Scena I

Kowal (ciężko siada na krześle, wzdycha): To już prawie połowa maja. A jakoś mało ludzi przychodzi podkuwać konie po zimie. Słońce wysoko, a roboty nie widać. Następny dzień się kończy. Pora chyba będzie zamknąć kuźnię. Tak widać być musi. Zawsze coś się kończy, a coś zaczyna. Ile to już lat minęło od zakończenia wojny? Mamy przecież rok 1935. I w pewnym momencie wszystko się skończyło. Walka, bohaterstwo i legiony. Zostały pieśni, wspomnienia i uniesienia w rocznicę wymarszu Kadrówki z Oleandrów, z Krakowa. Młodość, oj, młodość. Pamiętam ten błysk oczu Marszałka, jego płomienne spojrzenia w czasie przemówienia. Rżenie koni i stukot kopyt po bruku. Ciągle jeszcze słyszę ten głos: „Spotkał was ten zaszczyt niezmierny, że pierwsi pójdziecie do Królestwa i przestąpicie granicę rosyjskiego zaboru, jako czołowa kolumna wojska polskiego, idącego walczyć za oswobodzenie ojczyzny…” Piękne chwile. Oj, piękne…

Wchodzi Syn Kowala, szuka czegoś, spogląda na zamyślonego ojca.

Syn Kowala: A tata jak zwykle popada w melancholię.

Kowal: To nie jest żadna melancholia, akurat zebrało mi się na wspomnienia.

Syn Kowala: Tak po prostu?

Kowal: No dobrze, przeglądałem narzędzia, patrzyłem na kowadło i wspominam sobie tamte lata. Ułani, konie… I przypomniał mi się… Marszałek.
Syn Kowala: O właśnie, a potem nie będzie ojciec mógł zasnąć. Lepiej by tata pomyślał o przyszłości. A przyszłość to samochody, silniki, koła, które kręcą się szybciej i szybciej.

Kowal: Samochód, dla mnie, nie ma duszy, ot trochę blachy i rur. Maszynowa robota. Koń, proszę ja ciebie, ma imię, charakter, a nawet upodobania.

Syn Kowala: Że niby który?

Kowal: A choćby Kasztanka Marszałka.

Syn Kowala: Kasztanka, Kasztanka, co to za niezwykłe zwierzę. Koń jak koń.

Kowal: Mylisz się. Kasztankę dostali legioniści w służbę – jako dar od hrabiostwa Romerów – i tak trafiła do Marszałka. Piękne zwierzę, chociaż niewysokie. Szlachetne i z charakterem. Miała łatę na głowie i cztery równe białe końskie kolanówki. Marszałek wjechał na niej do Kielc. Tłumy wiwatowały. To był dopiero historyczny moment. Nie możesz powiedzieć o Kasztance zwykły koń. Służyła jeszcze naszemu Komendantowi wiele razy i wiele lat.

Syn Kowala: Dobrze już, ale przyznasz, że miała takie jakieś pospolite imię.

Kowal: O! I tu wychodzi cała twoja motoryzacyjna pycha. Skoro chcesz, powiem ci całą prawdę. Naprawdę Kasztanka nazywała się Fantazja, tylko Komendant uznał, że nie może przystępować do walki o wolną Polskę na koniu o takim imieniu. Rzecz była polityczna. A przy okazji sam widzisz, jaki z Marszałka skromny człowiek.

Syn Kowala: Takie były czasy, ale dzisiaj pewnie Piłsudski jechałby fiatem 508 produkowanym w Warszawie.

Kowal: A cóż to znowu za dziwadło?

Syn Kowala: Jak to?! Nie wiesz? Mówiłem przecież, że samochody to przyszłość. Od 1931 r. produkujemy w Polsce samochody firmy Fiat. 20 koni mechanicznych, prędkość do 100 km na godzinę. Cudo. Czarne albo czerwone. Wspaniałe i niezawodne. Żaden jeszcze nie przyjechał z awarią do mojego warsztatu. Takie są solidne.

Wchodzi Żona Kowala ze ścierką w ręku.

Żona Kowala (do syna): Ty sobie pogawędki urządzasz, a tam na ciebie klient czeka. Chyba właśnie z tym fiatem.

Kowal: O! Masz swoje niezawodne śliczności. Teraz się ubrudzisz smarami, a on, ten fiat, nawet ci nie prychnie z wdzięcznością w twarz.

Syn Kowala (wybiega na chwilę i wraca): Słodka Pani, to nie żaden fiat, tylko cadillac. Amerykańskie cacko. Do mnie z takim autem? Spokojnie. Pewnie tylko trzeba dopompować powietrza do kół. Zaraz wracam.

Kowal: Samochody? Nawet kostki cukru nie można im podać.

Syn Kowala wychodzi pośpiesznie, gra muzyka, gaśnie światło.

Scena II

Żona Kowala: Dlaczego mu dokuczasz?

Kowal: Pozjadał wszystkie rozumy. Myśli, że samochody zdobędą świat. A konie? Przecież nagle nie wyzdychają.

Żona Kowala: Nie można w naszych czasach wykorzystywać koni tak jak to było kiedyś. Świat mamy inny, to i konie muszą być inne. Mechaniczne.

Kowal: Eee tam, gadanie.

Żona Kowala: Ludzie dziś podróżują, muszą się szybko przemieszczać. Pojazd z silnikiem wiezie nas w przyszłość. Poza tym to pasja twojego syna.

Kowal: Wielkie co. Automobile. Zapamiętaj! Konie odegrały ogromną rolę w historii Polski. Co ja mówię – świata! Kiedy było potrzeba, Piłsudski pojechał aż do Japonii. I jakoś samochody nie były mu potrzebne.

Żona Kowala: Po co niby miałby jechać do Japonii? Chyba nie po konie?

Kowal: Co ty wiesz. Pojechał do Tokio po wsparcie dla walki o naszą niepodległość. Chciał wykorzystać każdą okazję. A co do koni, nasi ułani faktycznie mogliby się od Japończyków uczyć słynnej sztuki bajutsu. Dzięki odpowiednim ćwiczeniom można jeździć przez wiele godzin i nie czuć zmęczenia. Trzeba tylko wejść ze zwierzęciem w porozumienie. Oddychać razem z nim. Nie rozumiesz tego. Kto był w boju z koniem, widzi w nim przyjaciela. A mój synalek wierzy, że można zaprzyjaźnić się z samochodem. Spróbuj czule przemawiać do żelastwa.

Żona Kowala: Skoro Japończycy tak świetnie opanowali jazdę konną, to może będą w przyszłości produkować świetne samochody?

Kowal: Nie drażnij mnie. Gdybyście mi nie kazali sprzedać konia, może ludzie chętniej zaglądaliby do mojej kuźni. A tak, szewc bez butów, kowal bez podkowy!
Żona Kowala: Jak zwykle emocje zamiast rozumu.

Scena III

Wchodzi Syn Kowala.

Kowal: Pan mechanik już sobie poradził ze stalowym rumakiem?

Syn Kowala: To inna sprawa. Ten klient właściwie przyszedł do ciebie.

Kowal: Do mnie? Nie znam się na samochodach. Pomyłka. Nawet gdyby mnie prosił na kolanach, nie zajrzę do środka tego martwego blaszanego potwora. Żelazo to ja formuję według własnego wyobrażenia, a tu masz gotowy wytwór masowej produkcji. Nie ma mowy, nie przekonacie mnie. Powiedz mu, że jestem zawalony robotą.

Żona Kowala: Posłuchaj chociaż, o co chodzi. Powiedz, kto to jest?

Syn Kowala: Zdziwicie się – szofer Marszałka.

Kowal: Szofer Marszałka? Stoi na dworze? Proś go czym prędzej. Z pewnością chodzi o podkucie koni w Sulejówku. A autem przyjechał, bo było mu wygodniej. Czego tak stoicie. Zaproście go szybko.

Żona Kowala wychodzi.

Kowal: Taki zaszczyt, od samego Marszałka. Świat się jeszcze nie skończył.

Scena IV

Wchodzi Szofer, w marynarce, wysokich butach, rękawiczkach i czapce z daszkiem w stylu szoferskim lat 30.

Szofer: Niech będzie pochwalony.

Kowal: Na wieki wieków.

Syn Kowala: To pan Zygmunt Malinowski. Szofer najważniejszej osoby w naszym państwie. Przyjechał cadillakiem 355D sprowadzonym specjalnie z Ameryki. Czarna perła po prostu.

Szofer: Słuszna racja. Perła. A jak pięknie sunie po drodze. Panowie, żadnych wstrząsów. Jak łódką po jeziorze. A silnik tylko tyka sobie równiutko jak zegarek u cioci na ścianie.

Syn Kowala: Pewnie ma niezwykłe wyposażenie?

Szofer: A jak! W fabryce wyszykowano go specjalnie dla Marszałka. Wszystko było zrobione na zamówienie. Siedzenia, lampy i zawieszenie. Karoseria o 12 centymetrów dłuższa od seryjnego wozu. Dodatkowe zbiorniki paliwa i pojemniki na olej.

Syn Kowala: Coś takiego…

Kowal (do siebie): Jak się to zachwycają tymi zbiornikami, paliwami i innymi. Dreszcz przechodzi po krzyżu.

Szofer: Szyby ma pancerne.

Syn Kowala: Nie wierzę.

Szofer: A do tego zamontowano aż dwa akumulatory.

Syn Kowala: Perła prawdziwa.

Kowal: I Marszałek tym bezdusznym smokiem chce jeździć? Toż to nawet ogonem nie pomacha.

Syn Kowala: Chyba rurą wydechową.

Kowal: Nie kpij, niech pan szofer powie. Pewnie na siłę wsadzacie biednego Komendanta do tego, jak mu tam?

Syn Kowala: Cadillaca.

Kowal: Kadi…. Coś tam. No jak to jest? Komendant pewnie i tak konie lubi najbardziej.

Szofer: No więc…

Wbiega Żona Kowala, jest wystraszona.

Scena V

Żona Kowala: Jakieś figury ważne przyjechały. Samochody pełne urzędników czy żołnierzy. Coś ty nawywijał z tymi maszynami. Do więzienia nas powsadzają.
Syn Kowala: Ja nic, ja przecież…

Kowal: Zawsze mówiłem, że te samochody to jedno wielkie jeżdżące nieszczęście. Zwariować można. W przyszłości będą jeszcze pewnie domy na kółkach? Albo gadające mapy, które powiedzą, gdzie masz jechać?

Wchodzi Kapitan Bolesław Ziemiański, w czarnym płaszczu i w kapeluszu.

Kapitan: Dzień dobry, kapitan Bolesław Ziemiański, grupa wywiadowcza na służbie ochrony Marszałka Piłsudskiego. Co tu u was robi Malinowski?

Syn Kowala: Przyszedł ze sprawą do ojca.

Kapitan: Przed kuźnią stoi rządowy samochód? Czy wy, Malinowski, rozum straciliście? Jakie są instrukcje w sprawie bezpieczeństwa?

Szofer: Panie kapitanie…

Kapitan: Znacie instrukcje?

Szofer: Oczywiście, trasę dostaję w dniu wyjazdu. Jadę dokładnie w to miejsce, które zostało wyznaczone. W drodze powrotnej nie powtarzam trasy i nie zatrzymuję się w nieznanych miejscach.

Kapitan: Właśnie. A gdzie ja was spotykam? W przypadkowym miejscu.

Syn Kowala: Pan Malinowski mówił, że sprawa jest poufna i że musi porozmawiać z ojcem, ale nie zdążył jeszcze powiedzieć, o co chodzi.

Kowal: Właśnie, o co chodzi?

Szofer: Miałem powiedzieć i nagle pan kapitan tu wkroczył.

Kapitan: Mówicie, o co chodzi.

Szofer: W tym nowym cadillacu dla Marszałka…

Syn Kowala: Cudo, perła…

Kowal: Obrzydlistwo…

Kapitan: Tak?

Szofer: Resory nie wytrzymują pancernego obciążenia. I sam pan kapitan mówił, że muszą zostać wzmocnione.

Kapitan: Mówiłem. Tylko miała to zrobić zaufana osoba.

Szofer: Pan majster jest zaufaną osobą. Legionista, od początku w służbie Pierwszej Kadrowej. Pierwszy kowal Rzeczypospolitej, że tak powiem. Nawet Kasztankę oporządzał. I kuźnię w bitwie warszawskiej prowadził. Dowiedziałem się o nim przez tego mechanika – jego syna.

Kapitan: Aaa, to co innego. W takim razie mamy dla pan majstra ważne zlecenie. Samochód Marszałka jest zbyt ciężki ze względu na opancerzenie i trzeba będzie dołożyć kilka piór resorowych do wersji fabrycznej. Musi to zrobić fachowiec i człowiek zaufany.

Kowal: Jakżeby inaczej. Resory piórowe robiłem do bryczek, to i do samochodu zrobię, a dla Komendanta tym bardziej.

Syn Kowala: Mimo swoich końskich sympatii tato też może naprawiać auta.

Kowal: A jakże, konie w silniku też są, ale mechaniczne.

Żona Kowala: To może panowie się czegoś napiją. Zrobię herbatę. (Wychodzi pośpiesznie).

Szofer: Herbata też rzecz smaczna, ale….

Kapitan: Malinowski! Prowadzicie i jesteście na służbie. Ja mógłbym napić się czegoś mocniejszego, bo jestem prywatnie, ale…

Kowal: Ale dowódcy nie wypada korzystać z przywilejów.

Kapitan: Właśnie. Dobrze powiedziane.

Kowal: Całe szczęście, że od czasów Legionów dobre oficerskie obyczaje nie zginęły. (Uśmiecha się z satysfakcją).

Scena VI

Syn Kowala wychodzi na chwilę, wraca i przynosi krzesła.

Syn Kowala: Niech panowie siadają, przepraszam, u nas zwyczajnie i prosto. Tata zawsze mówi: „Lepiej mieć w głowie niż na sobie”.

Kowal: Otóż to!

Wszyscy siadają w półokręgu.

Kapitan: Czyli przyjmuje pan tę pracę?

Kowal: Rzecz jasna. To królewskie zlecenie. Tylko tak z ciekawości zapytam, powiedzcie, ale szczerze, czy Marszałek to już zupełnie konie porzucił i do samochodów się przesiadł?

Syn Kowala: Panowie chyba nie mogą tego powiedzieć.

Kowal: Prywatnie pytam. Niech mi więc prywatnie odpowiedzą.

Szofer: Komendanta zawsze interesowały samochody. Od kiedy w armii pojawiały się w 1919 amerykańskie auta z demobilu, jak każdy rasowy dowódca widział w tym sprzęcie spory bojowy potencjał.

Kapitan: Ale miłości do koni nigdy się nie pozbył. Wiecie przecież, że wypchana skóra Kasztanki stoi w Belwederze. Konie to jest miłość na całe życie.

Kowal (do syna): O, słyszysz młokosie, co mówi pan kapitan. Nie możesz mi się dziwić, każdy ma swoje upodobania.

Syn Kowala: Ale samochody jednak Komendant też lubi i docenia.

Szofer: I to bardzo. Nawet kiedy wyjeżdżamy gdzieś dalej, wizytować odległe garnizony, samochód musi jechać na platformie wagonu kolejowego, żeby był do użycia na miejscu. Marszałek lubi prędkość, to mu się pewnie kojarzy z młodzieńczą fantazją.

Syn Kowala: Może i tato da się namówić na przejażdżkę.

Kowal: Kto wie, trzeba spróbować. Legionista nie tchórzy, jeśli jego dowódca daje wzór. Jedno mnie jeszcze niepokoi. Pan Piłsudski nigdy nie lubił luksusu, a ta tu maszyna wygląda na drogą i bogato wyposażoną.

Kapitan: Widać, że pan majster dobrze zna Komendanta. Cadillac kosztował 70 tysięcy, więc można by za to kupić dwie tankietki i 14 polskich fiatów 508. Duża rzecz. Nikt w Belwederze nie mówi, ile trzeba wydać na to auto pieniędzy. Premier i ministrowie uważają, że pierwszej osobie w państwie nie przystoi jeżdżenie byle czym.

Szofer: Poprzedniego rolls-royce’a trzeba było sprzedać. Marszałkowi nie odpowiadał angielski luksus i arystokratyczny przepych.

Kowal: Ot i cała prawda. Nie zdradza się własnych ideałów. Taki był zawsze. Uparty, ale prawdziwy i szczery.

Szofer: Kiedy zobaczył tego cadillaca po raz pierwszy, wiecie, co powiedział?

Syn Kowala: Że za duży?

Kowal: Że potrzebniejsze byłyby działa dla wojska?

Kapitan: Nic z tego. Powiedział: „No, trumnę mi szykujecie”. (Śmieją się). Humor go nie opuszcza, jak panowie słyszą, ale jest bardzo chory. Bardzo! Przyjechał nawet profesor z Wiednia, żeby postawić diagnozę, a wczoraj kilku lekarzy wezwano do Belwederu. Coś się działo. Biegali i krzyczeli. Cadillaca trzeba zrobić szybko. Będzie potrzebny.

Kowal: Marszałka zawsze się żarty trzymały. Kiedyś kazał zaprosić do Belwederu artystów kabaretowych z szopką. Ministrowie, oglądając program, byli przerażeni, a on powiedział wtedy: „Śmiejcie się, przynajmniej wiecie, co o was ludzie myślą”. (Śmieją się).

Kapitan: No, Malinowski, późno się zrobiło, wieczór za oknem. Wracaj, bo pewnie będziesz potrzebny. Ja od rana mam służbę.

Wchodzi Żona Kowala z tacą i herbatą.

Kowal: No nareszcie, nasi goście, już chcieli wychodzić.

Żona Kowala: Marszałek nie żyje!

Wszyscy wstają.

Syn Kowala: Skończyła się pewna epoka.

Kowal: Piór resorowych do cadillaca nie robię, trumnę z ciałem muszą ciągnąć konie. Silniki niech ryczą następnym generacjom. A Komendant? Już słyszy rżenie Kasztanki, głaszcze ją czule i patrzy z góry na naszą Polskę. Oby ta z samochodami podobała mu się tak samo jak ta, co kopytami wystukała rytm niepodległości…

Gra muzyka, aktorzy kłaniają się. Na zakończenie można przedstawić pokaz zdjęć Marszałka Piłsudskiego na koniu i w samochodzie.

Uwaga:
nazwiska Szofera, Kapitana są prawdziwe, podobnie jak dane dotyczące samochodu Cadillac 355D.

Co w numerze?