumieją ich znaczenie. Same wybory cieszyły się w szkołach dużym zainteresowaniem, a ich wyniki były szeroko przez uczniów komentowane. O zainteresowaniu książką świadczy zresztą ogromny zasięg naszej akcji, przeprowadzonej bez pieniędzy, bez szumnie ogłaszanych programów i spotów reklamowych. W wyborach udział wzięło prawie 450 tys. uczniów z 2368 szkół.

Nauczyciele bibliotekarze, którzy zdecydowali się kupić do bibliotek (np. w ramach programu „Książki naszych marzeń”) książki będące wysoko w rzeczywistych rankingach czytelniczych, z satysfakcją zwracają uwagę, że pozycje te są bardzo chętnie wypożyczane i nie trzeba nikogo do ich czytania namawiać. Wręcz przeciwnie – na niektóre tytuły uczniowie muszą czekać w kolejce.

Szkoła nie pomaga

Od jakiegoś czasu w „Bibliotece w Szkole” publikujemy wypowiedzi młodych ludzi (uczniów) prowadzących blogi o książkach. Są to osoby oczytane, mające potrzebę dzielenia się swoimi refleksjami i przemyśleniami na temat literatury, a jednocześnie znające i dobrze rozumiejące swoich rówieśników. W naszym cyklu pytamy ich m.in. o wpływ szkoły i biblioteki szkolnej na czytelnictwo uczniów. Odpowiedzi są w zasadzie jednoznaczne. Szkoła, jej program, a przede wszystkim praktyka nauczania nie służy dobrze rozbudzaniu lub podtrzymywaniu zamiłowań czytelniczych, nie daje uczniom pod tym względem większych szans. Owszem, formalnie szkoła wspiera czytelnictwo, mówi się o tym na lekcjach i apelach, zadaje lektury, zachęca werbalnie, ale w praktyce chęć do czytania „pozaszkolnego” przejawiają ci uczniowie, którzy wynieśli taki nawyk z domu lub sami go sobie wypracowali. Wkład przeciętnej szkoły jest tu niewielki lub zgoła żaden. Czasem młodzi blogerzy, będący przecież miłośnikami literatury, mówią wręcz o destrukcyjnej roli szkoły w kwestii wyrabiania chęci czytania dla przyjemności.

Z kolei biblioteki szkolne są oceniane jako miejsca, które głównie z racji kiepskiej, przestarzałej, nieodpowiadającej potrzebom oferty nie są w stanie rozbudzać zainteresowań książką. Skupiają się więc (lepiej lub gorzej) na zaspokajaniu wymagań wynikających z procesu dydaktycznego i służą do wypożyczania lektur. Oczywiście pod warunkiem że biblioteka w szkole jest otwarta, bo tak się złożyło, że bibliotekarka przypadkowo nie jest na zastępstwie za chorego nauczyciela przedmiotu lub nie odwozi uczniów na basen. No i rzecz jasna jeśli biblioteka w ogóle w szkole jest, co – wbrew prawu – nie jest regułą.

Mało czytamy – wolniej się rozwijamy

Zapaść czytelnictwa staje się w Europie polską niechlubną specjalnością i wcale nie widać wyraźniejszych oznak odwrócenia tego trendu. Na razie można mówić co najwyżej o zahamowaniu tendencji spadkowej, ale być może wynika to z faktu, że po prostu osiągnęliśmy poziom, poniżej którego trudno jest w cywilizowanym kraju zejść. Działania rządu, który od jakiegoś czasu „walczy” o wzrost czytelnictwa, są chaotyczne i niekonsekwentne. Z jednej strony mówi się np. o konieczności wzmocnienia infrastruktury i zaopatrzenia bibliotek publicznych, ogłasza specjalne programy finansowane z budżetu państwa, ale z drugiej – ten sam rząd próbuje przepchnąć (na szczęście bezskutecznie) ustawę, która umożliwiałaby likwidację bibliotek przez samorządy i łączenie kilku bibliotek gminnych w jedną. Z jednej strony mówi się o ważnych wyzwaniach dla bibliotek publicznych i konieczności podniesienia poziomu ich pracy, a jednocześnie ten sam rząd wprowadza (tym razem niestety skutecznie) ustawę umożliwiającą zatrudnianie na stanowiskach merytorycznych w bibliotekach publicznych osób legitymujących się tylko średnim wykształceniem. W ten sposób – w imię populistycznej deregulacji zawodów – absolwenci wyższych uczelni idą pracować na kasie w hipermarkecie lub dyskoncie, a w bibliotekach na stanowiskach tzw. działalności podstawowej można zatrudniać ludzi po maturze.

Zapaść czytelnictwa w Polsce zwiastuje nasz wolniejszy rozwój w przyszłości i problemy z wyrównywaniem dystansu w stosunku do innych krajów wysokorozwiniętych. Przecież nie ulega wątpliwości, że ludzie czytający lepiej sobie radzą w życiu, są (oczywiście statystycznie) bardziej kreatywni, lepiej rozumieją świat, łatwiej nawiązują współpracę, łatwiej znajdują pracę i lepiej pracują, są mniej podatni na manipulację i propagandę itp. Nie jest przypadkiem, że np. wskaźniki innowacyjności w poszczególnych krajach niemal dokładnie pokrywają się ze wskaźnikami czytelnictwa – im społeczeństwo mniej czyta, tym jest mniej innowacyjne.

Promocja czytelnictwa – ważny obowiązek

System edukacji, dyrektorzy szkół, nauczyciele mają w kwestii promocji czytelnictwa duże możliwości, lecz także powinności. Dla wspólnego dobra. Biblioteki szkolne mogą tu odegrać ważną rolę, bo stanowią największą, najbardziej zanurzoną w tzw. teren, najłatwiej dostępną dla dzieci i młodzieży sieć biblioteczną. Każdy Polak w wieku szkolnym automatycznie staje się potencjalnym czytelnikiem biblioteki szkolnej w momencie stania się uczniem. Do biblioteki szkolnej nie musi się zapisywać, nie musi do niej specjalnie iść (w młodszym wieku być zaprowadzanym), bo przebywa obok niej codziennie. Za drzwiami z napisem „biblioteka” czeka na niego nauczyciel z wyższym wykształceniem i przygotowaniem pedagogicznym. To okoliczności i potencjał trudny do przeceniania. Jeśli chcemy na serio przeciwdziałać zapaści czytelnictwa w Polsce, to musimy zadbać o odpowiednią ofertę bibliotek szkolnych i zapewnienie im właściwych warunków pracy. Konieczne są tam książki atrakcyjne dla uczniów, odpowiadające ich wrażliwości i potrzebom. Musimy sobie zdać sprawę (wiem – to nie jest łatwe), że jednak za pomocą Plastusiowego pamiętnika, W pustyni i w puszczy czy Wspomnień niebieskiego mundurka nie przekonamy współczesnego młodego człowieka, że czytanie jest „fajne”. A bez takiego przekonania nie zacznie on czytać „dla siebie”. Kupując książki do biblioteki szkolnej, organizując jej warunki pracy, warto o tym pamiętać.

Co w numerze?