Poniższy artykuł pochodzi z 1992 r. i jest nieaktualny. Stanowił zaczątek do książki Vademecum nauczyciela bibliotekarza, której najnowszą wersję możesz zamówić tutaj.

Wstęp

Celem niniejszego poradnika jest pomoc początkującym nauczycielom bibliotekarzom, zwłaszcza nie mającym przygotowania bibliotekarskiego, w zdobyciu podstawowych elementów wiedzy bibliotekarskiej, niezbędnych do prawidłowego prowadzenia biblioteki szkolnej.

Zakładając, że odbiorcą publikacji będzie nauczyciel, mniej uwagi poświęcono pracy pedagogicznej w bibliotece szkolnej; skupiono się przede wszystkim na zagadnieniach organizacyjnych i warsztatowych związanych z pracą w bibliotece.

Poza elementarną wiedzą bibliotekarską starano się podać ogólne zasady pracy, wskazać wybrane racjonalne metody, podać wskazówki praktyczne, czasem nawet drobiazgowe, wychodząc z założenia, że mogą one ułatwić pracę nauczycielowi, zwłaszcza wówczas gdy obejmuje bibliotekę zaniedbaną. Proponowane rozwiązania nie są jedynymi możliwymi; autorce bardziej chodziło o ukierunkowanie myślenia bibliotekarza na szukanie skutecznych metod pracy niż o podanie gotowych recept.

Vademecum składa się z trzech części:

W części I zasygnalizowano podstawowe akty normatywne, których znajomość w pracy biblioteki jest nieodzowna, przedstawiono status nauczyciela bibliotekarza, ukazano usytuowanie biblioteki w szkole oraz jej związki z innymi bibliotekami i instytucjami kulturalno-oświatowymi.

Część II — obszerniejsza — poświęcona została organizacji i technice pracy bibliotecznej.

W rozdziale 1 przedstawiono problemy związane z odpowiedzialnością materialną bibliotekarza. Następne rozdziały (2-6) dotyczą zbiorów bibliotecznych: gromadzenia, ewidencji, kontroli, selekcji i układu na pólkach. rozdziałach 7 i 8 omówiono podstawowe zasady opracowania księgozbioru oraz tworzenia warsztatu informacyjnego biblioteki. W kolejnych rozdziałach omówiono regulamin biblioteki, urządzenie lokalu, dokumentację pracy bibliotekarza i jego warsztat.

W części III zasygnalizowano podstawowe problemy pracy pedagogicznej związanej z udostępnianiem zbiorów, działalnością informacyjną, realizacją programu przysposobienia czytelniczego i pracą z aktywem bibliotecznym.

Całość uzupełnia indeks przedmiotowy, bibliografia oraz aneks zawierający wzorce druków.

Zagadnienia ogólne

1 Podstawy prawne funkcjonowania biblioteki szkolnej

Status biblioteki szkolnej i nauczyciela bibliotekarza wyznaczają przepisy oświatowe oraz bibliotekarskie.

Podstawowym aktem prawnym określającym funkcje, zadania i organizację pracy biblioteki szkolnej, obowiązki nauczyciela bibliotekarza, obowiązki zespołu pedagogicznego i dyrektora szkoły wobec biblioteki jest Program pracy biblioteki szkolnej [1].

Bardzo ważnym dokumentem, bez którego znajomości niemożliwa byłaby praca w bibliotece szkolnej, jest program przysposobienia czytelniczego i informacyjnego[2].

Zasady prowadzenia dokumentacji, technikę biblioteczną regulują ponadto ogólnobiblioteczne zarządzenia i normy, takie jak:

Instrukcja nr 1 Ministra Kultury i Sztuki z dn. 15 maja 1984 r. w sprawie zasad ewidencji materiałów bibliotecznych, ich wyceny i inwentaryzacji oraz odpisywania ubytków w tych materiałach [3],
Polska Norma PN-82/N-01152.01 Opis bibliograficzny. Książki. Wwa 1983,
Polska Norma PN-85/N-G1152.07 Opis bibliograficzny. Dokumenty dźwiękowe.

[1] Zarządzenie Ministra Oświaty i Wychowania z dnia 13 maja 1983 r. w sprawie programu pracy bibliotek szkolnych w resorcie oświaty i wychowania. Dz. Urz. MOiW nr 5 poz. 31; Program pracy biblioteki szkolnej. „Biblioteka w Szkole” 1991 nr 1 s. 23-28.

[2] Przysposobienie czytelnicze i informacyjne. Program szkoły podstawowej. Wwa 1990. „Biblioteka w Szkole” 1991 nr 1 s. 20-22; Przysposobienie czytelnicze i informacyjne. Program liceum ogólnokształcącego oraz liceum zawodowego i technikum. Wwa 1985; Przysposobienie czytelnicze i informacyjne. Program zasadniczej szkoły zawodowej. Wwa 1985.

[3] Dz. Urz. Min. Kult, i Szt. 1984 nr 7 poz. 34, „Biblioteka w Szkole” 1991 nr 7/8 s. 10-23.

2 Status, kwalifikacje i normy zatrudniania nauczycieli bibliotekarzy

Nauczyciel bibliotekarz podlega ustawie z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela[1] na tych samych zasadach co inni nauczyciele i wychowawcy w szkołach i placówkach oświatowych.

Kwalifikacje do pracy w bibliotece szkolnej[2] ma osoba, która legitymuje się dyplomem ukończenia:

studiów magisterskich na kierunku bibliotekoznawstwo i informacja naukowa i posiada przygotowanie pedagogiczne,
studiów magisterskich wymaganych w zakresie dowolnego przedmiotu nauczania oraz ukończyła podyplomowe studium bibliotekoznawstwa.

Ponadto w szkołach zasadniczych i podstawowych może pracować osoba, która legitymuje się:

dyplomem ukończenia wyższych szkół zawodowych w zakresie dowolnego przedmiotu nauczania, ponadto ukończyła studia podyplomowe lub kurs prowadzony przez zakład kształcenia nauczycieli lub Centralny Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli — z zakresu bibliotekoznawstwa,
dyplomem ukończenia zakładu kształcenia nauczycieli w zakresie dowolnego przedmiotu nauczania, ponadto ukończyła kurs z zakresu bibliotekoznawstwa prowadzony przez zakład kształcenia nauczycieli lub Centralny Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli,
świadectwem dojrzałości liceum bibliotekarskiego oraz posiada przygotowanie pedagogiczne,
świadectwem dojrzałości i dyplomem studium bibliotekarskiego oraz posiada przygotowanie pedagogiczne[3].

Tygodniowy obowiązkowy wymiar zajęć dla nauczycieli bibliotekarzy wynosi 30 godzin[4], jednostka zajęć trwa 60 min[5].

Podstawowym wskaźnikiem, od którego zależą normy zatrudniania w bibliotece, jest łączna liczba nauczycieli i uczniów (w tym z zerówki) w szkole; w zbiorczych zakładach szkolnych (zespołach szkół) — łączna liczba uczniów i nauczycieli ze wszystkich szkół wchodzących w skład zespołu.

W szkołach obowiązują następujące normy zatrudnienia nauczycieli bibliotekarzy:

w szkołach podstawowych:

liczących do 145 uczniów — 1 godz. tygodniowo na 10 uczniów,
liczących 146-300 uczniów — 1/2 etatu,
liczących powyżej 300 uczniów — 1 etat, przy czym norma ta wzrasta o 1/2 etatu na każdych następnych 250 uczniów.

W małych szkołach nie wolno dzielić godzin przypadających na bibliotekę między dwu lub więcej nauczycieli.

w szkołach i placówkach opiekuńczo-wychowawczych specjalnych:

liczących do 80 uczniów — 1 /2 etatu,
liczących 81-150 uczniów — 1 etat, przy czym norma ta wzrasta o 1/2 etatu na każdych następnych 150 uczniów.

w szkołach ponadpodstawowych wszystkich typów:

liczących do 300 uczniów — 1/2 etatu,
liczących powyżej 300 uczniów — 1 etat, przy czym norma wzrasta o 1/2 etatu na każdych następnych 250 uczniów.

Dopuszcza się zwiększenie norm zatrudnienia:

jeśli biblioteka posiada zbiory wielkości 10-30 tys. jednostek oraz czytelnię w wyodrębnionym pomieszczeniu — o 1/2 etatu;
przy zbiorach liczących ponad 30 tys. jednostek i wydzielonym pomieszczeniu na czytelnię — o 1 etat;
ponadto w zbiorczych zakładach szkolnych prowadzących oprócz szkół dla młodzieży nie pracującej wydziały lub szkoły dla pracujących — o 1/4 etatu w zależności od potrzeb wynikających z organizacji pracy.

Zgodę na zwiększenie norm zatrudnienia wyraża organ sprawujący nadzór nad szkołą.

Spadek liczby uczniów w granicach jednego oddziału (30 uczniów) nie powoduje zmian w obsadzie etatowej biblioteki.

Nauczyciel bibliotekarz może otrzymać godziny ponadwymiarowe w bibliotece, w której pracuje, w wymiarze nie przekraczającym 1/2 etatu, jeżeli:

norma zatrudnienia w bibliotece wynosi co najmniej 1,5 etatu, a ze względu na braki kadrowe nie ma możliwości przyjęcia drugiego bibliotekarza,
jeden z zatrudnionych bibliotekarzy nie wykonuje swoich obowiązków przez okres dłuższy niż 3 miesiące.

Nauczyciel bibliotekarz może uzyskać ocenę swojej pracy[6] na wniosek własny lub dyrekcji szkoły. W pracach zespołu oceniającego może uczestniczyć z głosem doradczym wskazany przez ocenianego nauczyciel doradca. Oceniany nauczyciel może też zwrócić się do wybranego przez siebie doradcy o wydanie pisemnej fachowej opinii o pracy, celem przedstawienia komisji oceniającej.

3 Biblioteka szkolna a środowisko

Obowiązki dyrektora szkoły i rady pedagogicznej wobec biblioteki.

Współpraca z rodzicami.

Dyrektor szkoły lub jego zastępca sprawuje bezpośredni nadzór nad działalnością biblioteki. Do jego obowiązków należy m.in.:

zapewnienie właściwej obsady kadrowej,
zapewnienie środków finansowych na gromadzenie zbiorów,
dopilnowanie protokolarnego przekazania zbiorów przy zmianie bibliotekarza,
zapewnienie godzin do realizacji programu przysposobienia czytelniczego,
akceptowanie zaproponowanego przez bibliotekarza trybu postępowania z czytelnikami (uczniami i nauczycielami) zalegającymi ze zwrotem wypożyczonych z biblioteki materiałów,
kontrola i hospitacja biblioteki.

Nauczyciel bibliotekarz uzgadnia z dyrektorem propozycje dotyczące rozwoju biblioteki, plan pracy, w tym tematykę imprez czytelniczych, organizację udostępniania zbiorów.

Rada pedagogiczna zatwierdza regulamin biblioteki i roczny plan pracy, dokonuje analizy jej działalności i ocenia stan czytelnictwa uczniów, formułuje wnioski dotyczące usprawnienia pracy biblioteki i prawidłowej realizacji programu przysposobienia czytelniczego.

Wychowawcy i nauczyciele poszczególnych przedmiotów powinni m.in. znać zbiory biblioteki z zakresu nauczanego przedmiotu i współpracować z bibliotekarzem:

w gromadzeniu i selekcji zbiorów,
w przygotowaniu uczniów do samokształcenia i w rozwijaniu ich kultury czytelniczej,
w rozbudzaniu zainteresowań czytelniczych i popularyzowaniu wartościowej literatury,
w tworzeniu kartotek zagadnieniowych,
w egzekwowaniu zwrotu książek i rozliczeń za materiały zgubione lub zniszczone przez uczniów.

W miarę możliwości nauczyciel bibliotekarz współpracuje z rodzicami — informuje ich na zebraniach o czytelnictwie uczniów, prowadzi poradnictwo na temat wychowania czytelniczego, popularyzuje literaturę pedagogiczną, zaprasza rodziców na imprezy organizowane przez bibliotekę.

Współpraca ze środowiskiem pozaszkolnym

Nauczyciel bibliotekarz, o ile to możliwe, nawiązuje współpracę z bibliotekami funkcjonującymi w jego regionie, zwłaszcza z biblioteką publiczną. Współpraca może przejawiać się m.in. w:

ustalaniu polityki gromadzenia zbiorów,
uzgadnianiu wspólnych imprez bibliotecznych,
organizowaniu wycieczek do innych bibliotek,
wymianie materiałów informacyjnych,
w przypadku ubogiej biblioteki szkolnej — zorganizowaniu punktu bibliotecznego biblioteki publicznej itp.

Biblioteka szkolna powinna też propagować różne imprezy czytelnicze organizowane przez lokalne instytucje i organizacje kulturalno-społeczne.

ORGANIZACYJNO-TECHNICZNE PRACE W BIBLIOTECE

Prace organizacyjno-techniczne (gromadzenie, ewidencja, opracowanie, selekcja i konserwacja zbiorów, organizacja warsztatu informacyjnego) nauczyciel bibliotekarz wykonuje w ramach ok. 1/3 wymiaru godzin. Pozostały czas przeznacza na pracę pedagogiczną.

1 Odpowiedzialność materialna bibliotekarza

Nauczyciel bibliotekarz ponosi materialną odpowiedzialność za stan majątkowy biblioteki [1]. Wynika ona z kodeksu pracy, instrukcji w sprawie zasad ewidencji materiałów bibliotecznych oraz z programu pracy biblioteki szkolnej. Bibliotekarz z chwilą podjęcia pracy w bibliotece musi formalnie, tzn. na podstawie protokołu zdawczo-odbiorczego, przejąć zbiory oraz sprzęt znajdujący się w bibliotece.

Protokół zdawczo-odbiorczy sporządza się po uprzednim przeprowadzeniu kontroli zbiorów (skontrum) i przygotowaniu protokołu skontrum, który jest podstawą przejęcia zbiorów bibliotecznych (zob. rozdz. Skontrum zbiorów, wzór protokołu zdawczo-odbiorczego zawiera zał. 1).

Za straty i szkody spowodowane niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem obowiązków służbowych odpowiada bibliotekarz. Dyrekcja szkoły musi jednak udowodnić, że określone straty i szkody powstały z jego winy.

Za zbiory przekazane do pracowni przedmiotowej odpowiada nauczyciel opiekujący się pracownią. Podstawę rozliczenia tych zbiorów stanowi wykaz książek przekazanych przez bibliotekę, na którym nauczyciel potwierdził datą i swym podpisem fakt przyjęcia książek.

W razie kradzieży lub innego wypadku losowego nauczyciel bibliotekarz natychmiast powiadamia o tym dyrekcję szkoły oraz sporządza stosowną notatkę.

2 Gromadzenie zbiorów

Profil gromadzenia zbiorów w bibliotece szkolnej wyznaczają programy nauczania oraz potrzeby uczniów i nauczycieli. Rodzaje zbiorów i ilościowe normy gromadzenia określa program pracy biblioteki szkolnej w punkcie 3.3.

Warunkiem racjonalnych zakupów jest znajomość rynku wydawniczego i księgarskiego. Bibliotekarz powinien systematycznie przeglądać książki w księgarniach oraz korzystać z informacji podawanych w środkach przekazu, zwłaszcza w czasopismach (np. „Guliwer”, „Nowe Książki”).

3 Ewidencja materiałów bibliotecznych

Ewidencja zbiorów obejmuje wpływy i ubytki materiałów bibliotecznych.

Księgi ewidencyjne

Biblioteka szkolna zobowiązana jest prowadzić następujące księgi ewidencyjne:

księgę inwentarza głównego książek i oprawionych roczników czasopism [2]
księgę podręczników i broszur,
księgę zbiorów specjalnych znajdujących się w bibliotece [3],
rejestr ubytków.

Zakładając księgę, należy jej strony ponumerować, wszystkie karty przesznurować i końce sznurka przytwierdzić do okładki naklejką z pieczęcią urzędową szkoły. Obok pieczęci dyrektor szkoły oraz główny księgowy potwierdzają podpisami informację o liczbie stron.

Księgi ewidencyjne powinny być prowadzone starannie i czytelnie. Zapisów błędnych nie wolno wymazywać ani zaklejać, należy je przekreślić i poprawić czerwonym długopisem; wprowadzający poprawkę umieszcza datę i podpis.

Zasady prowadzenia ewidencji podane są w instrukcji załączonej na początku każdej księgi; należy się z nią zapoznać i bezwzględnie jej przestrzegać.

Ewidencja wpływów

Dla wydawnictw zwartych, oprawionych roczników czasopism włączonych do księgozbioru głównego oraz dla zbiorów specjalnych biblioteki szkolne prowadzą szczegółową ewidencję wpływów, tzn. że każda jednostka ewidencyjna otrzymuje oddzielny numer w księdze inwentarzowej.

Za jednostkę ewidencyjną uważa się:

w odniesieniu do wydawnictwa zwartego (książki) — wolumen,
w odniesieniu do czasopism — skompletowany rocznik lub jego oprawioną część,
w przypadku zbiorów specjalnych — płytę, zwój filmu, mikrofilmu lub taśmy magnetofonowej, komplet przezroczy opatrzonych tym samym tytułem itp.

Zapisu w księdze inwentarzowej dokonuje się po sprawdzeniu otrzymanych materiałów bibliotecznych z zapisami w dowodach wpływu. Pomyłek i błędów unika się wpisując poszczególne jednostki w kolejności podanej na dowodzie wpływu.

Dowodami wpływu są:

rachunki (faktury) za materiały zakupione,
pisma informujące o przekazaniu bibliotece materiałów w formie przydziału lub daru, względnie kopie pism potwierdzających odbiór materiałów w formie przydziału lub daru,
protokoły przyjęcia książek w zamian za zagubione,
wykazy książek odnalezionych w czasie skontrum (niezewidencjonowanych lub wykreślonych z inwentarza, oznaczonych dublującymi się numerami itp.).

W dowodach wpływu musi być podana wartość każdej jednostki; w przypadku jej braku ustala się komisyjnie bieżącą, szacunkową wartość.

Na dowodzie wpływu wpisuje się numery, pod którymi zewidencjonowano książki, i potwierdza te informacje własnym podpisem.

Oryginały dowodów wpływu, podpisane przez bibliotekarza, przekazuje się do księgowości, kopie pozostają w bibliotece. Gromadzi się je w wydzielonej teczce „Dowody wpływu” w kolejności chronologicznej, nadając każdemu numer łamany przez końcówkę roku, np. 4/89, 5/89... 1/92...

W przypadku braku kopii bibliotekarz ma obowiązek sporządzić odpis zgodny z oryginałem.

Każdą stronę księgi inwentarzowej, po zakończeniu na niej zapisów, należy podliczyć w rubryce 13, dodając dotychczasową wartość wymienioną na początku strony po słowach „z przeniesienia”.

Jeżeli książka została wykreślona z inwentarza, nie wolno na jej miejsce wpisywać żadnej innej; w przypadku odnalezienia pozycji wycofanej nadaje się jej nowy numer inwentarzowy i podaje w rubryce „Uwagi” informację o odnalezieniu oraz poprzedni numer inwentarzowy.

Materiały, które wpłynęły do biblioteki szkolnej jako dary, ale nie odpowiadają jej potrzebom, traktowane są jako tzw. druki zbędne — nie obejmuje się ich ewidencją szczegółową. Można je przekazać innym bibliotekom w formie daru, sprzedać lub

jeśli są całkowicie nieprzydatne — oddać na makulaturę. Najlepiej jednak wcześniej rzecz uzgodnić z ofiarodawcą i przyjąć książki rzeczywiście bibliotece potrzebne.

Do inwentarza podręczników i broszur wpisuje się podręczniki, programy nauczania, rozkłady materiału, wieloegzemplarzowe zestawy słowników ortograficznych, tekstów do nauki języków obcych, atlasów szkolnych, roczników statystycznych, informatory i materiały propagandowe, broszury o ograniczonej aktualności i trwałości (np. gazetowe wydania lektur).

W inwentarzu tym prowadzi się szczegółową ewidencję wpływów w sposób uproszczony. Polega ona na zapisywaniu w jednej pozycji księgi (np. pod numerem 125) wszystkich egzemplarzy jednostki wyszczególnionej w dowodzie wpływu, z podaniem w jednej z rubryk (8-12) liczby zakupionych egzemplarzy. Dla identyfikacji poszczególnych egzemplarzy nadaje się im numer inwentarzowy łamany przez kolejny numer w danym zbiorze np. 125/1, 125/2... 125/10.

Aby nie dublować numerów inwentarza księgozbioru podstawowego, książki wpisane do inwentarza podręczników i broszur sygnuje się dodatkowo symbolem ewidencji uproszczonej, np. Podr. br. Tak więc np. słowniki ortograficzne zakupione w 15 egzemplarzach mogą mieć numery inwentarzowe: Podr.584/1 — Podr. 584/15.

Materiały objęte ewidencją uproszczoną nie zwiększają majątku biblioteki i nie podlegają rozliczeniom finansowym — nie ujmuje się ich w rocznych zestawieniach wpływów i ubytków. Na fakturze, na której umieszczono m.in. również takie materiały, należy podać odpowiednią informację, np. „poz. 5 wpisano do księgi podręczników i broszur pod nr 584; księgować tylko w koszty”.

Za zagubienie materiałów ujętych w inwentarzu podręczników i broszur czytelnik ponosi taką samą odpowiedzialność jak za pozycje z księgozbioru podstawowego.

Ewidencja ubytków

Podstawę ewidencji ubytków stanowią dowody ubytku, czyli dokumenty stwierdzające ubytek materiałów bibliotecznych z jednej określonej przyczyny.

Rozróżnia się następujące rodzaje dowodów ubytku:

protokół komisji w sprawie selekcji zbiorów zdezaktualizowanych lub zaczytanych,
protokół dotyczący książek oddanych przez czytelnika w zamian za zagubione lub zniszczone[4],
protokół komisji w sprawie książek nie zwróconych przez czytelników, za które biblioteka, mimo starań, nie otrzymała żadnego ekwiwalentu,
wykaz książek nie odnalezionych podczas skontrum, stanowiących tzw. braki bezwzględne[5].

Protokoły 1,3,4 mogą stać się podstawą odpisu braków dopiero po zaakceptowaniu ich przez dyrektora szkoły.

Ewidencję ubytków prowadzi się w rejestrze ubytków. Dla ubytków z inwentarza głównego i inwentarza zbiorów specjalnych prowadzi się oddzielne rejestry. Ubytków z inwentarza broszur i podręczników nie wpisuje się do rejestru, braki ujmuje się w oddzielnych protokołach, podając w odpowiedniej księdze inwentarzowej w rubryce 15 numer ubytku. Protokoły te przechowuje się w teczce w kolejności chronologicznej.

Ubytki ewidencjonuje się w rejestrze w sposób sumaryczny, tj. pod jedną pozycją wpisuje się wszystkie ubytki ujęte w jednym dowodzie. W rubryce 4 rejestru podaje się bieżący pierwszy i ostatni numer jednostek wyszczególnionych w danym dowodzie ubytku, np. pierwsza pozycja w rejestrze zawierająca 14 jednostek będzie miała w rubryce 4 zapis: 1-14, druga pozycja (20 jednostek) — 15-34, następna (6 jednostek) — 35-40 itd.

Na każdym dowodzie ubytku podaje się numer, pod jakim jest wpisany w rejestrze, i datę wpisu. Oryginał dowodu ubytku przekazuje się do księgowości, kopie przechowuje biblioteka w teczce „Dowody ubytków”.

Zasady sporządzania protokołu selekcji oraz wykazu braków bezwzględnych przedstawiono w rozdziale Skontrum i selekcja zbiorów.

Uzgadnianie zapisów ewidencyjnych

Raz w roku, zwykle w końcu roku kalendarzowego, przekazuje się księgowości informację o liczbie i wartości wpływów i ubytków w danym roku celem uzgodnienia stanu majątkowego biblioteki (wzór — zał. 3). W informacji nie ujmuje się zbiorów ewidencjonowanych w sposób uproszczony (podręczniki, broszury).

W przypadku stwierdzenia różnic między wartością ujętą w księgach ewidencyjnych biblioteki a wartością wykazaną na koncie ewidencji finansowej należy dotrzeć do przyczyn różnic i je wyjaśnić.

4 Skontrum zbiorów

Skontrum, czyli kontrola zbiorów bibliotecznych (inwentaryzacja), ma na celu przede wszystkim ustalenie stanu zbiorów i ujawnienie braków.

Przepisy [6] przewidują, że skontrum przeprowadza się:

w bibliotekach z wolnym dostępem do półek — co najmniej raz na 5 lat,
w bibliotekach o innym systemie udostępniania, których zbiory nie przekraczają 100 tys. jednostek ewidencyjnych — co najmniej raz na 10 lat.

Szczegółowe ustalenia dotyczące częstotliwości kontroli zbiorów w bibliotekach szkolnych podejmuje dla swego rejonu zespół ekonomiczno-administracyjny szkół. Praktyka wykazuje, że inwentaryzację zbiorów w bibliotekach szkolnych liczących do 10 tys. wol. wystarczy przeprowadzać raz na 3 lata, w większych — raz na 5 lat.

Ponadto, niezależnie od określonych wyżej terminów, przeprowadza się skontrum:

w przypadku zmiany na stanowisku bibliotekarza,
w razie wypadku losowego, np. kradzieży, pożaru itp. — w takiej sytuacji można przeprowadzić skontrum wyrywkowe — kontrolę całości lub części zbiorów narażonych na wypadek bądź specjalnie cennych.

Przeprowadzenie skontrum zarządza dyrektor szkoły, który powołuje co najmniej 2-osobową komisję skontrową złożoną z pracowników szkoły. Bibliotekarz przekazujący bibliotekę nie może być członkiem komisji, powinien jednak być obecny w trakcie jej pracy.

Do zadań komisji skontrowej należy:

sprawdzenie stanu zabezpieczenia zbiorów,
kontrola i ustalenie rzeczywistego stanu zbiorów na podstawie ksiąg inwentarzowych — albo przez bezpośrednie porównanie zapisów inwentarzowych ze stanem rzeczywistym, albo w sposób pośredni za pomocą katalogu typograficznego, arkuszy kontroli itp.,
opracowanie wniosków dotyczących ujawnionych braków,
sporządzenie w dwu egzemplarzach protokołu skontrum wraz z wykazami braków względnych i bezwzględnych oraz niezgodności z księgami inwentarzowymi. Jeden egzemplarz protokołu przekazuje się dyrekcji szkoły, drugi — z załączonymi arkuszami kontroli — pozostaje w bibliotece.

Istnieje kilka metod przeprowadzania skontrum zbiorów bibliotecznych. Wybór metody zależy od ich wielkości, organizacji i systemu ustawienia.

Najbardziej rozpowszechniona jest inwentaryzacja za pomocą arkuszy kontroli. W takim przypadku tok pracy podczas skontrum może przebiegać następująco:

Przed inwentaryzacją bibliotekarz przygotowuje do wglądu komisji: księgi inwentarzowe, rejestr ubytków, wykazy książek przekazanych do pracowni, do oprawy, karty czytelników, karty książek, arkusze kontroli. Arkusze kontroli numeruje się i ustala umowne znaki kontroli. Najbardziej przejrzyste znaki to kolorowe kreski ukośne, np. kreska czerwona — ubytek, zielona — u czytelnika, niebieska — na półce itp.
Naniesienie ubytków na arkusze na podstawie zapisów w księdze inwentarzowej. Jako ubytek można potraktować jedynie te pozycje w księdze inwentarzowej, których numer został przekreślony czerwoną ukośną kreską, a w rubryce 15 podany jest numer ubytku. Jeżeli brak jest adnotacji w rubryce 15, nie można danej pozycji traktować jako wykreślonej z inwentarza.

Podliczenie ubytków na arkuszach kontroli, porównanie wyniku z zapisem w rejestrze ubytków.

Oznakowanie na arkuszach kontroli numerów pominiętych w księdze inwentarzowej, jeżeli stwierdzono to podczas poprzednich kontroli i podano na końcu księgi inwentarzowej (po informacji o liczbie stron i pozycji w danej księdze).
Sprawdzenie zgodności zapisów na kartach czytelników i na kartach książek, naniesienie numerów książek na arkusze. Podobnie postępuje się z wykazami książek przekazanych do oprawy, do pracowni (jeżeli nie zostały wcześniej zwrócone lub nie ma możliwości sprawdzenia ich bezpośrednio).
Kontrola zbiorów znajdujących się w bibliotece. Przebiega ona następująco: jedna osoba zdejmuje z regału książkę po książce, odczytuje numer inwentarzowy, druga umownym znakiem wykreśla ten numer na arkuszu kontroli.

Podobnie sprawdza się książki znajdujące się w pracowniach, jeżeli nie zostały zwrócone do biblioteki. Jedynie w wyjątkowo uzasadnionych przypadkach dane nanosi się na arkusze na podstawie wykazu książek przekazanych do pracowni (zob. pkt 4).

Jeżeli na półkach znajdują się książki wykreślone wcześniej z inwentarza, odkłada się je w umówione miejsce. Tak samo postępuje się z książkami, których dane nie zgadzają się z zapisem w księdze inwentarzowej lub gdy pod jednym numerem występuje kilka woluminów. Również na bok należy odkładać książki przeznaczone do selekcji z powodu zniszczenia lub nieaktualnych treści.

Sprawdzenie numerów brakujących. Sporządzenie adnotacji na końcu księgi inwentarzowej (po informacji o liczbie stron i numerów), jeżeli stwierdzono w księdze błędne lub pominięte numery, a wcześniej brak było takiego zapisu.
Podliczenie arkuszy kontroli w pionie i w poziomie z uwzględnieniem każdego rodzaju oznaczeń.
Sporządzenie wykazu książek brakujących. Rozróżnia się i ujmuje w oddzielnych wykazach (w 2 egz.):

braki względne, których odnalezienie jest prawdopodobne: tych nie przeprowadza się przez rejestr ubytków;
braki bezwzględne, tj. takie, o których wiadomo, że nie zostaną odnalezione.

Za braki bezwzględne uważa się również braki względne powtarzające się przy kolejnym skontrum, można też podobnie potraktować braki względne nie odnalezione w ciągu 2 lat. Ich wykaz staje się dowodem ubytku i stanowi podstawę wpisu do rejestru po zatwierdzeniu przez dyrektora szkoły. Komisja formułuje do protokołu wnioski w sprawie uznania braków bezwzględnych za zawinione lub nie zawinione przez bibliotekarza.

Sporządzenie innych wykazów książek, np. zniszczonych (zaczytanych), zdezaktualizowanych, nie zarejestrowanych w księdze inwentarzowej itp.
Sporządzenie protokołu skontrum (wzór — zał. 2).

Inną metodą jest skontrum przy pomocy kartek (katalogu topograficznego) [7]. W tym celu należy przygotować kartoniki jednakowego formatu w liczbie nieco większej od wielkości księgozbioru. Na kartoniku wypisuje się numer inwentarzowy książki, nazwisko autora, tytuł lub jego skrót, sygnaturę. Zapis ten później można uzupełnić ceną książki. Dane spisuje się w grupach dwuosobowych (jedna osoba dyktuje, druga pisze) lub pojedynczo. Po spisaniu książek na półkach dokonuje się spisu książek wypożyczonych (znakując je odpowiednim symbolem).

Następnie, po ułożeniu kartek w kolejności numerycznej, porównuje się poszczególne pozycje z księgą inwentarzową; wypisuje się na kartkach ubytki (należy na kartkach przekreślić ich numery inwentarzowe np. czerwonym kolorem) oraz brakujące pozycje, wyjaśniwszy wpierw wszystkie niezgodności. W protokole skontrum należy zaznaczyć, że kontroli dokonano przy pomocy kartek (danych nie nanosi się na arkusze skontrum).

Tak sporządzone kartki, po ułożeniu ich zgodnie z układem książek na półkach, mogą stać się podstawą katalogu topograficznego uzupełnianego na bieżąco nowymi pozycjami oraz ubytkami.

Kartki te można wykorzystać przy następnym skontrum. Wkłada się je wówczas do wszystkich książek [8], sprawdzając równocześnie zgodność zapisów. Książki nie odpowiadające kartkom, odkłada się w ustalone miejsce do wyjaśnienia. W kartotece pozostają karty książek brakujących. Po przeliczeniu stanu sporządza się protokoły, wyjmuje karty skontrowe z książek i układa w kolejności numerów.

Inna możliwość to porównanie książek na półkach z posiadanym katalogiem topograficznym [9]. Sprawdzone karty odkłada się do innego pudełka. Karty, które pozostały, są kartami książek brakujących.

Skontrum przy pomocy kartek (katalogu topograficznego) jest proste, ogranicza do minimum omyłki, można je przeprowadzić w krótkim czasie; dodatkowo dokonuje się przy tym kontroli kart książek, sygnatur, układu książek na półkach.

Inny sposób, stosowany wówczas gdy mamy pewność, że dane książek na półkach zgadzają się z zapisami w księgach inwentarzowych, to kontrola zbiorów za pomocą spisu numerów książek „według regałów” [10]. W tym celu przygotowuje się zeszyt lub karty jednakowego formatu — tyle ponumerowanych kart, ile regałów w bibliotece. Każdą kartę dzieli się w pionie na tyle rubryk, ile tysięcy woluminów posiada biblioteka. W poziomie liczbę rubryk wyznacza ilość półek na regale. W rubrykach wpisuje się kolejno numery książek znajdujących się na półkach danego regału, oznaczonego tą samą liczbą co karta.

Po spisaniu wszystkich książek z regałów oraz wypożyczonych czytelnikom nanosi się na arkusze kontroli ubytki (można je też zaznaczyć wcześniej), a następnie numery książek wykazane w rubrykach pionowych (w tysiącach). Pozostawione na arkuszach czyste miejsca wskażą numery braków bądź książek wymagających wyjaśnienia.

Sposób ten zmniejsza monotonię, nie nuży, umożliwia wykonanie części prac (np. przeniesienia numerów ze spisu na arkusze) poza biblioteką, ogranicza pomyłki i daje możliwość szybkiego ich wyjaśnienia.

Niezależnie od wybranej metody kontroli zbiorów muszą wystąpić czynności omówione przy skontrum za pomocą arkuszy kontroli w punktach 6, 8, 9, 10.

Jeśli podczas skontrum odnajdą się książki wycofane ze zbiorów (ubytki), a przydatne w bibliotece, bibliotekarz wpisuje je do księgi inwentarzowej podobnie jak nowe nabytki, a w rubryce Uwagi podaje ich poprzednie numery.

Podczas skontrum nie wypożycza się książek. Za zgodą przewodniczącego komisji bibliotekarz może przyjmować książki zwracane przez czytelników oraz wyjątkowo — jeżeli skontrum jest przeprowadzane w ciągu roku szkolnego wypożyczać wydzieloną, wcześniej skontrolowaną część zbiorów, np. lektury.

5 Selekcja księgozbioru

Selekcja ma na celu wycofanie ze zbiorów książek zniszczonych, przestarzałych lub z innych względów nieprzydatnych w bibliotece. Czynność ta powinna być prowadzona racjonalnie i systematycznie, nie rzadziej niż raz w roku. Ponadto selekcji dokonuje się podczas skontrum.

Liczba książek wycofanych może dochodzić do 100% liczby nabytków z okresu, za jaki była prowadzona selekcja (np. w ciągu roku), a w uzasadnionych przypadkach nawet ją przekroczyć.

Książki selekcjonuje się ze względów formalnych i merytorycznych.

Kryterium formalne dotyczy książek zniszczonych w stopniu uniemożliwiającym ich użytkowanie. Komisja proponująca książki do selekcji powinna ustalić, czy przyczyna zniszczenia nie wynika z niewłaściwej organizacji pracy biblioteki.

Ze względów merytorycznych selekcjonuje się książki przestarzałe, zdezaktualizowane oraz zbędne w danej bibliotece.

Za książki przestarzałe uważa się:

— wydawnictwa popularnonaukowe, nie odpowiadające współczesnym osiągnięciom nauki i techniki,

— zdezaktualizowaną literaturę publicystyczną i inne teksty bez wartości literackiej i poznawczej,

— druki agitacyjne i okolicznościowe dotyczące nieaktualnych problemów politycznych i ekonomicznych,

— zbiory zdezaktualizowanych przepisów i komentarzy prawnych,

— stare podręczniki, programy i komentarze do nich,

— nieaktualne kalendarze, informatory itp.,

— roczniki gazet sprzed 2 lat i czasopism sprzed 5 lat, jeżeli nie są przydatne w pracy szkoły.

Jako druki zbędne traktuje się pozycje:

— występujące w zbiorach w zbyt dużej liczbie egzemplarzy,

— dotyczące problematyki nieprzydatnej w danej szkole,

— będące niesamodzielnymi częściami dziel wielotomowych, jeżeli nie mogą być czytane jako odrębne całości.

Tok postępowania ze zbiorami wyselekcjonowanymi jest różny w zależności od kryterium selekcji. Jednakowy przebieg pracy to:

— przygotowanie przez bibliotekarza książek przeznaczonych do selekcji;

— powołanie przez dyrektora szkoły komisji, która po przejrzeniu wskazanych pozycji stawia protokolarnie wniosek o ich wyłączenie ze zbiorów z określonej przyczyny; zawarty w protokole wykaz książek ujęty jest w rubryki przewidziane dla dowodu ubytku;

— dyrektor szkoły ustosunkowuje się do wniosku komisji i odnotowuje na protokole stosowną decyzję;

— wykreślenie książek wycofanych z ewidencji bibliotecznej (przeprowadzenie przez rejestr ubytków), usunięcie ich opisów z katalogu.

Dalej postępuje się różnie w zależności od przyczyny selekcji.

Książki wyselekcjonowane ze względów formalnych (zniszczone, zdekompletowane) po wykreśleniu z ewidencji bibliotecznej przekazuje się na makulaturę, a do protokołu komisji dołącza kwit z punktu skupu makulatury lub informację, gdzie jest przechowywany.

Druki zbędne — nie przydatne w danej bibliotece, lecz nie pozbawione pewnej wartości — zestawia się w wykazie, który powinien stanowić ofertę dla innych bibliotek w środowisku (szkolnych, pedagogicznych, publicznych). Pozycje, którymi zainteresują się inne placówki biblioteczne, przekazuje się protokolarnie, nieodpłatnie. Pokwitowanie biblioteki, której książki przekazano, dołącza się do dowodu ubytku stanowiącego podstawę do wykreślenia z inwentarza.

Jeśli żadna biblioteka nie zgłosi zamówienia, książki można sprzedać, ewentualnie przekazać zainteresowanym nauczycielom lub oddać na makulaturę podobnie jak druki zniszczone czy przestarzałe.

Zarówno sprzedaż, jak i bezpłatne przekazanie wymagają wiarygodnej dokumentacji.

6 Rozmieszczenie i porządkowanie zbiorów

Układ księgozbioru na półkach

W bibliotece szkoły podstawowej księgozbiór ustawia się w układzie działowo-alfabetycznym. Wyodrębnia się następujące grupy zbiorów:

lektury do języka polskiego. Najdogodniejszy jest tu układ według klas, a w obrębie klas alfabetyczny według nazwisk autorów, następnie według tytułów dzieł;
beletrystyka dla dzieci i młodzieży z. wyłączeniem lektur. Stosuje się podział według działów oznaczonych symbolami literowymi (zob. rozdz. Klasyfikowanie zbiorów), w obrębie działu układ alfabetyczny;
księgozbiór podręczny zawierający wydawnictwa o charakterze informacyjnym (encyklopedie, słowniki, poradniki itp.), podstawowe publikacje z różnych dziedzin wiedzy, atlasy, przewodniki krajoznawcze, biografie, antologie, albumy, roczniki czasopism itp. Układ księgozbioru podręcznego zależy w dużym stopniu od jego wielkości. W większych bibliotekach zazwyczaj stosuje się podział według UKD (zob. rozdz. Klasyfikowanie zbiorów). W mniejszych można wyodrębnić następujące działy: Encyklopedie i słowniki; Albumy; Literatura popularnonaukowa według przedmiotów (biologia, chemia, fizyka, geografia, historia itd.);
księgozbiór dla nauczycieli — tzn. dział nauczycielski; wyodrębnia się literaturę ogólnopedagogiczną, psychologię oraz pozycje metodyczne według poszczególnych przedmiotów nauczania.
książki popularnonaukowe — układ według UKD.

Podział na półkach literatury pięknej i popularnonaukowej dla dzieci i młodzieży pokrywa się zazwyczaj z układem działów przyjętym w katalogu rzeczowym.

W bibliotekach szkół ponadpodstawowych księgozbiór ustawia się na półkach według UKD.

Rozmieszczenie poszczególnych grup zbiorów na półkach zależy od warunków danej biblioteki. Należy pamiętać o tym, by ułatwiało ono udostępnianie zbiorów oraz umożliwiało eksponowanie książek szczególnie wartościowych.

Porządkowanie księgozbioru

Jeżeli w momencie przejęcia biblioteki księgozbiór jest nie uporządkowany lub książki ułożone są według numerów inwentarzowych, trzeba dokonać jego uporządkowania według działów. Sposób pracy należy dokładnie przemyśleć i zaplanować w czasie.

Poniżej propozycja jednego z wariantów porządkowania zbiorów w szkole podstawowej:

Dokonać podziału książek na zasadnicze grupy:

literatura piękna dla dzieci i młodzieży,
księgozbiór nauczycielski,
literatura popularnonaukowa,
księgozbiór podręczny.

W obrębie grup ułożyć książki alfabetycznie według nazwisk autorów. Takie wstępne uporządkowanie pozwala zorientować się w zawartości zbiorów i ułatwia wypożyczanie książek.
Z grupy „literatura piękna” wyłączyć:

lektury do języka polskiego, ułożyć je według klas,
bajeczki, wierszyki i opowiadania dla najmłodszych dzieci.

Literaturę popularnonaukową podzielić według przedmiotów nauczania. W dziale nauczycielskim wyodrębnić wydawnictwa ogólne, pozostałe metodyczne podzielić na przedmioty nauczania.
Pozostałą beletrystykę dziecięco-młodzieżową podzielić na działy zgodnie z klasyfikacją przyjętą dla bibliotek szkolnych.

Po wyodrębnieniu każdego szczegółowego działu należy na kartach książki oraz na odwrocie karty tytułowej książki wpisać sygnatury.

Jeśli biblioteka nie ma jeszcze katalogów, prace wymienione w punktach 3-5 należy zsynchronizować z pracami nad uzupełnianiem katalogów (zob. rozdz. Katalogi biblioteczne).

7 Opracowanie książek

Na opracowanie zbiorów, poza omówioną wcześniej ewidencją, składają się następujące czynności:

techniczne przysposobienie zbiorów,
katalogowanie,
klasyfikowanie.

Techniczne przysposobienie zbiorów

Opracowanie techniczne polega na opieczętowaniu i oznakowaniu książki.

Okrągłą pieczątkę biblioteki stawia się:

— na odwrocie karty tytułowej — na wysokości tytułu,

— na umownej, tej samej dla całego księgozbioru stronicy — na dolnym marginesie przy grzbiecie książki,

— na odwrocie nie objętych liczbowaniem ilustracji, map, rysunków oraz innych załączników — u dołu przy grzbiecie,

— na końcu tekstu książki.

Na odwrocie karty tytułowej, pod pieczątką wpisuje się długopisem numer inwentarzowy książki, a po sklasyfikowaniu — z prawej strony pieczątki ołówkiem — sygnaturę (znak miejsca), czyli symbol wskazujący miejsce książki w zbiorach.

Na sygnaturę składa się symbol działu, w jakim książka została umieszczona na półkach. Dodatkowo niektóre biblioteki podają w kolumnie pierwsze trzy litery nazwiska autora i pierwsze trzy litery tytułu.

Np. sygnatura B

And

Baś

oznacza, że książkę należy umieścić na półce w dziale „Baśnie, legendy, podania” pod nazwiskiem And[ersen]; sygnatura LV lub L-V oznacza, że książka jest umieszczona w dziale „Lektury, kl. V”.

Sygnatura może pokrywać się ze znakiem klasyfikacyjnym; np. Baśnie Andersena będą miały sygnaturę identyczną z klasyfikacją — B, jeśli biblioteka nie znakuje książek również skrótem nazwiska autora i tytułu.

Po opieczętowaniu i oznakowaniu książki wypełnia się długopisem kartę książki; sygnaturę oznacza się na niej ołówkiem. Kartę umieszcza się w bloku książki za kartą tytułową.

Katalogowanie

Katalogowanie polega na sporządzeniu na karcie katalogowej opisu zgodnego z obowiązującą normą bibliograficzną [11], umożliwiającego zidentyfikowanie danej książki. Elementy opisu wybiera się z tytulatury — przede wszystkim z karty tytułowej, jej odwrocia i metryczki książki.

Jednostkę katalogową stanowi wydawnictwo zwarte [12] jedno- lub wielotomowe. Dla egzemplarza tego samego dzieła sporządza się jeden opis katalogowy, kolejne wydania tego samego tytułu traktuje się jako odrębne jednostki katalogowe.

Poszczególne elementy opisu katalogowego łączą się w tzw. strefy, które — gdy pisze się je w ciągłości wiersza — oddziela się od siebie kropką, odstępem, kreską poziomą, odstępem (. — ).

W małych bibliotekach szkolnych stosuje się opis katalogowy I stopnia szczegółowości, zawierający ustępujące elementy obowiązkowe:

strefa 1 — tytuł właściwy, pierwsze oznaczenie odpowiedzialności,
strefa 2 — oznaczenie wydania,
strefa 4 — adres wydawniczy — miejsce i data wydania.

Strefę 1 i 4 rozpoczyna się od nowego wiersza wcięciem, np. pod trzecią literą hasła. Strefę 2 pisze się w ciągłości wiersza po strefie 1. Strefa 3 nie ma zastosowania w opisach książek.

Strefa l. Tytuł właściwy jest to tytuł uznany za główny tytuł książki. Uwzględnia się w nim tytuł oboczny, traktując go jako drugą część tytułu właściwego i zaczynając pierwszy wyraz wielką literą, np.: Pan Tadeusz czyli Ostatni zajazd na Litwie

Pierwsze oznaczenie odpowiedzialności jest to nazwa autora (autorów), osoby, która opracowała dzieło, lub redaktora. Gdy autorów jest nie więcej niż trzech, umieszcza się nazwy wszystkich, gdy jest ich więcej niż trzech — wymienia się pierwszą osobę dodając skrót [i in.]. Przed pierwszym oznaczeniem odpowiedzialności stawia się znak / (kreska ukośna z odstępami po obu stronach).

Strefa 2. Oznaczenie wydania. Zazwyczaj nie podaje się informacji o wydaniu pierwszym. W oznaczeniach kolejnych wydań numery pisze się zawsze cyframi arabskimi, a określenia w skrótach, np.: . — Wyd. 2 popr. i rozsz.

Przed oznaczeniem wydania stawia się znak umowny . — (kropka, odstęp, kreska pozioma, odstęp).

Strefa 4. W strefie adresu wydawniczego musi wystąpić miejsce wydania i data wydania, można też przyjąć, że w katalogu będzie się uwzględniać nazwę wydawcy; wówczas kolejność poszczególnych elementów tej strefy będzie następująca: Miejsce wydania, nazwa wydawcy, rok wydania.

Nazwę wydawcy należy podawać w najkrótszej formie umożliwiającej jego identyfikację, np. „Wiedza Powszechna” zamiast Państwowe Wydawnictwo ,,Wiedza Powszechna”. Można też skracać poszczególne wyrazy w nazwie wydawcy.

Rok wydania podaje się cyframi arabskimi.

Przed nazwą wydawcy stawia się znak umowny : (odstęp, dwukropek, odstęp), przed rokiem wydania — przecinek, odstęp.

Książki wielotomowe opisuje się metodą opisu na jednym lub na dwóch poziomach. Metoda opisu na jednym poziomie stosowana jest, gdy kataloguje się od razu całość książki wielotomowej, a w opisie katalogowym przyjęto pierwszy stopień szczegółowości. Budowa takiego opisu wygląda następująco:

Tytuł właściwy / pierwsze oznaczenie odpowiedzialności. Oznaczenie tomów .— Oznaczenie wydania

Miejsce wydania, data wydania

np.

Młode lwy / Irwin Shaw. T.l-2 . — Wyd.2 Warszawa, 1972-1973

lub

Młode lwy / Irwin Shaw. T.l-2 . — Wyd.2 Warszawa : „Czytelnik”, 1972-1973

W opisie na dwóch poziomach należy na poziomie pierwszym podawać elementy wspólne dla wszystkich tomów, na drugim — elementy indywidualne poszczególnych tomów.

Schemat opisu przedstawia się następująco:

Tytuł właściwy / pierwsze oznaczenie

odpowiedzialności. — Oznaczenie wydania

Miejsce wydania, data wydania

II poziom Oznaczenie pierwszego tomu

opisu Oznaczenie następnego tomu

np.

Młode lwy / Irwin Shaw.

— Wyd.2 Warszawa, 1972-1973

1. — 1972
2. — 1973

Jeżeli poszczególne tomy mają własne tytuły, podaje się je na drugim poziomie opisu.

Oprócz opisu katalogowego na karcie katalogowej umieszcza się:

— hasło [13]

— sygnaturę

— numer(y) inwentarzowy(e) danego dzieła

— znak klasyfikacyjny

Układ graficzny karty katalogowej:

HASŁO Sygnatura

Opis katalogowy

nr inwent. znak klasyfikacji

Nie ukazała się dotąd norma dotycząca hasła, podajemy zatem wskazówki według zasad stosowanych dotąd w praktyce.

Hasłem na karcie katalogowej może być nazwa autora lub autorów (hasło autorskie) albo wyrazy zaczerpnięte z tytułu dzieła (hasło tytułowe).

Hasło autorskie stosuje się, gdy dzieło ma jednego, dwóch lub trzech autorów. Drugi i trzeci współautor otrzymują tzw. odsyłacze szczegółowe (zob. przykład 2).

W bibliotece szkolnej w przypadku dzieła jednego autora, tzn. gdy hasło autorskie pokrywa się z pierwszym oznaczeniem odpowiedzialności, w opisie katalogowym w strefie 1 można pominąć pierwsze oznaczenie odpowiedzialności (przykł. 1, 3).

Gdy książka ma więcej niż trzech autorów (dzieło zbiorowe), w haśle umieszcza się wyraz lub grupę wyrazów stanowiących początek tytułu.

Hasło wielowyrazowe stosuje się wówczas, gdy kilka wyrazów tworzy składniowo jedno wyrażenie, np. Związek Harcerstwa Polskiego, lub gdy pierwszym wyrazem jest przyimek — wtedy podaje się następujący po nim wyraz, np. Z doświadczeń...

Omówione dotąd zasady katalogowania dotyczą opisu na kartach głównych katalogu. Do katalogu alfabetycznego pisze się jedną kartę główną, do katalogu rzeczowego — tyle kart, do ilu działów zaklasyfikowano książkę.

Oprócz kart głównych do katalogu alfabetycznego sporządza się karty pomocnicze — odsyłacze:

ogólne — np. gdy autor ma podwójne nazwisko (przykł. 1),
szczegółowe — dla nazwisk drugiego i trzeciego autora (przykł. 2),

— gdy w tytule występuje nazwisko wybitnej postaci historycznej lub współczesnej, względnie ważna nazwa geograficzna (przykł. 3).

Odsyłacz ogólny autorski odsyła od formy lub części nazwy osobowej, która nie stanowi hasła, do formy lub części nazwy użytej jako hasło, np.:

Przykład 1

Karta główna

HARTWIG-SOSNOWSKA JADWIGA Bw

Za półką z książkami

Warszawa 1988

2140 Bw

Odsyłacz ogólny autorski

SOSNOWSKA JADWIGA HARTWIG Bw

zob.

HARTWIG-SOSNOWSKA JADWIGA

Odsyłacz szczegółowy zawiera w pierwszej części nazwę osobową lub geograficzną, od której się odsyła, w drugiej —- hasło karty głównej, tytuł (skrócony, jeżeli jest długi), miejsce i rok wydania.

Przykład 2

karta główna

STECEWICZ MIROSŁAW, KORN LEON Bw

Latająca ośmiornica / Mirosław Stecewicz,

Leon Korn

Katowice, 1988

1128

Odsyłacz szczegółowy od drugiego autora

KORN LEON (współaut.) Bw

zob.

STACEWICZ MIROSŁAW, KORN LEON

Latająca ośmiornica

Katowice, 1988

1128

Przykład 3

Karta główna

CHRZANOWSKI TADEUSZ 908

Kalisz

Warszawa 1987

2340 908

odsyłacz szczegółowy od nazwy geograficznej

KALISZ 908

zob.

CHRZANOWSKI TADEUSZ

Kalisz, Warszawa 1987

W dużych bibliotekach szkół podstawowych oraz w szkołach średnich w katalogu stosuje się opis drugiego stopnia szczegółowości, który oprócz elementów obowiązkowych obejmuje elementy zalecane [14].

Klasyfikowanie zbiorów

Klasyfikowanie polega na przydziale książki, po dokonaniu analizy jej treści, do odpowiedniego działu, zgodnie z przyjętym w bibliotece systemem podziału zbiorów. Podstawą klasyfikacji (ustalenia przydziału rzeczowego) jest treść książki.

W bibliotekach szkół podstawowych stosuje się dwa systemy klasyfikacyjne:

działowy dla literatury pięknej,
systematyczny dla literatury popularnonaukowej.

Zarówno w jednym, jak i w drugim systemie występują znaki umowne (symbole) oznaczające poszczególne działy piśmiennictwa.

W odniesieniu do literatury pięknej są to symbole literowe, od wielu lat stosowane w bibliotekach szkół podstawowych:

Bw — bajeczki, wierszyki, opowiadania dla najmłodszych,

B — baśnie, legendy, podania,

Prz — opowiadania i powieści przyrodnicze,

P — opowiadania i powieści podróżnicze i godowe,

F — opowiadania i powieści fantastyczne,

H — opowiadania i powieści historyczne,

Hw — opowiadania i powieści z okresu II wojny światowej,

Ob — opowiadania i powieści obyczajowe,

Pd — poezja, dramat.

Dział Hw można wyodrębnić z beletrystyki historycznej, gdy w bibliotece jest duży zbiór literatury wiążącej się z okresem II wojny światowej.

W dziale Pd umieszcza się utwory poetyckie i sceniczne, ale zbiory wierszy dla najmłodszych powinny znaleźć się w dziale Bw, np. książka Brzechwa dzieciom.

Księgozbiór biblioteki szkoły średniej oraz literaturę popularnonaukową w szkole podstawowej klasyfikuje się według systemu międzynarodowej uniwersalnej klasyfikacji dziesiętnej (UKD). System ten oprócz bibliotek szkolnych stosują biblioteki pedagogiczne, publiczne, większość naukowych, ośrodki informacji naukowej.

System UKD jest podziałem systematycznym o symbolice cyfrowej. UKD dzieli całość piśmiennictwa na 10 działów głównych o symbolach od 0 do 9 (podział pierwszego stopnia). Każdy z działów głównych zawiera 10 poddziałów (również od 0 do 9), poddział dzieli się na kolejnych 10 działów itd.

Wykaz działów i poddziałów klasyfikacji dziesiętnej zawierają tablice UKD. Biblioteki mniejsze korzystają z tzw. skróconych tablic UKD.

W bibliotekach małych szkół podstawowych stosuje się podział na działy główne UKD; podajemy niżej propozycję schematu dla nieco większych zbiorów:

0 DZIAŁ OGÓLNY

Bibliotekoznawstwo

030 Encyklopedie. Leksykony. Wydawnictwa informacyjne

1 FILOZOFIA

Psychologia

TEOLOGIA. RELIGIOZNAWSTWO

3 NAUKI SPOŁECZNE. PRAWO. ADMINISTRACJA

329 Organizacje młodzieżowe

37 Oświata. Wychowanie. Szkolnictwo

Zwyczaje i obyczaje. Folklor

51 MATEMATYKA. NAUKI PRZYRODNICZE

502 Przyroda ogólnie. Badanie i ochrona przy

rody

Matematyka
Fizyka
Chemia
Nauki biologiczne
Botanika
Zoologia

6 NAUKI STOSOWANE. MEDYCYNA. NAUKI TECHNICZNE. ROLNICTWO

Medycyna
Inżynieria. Technika w ogólności
Leśnictwo. Hodowla
Gospodarstwo domowe

7 SZTUKA. ROZRYWKI. SPORT

73/76 Rzeźbiarstwo. Rysunek. Malarstwo. Grafika.

Muzyka
Teatr. Zabawy. Gry. Sport.
JĘZYKOZNAWSTWO. NAUKA O LITERATURZE. LITERATURA PIĘKNA

80 Językoznawstwo

82 Nauka o literaturze. Literatura piękna

9 ARCHEOLOGIA. PREHISTORIA. GEOGRAFIA. BIOGRAFIE. HISTORIA

908 Krajoznawstwo

91 Geografia. Opisy krajów. Podróże

929 A/Z Biograf

8 Warsztat informacyjny biblioteki szkolnej

Na warsztat informacyjny biblioteki składają się:

księgozbiór podręczny (zob. rozdz. Układ księgozbioru na półkach)
katalogi
kartoteki

Katalogi biblioteczne

Każda biblioteka szkolna powinna prowadzić katalogi ogólne: alfabetyczny i rzeczowy.

Katalog alfabetyczny informuje o tym, czy poszukiwana przez czytelnika książka znajduje się w bibliotece.

W katalogu tym karty układa się w kolejności abecadłowej haseł. Elementem decydującym o kolejności są poszczególne wyrazy hasła, w obrębie wyrazu — litery. Przy takich samych nazwiskach o zaszeregowaniu decyduje imię.

Karty katalogowe o tym samym haśle autorskim grupuje się w następującym porządku:

odsyłacze — w kolejności alfabetycznej haseł, do których odsyłają,
karty główne dzieł zbiorowych,
karty główne poszczególnych utworów autora, uszeregowanych w porządku alfabetycznym,
karty dzieł napisanych przez danego autora wspólnie z jednym, a następnie z dwoma współautorami.

W przypadku hasła autorskiego składającego się z dwu lub trzech nazwisk elementem szeregującym jest nazwisko pierwszego autora, przy czym karty, na których pierwszy autor występuje sam, układa się na początku, następnie karty z dwoma autorami (o kolejności decyduje nazwisko drugiego autora), po czym — karty z trzema autorami.

Przykład szeregowania haseł w katalogu alfabetycznym:

Chruścielewska Ewa

Chrzanowski Bogdan

Chrzanowski Tadeusz

Hartwig-Sosnowska Jadwiga

Kalisz

Konopnicka Maria

Wiersze wybrane

Jak to ze lnem było

O krasnoludkach i sierotce Marysi

Korn Leon

Sosnowska Jadwiga Hartwig

Stecewicz Mirosław

Katalog rzeczowy pozwala czytelnikowi zorientować się, jakie książki na interesujący go temat znajdują się w bibliotece.

W bibliotece szkoły podstawowej prowadzi się oddzielnie katalog literatury pięknej (zgodnie z przyjętymi działami literatury dziecięcej — zob. rozdz. Klasyfikowanie), oddzielnie literatury popularnonaukowej — według klasyfikacji dziesiętnej (UKD).

W bibliotece szkoły średniej katalog rzeczowy w całości opracowuje się według UKD.

Poszczególne działy rozdziela się wyższą od pozostałych kart katalogowych kartą rozdzielczą (przewodnią), na której w części wystającej umieszcza się symbol działu oraz jego wyjaśnienie słowne, np.

W obrębie poszczególnych działów karty szereguje się w kolejności abecadłowej haseł.

O zaliczeniu karty do danego działu decyduje znak klasyfikacyjny, a nie sygnatura. Jeżeli książka została sklasyfikowana do co najmniej dwóch działów (o- trzymała symbol złożony), na kartach katalogowych należy podkreślić w znaku klasyfikacyjnym symbol prosty oznaczający dział, do którego kartę włączamy, np. 53 + 54 oraz 53 + 54.

Należy pamiętać, że sygnatura, niezależnie od liczby działów, do których zaliczymy treść dzieła, musi być zawsze dla danej książki taka sama, gdyż ma wskazywać jej miejsce w księgozbiorze, a miejsce to może być tylko jedno.

W katalogu literatury popularnonaukowej, np. w dziale geografii (91), można wyodrębnić poddział i stosować szeregowanie A/Z— według nazw regionów, miejscowości itp.

Szeregowanie A/Z należy stosować w dziale 929 Biografie. Pamiętniki. Wspomnienia. — na początku działu umieszczamy biografie zbiorowe, a następnie karty szeregujemy według nazwisk osób będących przedmiotami biografii. Opracowując książki, nazwiska tych osób dodajemy do symboli klasyfikacji, np.

Hutnikiewicz Artur 929 Żeromski

Stefan Żeromski. — Wyd.2

Warszawa : „Wiedza Powszechna”, 1961. —

212 s. : il. ; 20 cm

2562 82:929 Żeromski

Program pracy biblioteki szkolnej zaleca prowadzenie katalogu ilustrowanego (obrazkowego). Przeznaczony jest on dla uczniów z kl. I-III, w związku z czym zawiera informacje o książkach z działów Bw i B.

Karty do katalogu ilustrowanego powinny być wykonane z kartonu, najdogodniejszy format — A 5. Najważniejszym elementem karty jest estetyczna ilustracja umożliwiająca zidentyfikowanie książki, oddająca jej treść lub charakterystyczny fragment treści. Ilustracja może być rysunkiem, naklejonym wycinkiem, może być wykonana inną techniką. Oprócz ilustracji karta zawiera napisane dużymi literami imię i nazwisko autora oraz tytuł książki. Można też, zwłaszcza dla książek o niezbyt jasnym tytule, zamieścić krótką notkę o treści lub zacytować ciekawy fragment książki. W katalożku podaje się sygnaturę (Bw, B), ewentualnie także miejsce i rok wydania. Karty grupuje się w działy, np. książki jednego autora, książki dotyczące jednego tematu lub rodzaju.

Karty do katalogu ilustrowanego mogą wykonać uczniowie pod kierunkiem nauczyciela bibliotekarza przy współpracy z nauczycielem plastyki i języka polskiego. Zaczątkiem katalogu mogą być ilustracje wykonane przez dzieci w ramach konkursu czytelniczego, pod warunkiem że będą wykonane na kartonach jednego formatu. Niektóre biblioteki wykorzystują karty katalogu ilustrowanego wydawanego przez Bibliotekę Narodową.

Nie wymagany, ale bardzo przydatny w praktyce jest katalog tytułowy literatury pięknej dla dzieci i młodzieży. Hasłem na karcie katalogowej jest w nim tytuł lub pierwsze jego wyrazy, podaje się też podstawowe elementy opisu katalogowego książki, np.:

LATAJĄCA

Stecewicz M., Korn L.

Latająca ośmiornica

Katowice, 1988

lub

LATAJĄCA OŚMIORNICA

Stecewicz M., Korn L.

Latająca ośmiornica

Katowice, 1988

Jeżeli bibliotekarz tworzy od początku katalogi biblioteczne, dopisuje dodatkową kartę do katalogu tytułowego; jeśli biblioteka ma katalog alfabetyczny, na jego podstawie mogą karty przepisywać uczniowie z aktywu bibliotecznego pod kontrolą bibliotekarza.

Zarówno katalog ilustrowany, jak tytułowy są katalogami cząstkowymi, obejmują bowiem tylko część zbiorów bibliotecznych. Ponadto w dużych bibliotekach szkolnych z samodzielną czytelnią opracowuje się dodatkowo katalog alfabetyczny i rzeczowy księgozbioru podręcznego czytelni.

Uzupełnianie zaległości w pracach katalogowych

Wstępną informację o kompletności katalogów uzyskuje się podczas przejmowania biblioteki. Porównuje się wówczas kilkanaście wybranych pozycji z księgi inwentarzowej (z początku, środka i końca) z zapisami na kartach w katalogu alfabetycznym i rzeczowym. Można także sprawdzić, czy książki wybrane z półki mają karty w katalogach i odwrotnie — czy książki opisane w katalogach znajdują się w zbiorach biblioteki. Jeżeli stwierdzi się braki kart katalogowych, w protokole zdawczo-odbiorczym należy podać, że katalogi są niekompletne.

W przypadku niekompletności lub braku katalogów powinno się przyjąć zasadę bieżącego, od momentu przejęcia biblioteki, opracowania i klasyfikowania książek nowo zakupionych, a zaległości zaplanować odpowiednio w czasie do uzupełnienia.

Zakłada się [16],że przy obsadzie 1-etatowej można skatalogować i sklasyfikować ok. 10 książek dziennie, mając do pomocy przy kopiowaniu kart wybranych uczniów z aktywu czytelniczego. Sprostanie temu zadaniu jest możliwe tylko przy bardzo dobrej organizacji pracy bibliotekarza, odpowiednim wykorzystaniu czasu oraz dobrej znajomości zasad opracowania i klasyfikacji zbiorów.

Przebieg pracy nad uzupełnianiem katalogów zależy od ich stanu. Podajemy jeden z wariantów zorganizowania pracy w przypadkach: niekompletnych katalogów, braku katalogu alfabetycznego i rzeczowego, braku katalogu rzeczowego.

KATALOGI NIEKOMPLETNE

I etap prac — sprawdzenie, które książki już mają karty katalogowe.

Wykreślenie na arkuszach skontrum, oddzielnych dla katalogu alfabetycznego i rzeczowego (po uprzednim naniesieniu ubytków), numerów książek opracowanych.
Sprawdzenie w księgach inwentarzowych, czy wpisane zostały sygnatury opracowanych książek.

I etap prac — uzupełnianie zaległości.

Ustalenie planu uzupełniania zaległości — należy przy tym wziąć pod uwagę określone grupy zbiorów oraz czas potrzebny na ich opracowanie.
Opracowywanie wydzielonych grup książek. Sukcesywne nanoszenie sygnatur w księdze inwentarzowej oraz wykreślanie na arkuszach skontrum numerów książek opracowanych.

BRAK KATALOGÓW: ALFABETYCZNEGO I RZECZOWEGO

Opracowując książki, piszemy równocześnie karty do obydwu katalogów.
Ustalenie kolejności opracowywania poszczególnych grup książek z uwzględnieniem potrzeb uczniów i nauczycieli, np. lektury, beletrystyka, literatura popularnonaukowa, księgozbiór nauczycielski.
Na podstawie kart opracowanych w danym dniu wpisujemy ołówkiem w księdze inwentarzowej sygnatury książek. Karty układamy w dwu szufladkach: w jednej alfabetycznie, w drugiej według działów.

Brak sygnatury w księdze inwentarzowej wskazuje na to, że książka nie została opracowana. Ewidencję opracowanych książek można też prowadzić na arkuszach skontrum.

BRAK KATALOGU RZECZOWEGO

Sprawdzenie kompletności katalogu alfabetycznego (zob. Katalogi niekompletne, I etap pkt 1).
Sukcesywne kopiowanie kart do katalogu rzeczowego na podstawie kart głównych katalogu alfabetycznego. Przed przepisaniem karty należy sprawdzić prawidłowość opisu i klasyfikacji. Jeśli symbolu klasyfikacji brak zarówno na kartach, jak i w książce, bibliotekarz musi podjąć zadanie sklasyfikowania zbioru lub jego części nie objętej klasyfikacją.

Karty mogą przepisywać uczniowie z aktywu bibliotecznego, umiejący pisać starannie i czytelnie, zawsze jednak bibliotekarz powinien je skontrolować.

Kartoteki

Gdy w bibliotece dokumentacja jest uporządkowana i katalogi prowadzi się na bieżąco, nauczyciel bibliotekarz może przystąpić do opracowywania kartotek.

W szkołach podstawowych najbardziej przydatna jest kartoteka tekstowa, w której gromadzi się wycinki z tekstami i ilustracjami z czasopism, maszynopisy, odbitki i kopie tekstów itp. materiały wykorzystywane w pracy szkolnej.

Wycinki sporządza się z czasopism, których się nie kompletuje w roczniki, można też wycinać ilustracje i teksty z książek przeznaczonych na makulaturę, notując autora, tytuł, rok wydania, stronę. Na wycinkach z czasopism odnotowuje się nazwę czasopisma, rok oraz numer lub datę wydania.

Materiały tekstowe gromadzi się zazwyczaj w kopertach jednego formatu lub, jeśli jest ich dużo, w teczkach — oddzielnie dla każdego tematu. Na kopercie lub teczce zamieszcza się hasło tematyczne. Koperty można przechowywać w pudle w kolejności haseł.

Materiały tekstowe są doskonałym uzupełnieniem zbiorów bibliotecznych. Służyć mogą zarówno nauczycielom, jak i uczniom. Ich zakres tematyczny jest nieograniczony — może dotyczyć poszczególnych przedmiotów nauczania, problemów szczegółowych, uroczystości, różnych zainteresowań uczniowskich itp.

Swoistą odmianą kartoteki tekstowej są tematyczne albumy przygotowywane przez aktyw biblioteczny, zawierające np. informacje poszerzające wiedzę szkolną, uwzględniające zainteresowania uczniów itp.

Również pomocna w pracy szkolnej jest kartoteka cytatów. Prowadzić ją można w formie zbioru kart katalogowych. Z lewej strony karty umieszcza się hasło, a po cytowanym tekście imię i nazwisko jego autora oraz notkę bibliograficzną zawierającą informację, skąd zaczerpnięto cytowaną myśl. Karty szereguje się w ciągu alfabetycznym haseł tematycznych.

CZYTANIE

Czytajmy i uczmy się, chciejmy tylko, a będziemy wolnymi.

Tadeusz Kościuszko

(M. Poznański: Kto miłuje księgi. Wwa, 1958 s. 223)

Materiały do kartoteki tekstowej i kartoteki cytatów może przygotowywać aktyw czytelniczy pod kierunkiem nauczyciela bibliotekarza.

W bibliotekach większych szkół podstawowych, w których kompletuje się roczniki czasopism, oraz w szkołach średnich opracowuje się kartotekę bibliograficzną. Różni się ona od kartoteki tekstowej formą — zamiast tekstów gromadzi się na kartach katalogowych opisy bibliograficzne artykułów, książek i ich fragmentów.

Kartoteka bibliograficzna nie zawiera informacji rzeczowych, lecz odsyła do określonych źródeł (czasopism, książek), w których te informacje występują. Zakres tematyczny kartoteki bibliograficznej, podobnie jak tekstowej, może być różnorodny — wyznacza go przede wszystkim zakres nauczania poszczególnych przedmiotów. Najczęściej stosowanym układem jest układ według haseł przedmiotowych.

Opis bibliograficzny wydawnictwa zwartego stosowany w kartotece może zawierać te same elementy co opis katalogowy pierwszego stopnia szczegółowości: autor, tytuł, kolejne wydanie, miejsce i rok wydania. Pisze się je zwykle w ciągu wiersza, np.:

WYCHOWANIE

Rudniański Jarosław: O dobrym wychowaniu i kształceniu. Wyd.2. — Wwa 1981

W opisie artykułu z czasopisma podajemy: nazwę autora, tytuł artykułu, nazwę czasopisma, rok, numer, strony, np.:

LEKCJE BIBLIOTECZNE

Czarnik Jacek: Biografie — ich rodzaje i znaczenie. Lekcja biblioteczna. „Poradnik Bibliotekarza” 1989 nr 4 s. 30-31

W kartotece należy przestrzegać zasady konsekwencji w stosowaniu raz przyjętych elementów opisu bibliograficznego.

Materiały do kartoteki bibliograficznej opracowuje bibliotekarz oraz — pod jego kierunkiem i kontrolą — wybrani uczniowie z aktywu bibliotecznego. Przy doborze materiałów bibliotekarza powinni wspomagać nauczyciele dydaktycy, typując publikacje według nich przydatne do poszerzenia wiedzy z danego przedmiotu.

9 Regulamin biblioteki szkolnej

W każdej bibliotece szkolnej powinien być umieszczony w widocznym miejscu regulamin zatwierdzony przez radę pedagogiczną, określający

— warunki wypożyczania i korzystania z książek, czasopism i zbiorów specjalnych,

— obowiązki czytelników, w szczególności zasady rozliczania się z biblioteką przed zakończeniem roku szkolnego, w przypadku odejścia ze szkoły, a także w przypadku zniszczenia lub zagubienia wypożyczonych materiałów.

Dla bibliotek dużych, z wyodrębnioną czytelnią opracowuje się oddzielne regulaminy wypożyczalni i czytelni.

Przykładowy regulamin zamieszczono jako załącznik 4.

10 Lokal biblioteczny

Ustalone są co prawda normatywy powierzchni bibliotek szkolnych, jednak nawet w bibliotekach nowych szkół rzeczywistość znacznie odbiega od założeń teoretycznych — nie wszystkie mają zapewnione odpowiednie warunki do zorganizowania wypożyczalni i czytelni.

Mając do dyspozycji niewielkie pomieszczenie bibliotekarz powinien racjonalnie ustawić sprzęt, tak by oprócz regałów zmieścić co najmniej jeden stolik z krzesłami dla uczniów korzystających z księgozbioru podręcznego, oraz przewidzieć miejsce dla wypożyczających książki. Niedopuszczalne jest, nawet w warunkach bardzo trudnych, wypożyczanie książek uczniom, stojącym na korytarzu szkolnym, przez okienko w drzwiach do pomieszczenia biblioteki.

Niezwykle ważne jest zachowanie porządku i czystości. Ład i porządek panujące w bibliotece wpływają nie tylko na dobrą organizację pracy, ale i na właściwe zachowanie się uczniów. Estetykę wnętrza podnieść mogą kolorowe ilustracje (może je przygotować ze starych kalendarzy i czasopism aktyw biblioteczny) i odpowiednio rozmieszczone rośliny doniczkowe.

Nawet w najciaśniejszym pomieszczeniu, ale czystym i zadbanym, można stworzyć miłą, przyciągającą do korzystania z książki atmosferę.

11 Planowanie pracy w bibliotece szkolnej

Planowanie pracy jest to „przemyślenie i przewidzenie do wykonania zadań uznanych za celowe w przyszłości i związanych z ich realizacją czynności, obowiązków i usprawnień [...]. Jest to zatem wybór przyszłych działań” [17].

Dobrze opracowany plan pracy powinien m.in.:

— określać konkretne cele i środki realizacji, możliwe do osiągnięcia w określonych warunkach i czasie,

— być czytelny, przejrzysty, jasno i precyzyjnie sformułowany, uwzględniający zasady sprawnego działania,

— dać się modyfikować, gdy zachodzi potrzeba dokonania zmian,

— uwzględniać wszystkie elementy potrzebne do osiągnięcia celu,

— określać terminy realizacji poszczególnych zadań, a równocześnie umożliwiać przewidywanie osiągania celów w terminach dłuższych niż rok.

Plan nie powinien zawierać czynności organizacyjnych powtarzających się w każdym roku.

Przystępując do pracy nad planem należy dokonać analizy dotychczasowej działalności biblioteki, przejrzeć wnioski i uchwały rady pedagogicznej dotyczące pracy biblioteki w poprzednim roku szkolnym, zapoznać się z kierunkami pracy szkoły w nowym roku szkolnym, następnie określić cele i zadania stojące przed biblioteką w danym roku oraz ustalić czas ich realizacji.

Na początku planu podaje się źródła, na podstawie których został przygotowany, np. sprawozdanie biblioteki za rok ubiegły, plan pracy szkoły, uchwała rady pedagogicznej z dn. ……… w sprawie czytelnictwa itp.

Właściwy tekst planu dzieli się na dwie części: jedna dotyczy pracy pedagogicznej, druga obejmuje prace organizacyjne i techniczne.

W strukturze planu pracy uwzględnia się zazwyczaj zadania, sposoby realizacji, wykonawców i osoby współdziałające, terminy realizacji, uwagi.

Zadania są to szczegółowe cele, które chce si osiągnąć w danym roku szkolnym; np. w zakresie rozbudzania i rozwijania zainteresowań czytelniczych (cel ogólny) stawiamy sobie cel szczegółowy (zadanie) — podniesienie poziomu czytelnictwa w klasie, która należała w poprzednim roku do mało aktywnych czytelniczo. Po uzgodnieniu terminu z nauczycielem języka polskiego planujemy (sposób realizacji) konkurs tematyczny dla tej klasy i związaną z nim wystawę książek. Temat konkursu i wystawy koreluje z programem nauczania języka polskiego w tej klasie.

W części planu dotyczącej prac bibliotecznych i organizacyjnych nie uwzględnia się zadań stałych wykonywanych w sposób ciągły z roku na rok, określonych ogólnie jako np. gromadzenie zbiorów, opracowanie zakupionych książek, wypożyczanie czy prowadzenie katalogu. Natomiast planuje się czynności szczegółowe, wymierne, np. (zadanie) — uporządkowanie niepełnego katalogu rzeczowego w działach P i Ob przez (sposób realizacji) naniesienie na arkusze kontroli numerów książek uwzględnionych w katalogu rzeczowym oraz skopiowanie na podstawie katalogu alfabetycznego kart brakujących w działach P i Ob.

Terminarze imprez bibliotecznych oraz zajęć z przysposobienia czytelniczego (jeżeli są realizowane w terminach uzgadnianych wcześniej np. z nauczycielami innych przedmiotów, a nie w ramach zastępstw) mogą mieć formę załączników do planu.

Wzór planu pracy:

Materiał znajduje się w pliku PDF.

Plan pracy uzgadnia się z dyrekcją szkoły i przyjmuje do realizacji po zatwierdzeniu go przez radę pedagogiczną.

12 Dokumentacja pracy biblioteki szkolnej

Dziennik

Dziennik biblioteki szkolnej jest drukiem urzędowym zatwierdzonym przez władze oświatowe. Należy w nim na bieżąco prowadzić zapisy dzienne zgodnie z rubrykami. Podobnie jak dzienniki do innych zajęć kupuje się go w CEZAS-ie.

W bibliotekach, w których zatrudnienie wynosi poniżej połowy etatu, przebieg pracy można rejestrować w zeszycie z uwzględnieniem następujących rubryk: data, tematyka zajęć, liczba odwiedzających w wypożyczalni, wypożyczenia do domu: ogółem, uczniom — literatura piękna, inne działy, innym czytelnikom — ogółem, w tym literatura pedagogiczna; udostępniono na miejscu wol.

Statystyka wypożyczeń

Statystyka dzienna wypożyczeń prowadzona w dzienniku biblioteki polega na odnotowywaniu liczby wypożyczonych książek z podziałem na rodzaje literatury. Nie obejmuje danych dotyczących udziału poszczególnych klas w użytkowaniu zbiorów.

Lukę tę zapełnia prowadzona przez bibliotekarzy dzienna statystyka wypożyczeń z podziałem według klas, często także z podziałem np. na lektury czy literaturę piękną i popularnonaukową, zależnie od potrzeb, jakie bibliotekarz wiąże ze statystyką. Zestawienie takie sumuje się w tabelach miesięcznych, co ułatwia sporządzenie wykresu danych w obrębie roku. W bibliotekach małych szkół można raz na miesiąc podliczać wypożyczenia na kartach czytelników i wpisywać ich łączną liczbę na arkusz zestawienia rocznego:

Wyciągając wnioski z danych statystycznych dotyczących czytelnictwa, należy pamiętać, że nie są one jedynym miernikiem kultury czytelniczej ucznia; przede wszystkim ważne jest nie ile uczeń przeczytał, ale co i jak czyta.

Dokumenty różne

Dokumentację związaną z ewidencją zbiorów (księgi inwentarzowe, rejestr ubytków, dowody wpływu i ubytku) omówiono w rozdziale Ewidencja materiałów bibliotecznych.

W większych bibliotekach można ponadto prowadzić wykaz wpływów za rok kalendarzowy — informuje on na bieżąco o liczbie zakupionych książek i wielkości wydatków, np.:

W osobnej teczce gromadzi się wykazy książek przekazanych do pracowni. Każdy spis powinien zawierać następujące elementy: Lp., nr inwentarzowy, autor, tytuł, uwagi. Na końcu wykazu podaje się datę przekazania książek, ponadto nauczyciel potwierdza swym podpisem przyjęcie, a bibliotekarz — przekazanie książek. Wykaz sporządza się w dwu egzemplarzach: oryginał otrzymuje nauczyciel, kopia pozostaje w bibliotece.

Również w osobnych teczkach, w układzie chronologicznym, przechowuje się plany pracy biblioteki i sprawozdania.

Zajęcia z przysposobienia czytelniczego odnotowuje się w dzienniku biblioteki w dz. IX. Ponieważ bardzo często przysposobienie czytelnicze realizowane jest w ramach zastępstw, warto dla siebie i dyrekcji szkoły sporządzić grafik ułatwiający orientację, jak realizowane są zajęcia w poszczególnych klasach. Może on wyglądać następująco:

13 Warsztat pracy nauczyciela bibliotekarza

W każdej bibliotece szkolnej powinny znajdować się podstawowe publikacje bibliotekarskie oraz pomoce do realizacji programu przysposobienia czytelniczego. Orientację w piśmiennictwie fachowym ułatwia bibliotekarzowi bibliograficzna kartoteka bibliotekarska.

Literatura bibliotekarska

Bez względu na wielkość i stopień organizacyjny każda biblioteka szkolna powinna prenumerować wychodzący od r. 1991 miesięcznik dla nauczycieli bibliotekarzy „Biblioteka w Szkole”. Poprzednio funkcje takie pełnił „Poradnik Bibliotekarza” wydawany przez Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich. W czasopismach tych publikowane są artykuły dotyczące biblioteki szkolnej, konspekty lekcji bibliotecznych, scenariusze imprez, wystaw, konkursów itp., zatem materiały przydatne bibliotece szkolnej.

Kompendium wiedzy dla bibliotekarza szkolnego stanowi Biblioteka szkolna, przewodnik dla bibliotekarza pod red. Emilii Białkowskiej [18]. Książka została wydana w zbyt niskim nakładzie i nie trafiła do wszystkich szkół; dostępna jest w PBW i jej filiach. Ponadto na księgozbiór bibliotekarski składają się: wydawnictwa informacyjne, encyklopedie i słowniki, podręczniki i poradniki metodyczne dotyczące przysposobienia czytelniczego oraz innych form pracy pedagogicznej bibliotekarza, podstawowe publikacje z zakresu literatury dziecięcej i młodzieżowej, piśmiennictwo poświęcone technice pracy umysłowej i samokształceniu.

Kartoteki bibliotekarskie

Nauczyciel bibliotekarz na podstawie „Biblioteki w Szkole”, „Poradnika Bibliotekarza” oraz czasopism metodycznych z innych przedmiotów powinien prowadzić bibliograficzną kartotekę zagadnień bibliotekarskich.

Poza wybranymi artykułami na temat merytorycznej działalności biblioteki szkolnej w kartotece uwzględnia się konspekty lekcji oraz materiały dotyczące różnych form inspiracji czytelnictwa uczniów. Taka podręczna kartoteczka ułatwia poszukiwanie potrzebnych materiałów, umożliwia np. dzięki rejestracji kilku konspektów lekcji na ten sam temat krytyczny wybór najtrafniejszych metod i form organizacyjnych, a nie tylko wykorzystanie pierwszego napotkanego wzorca.

W formie kartoteki tekstowej gromadzi się konspekty do zajęć z przysposobienia czytelniczego oraz scenariusze imprez czytelniczych.

Przydatna w pracy bibliotekarza jest również kartoteka materiałów repertuarowych, będąca podstawą do opracowania scenariuszy imprez bibliotecznych. Może to być kartoteka bibliograficzna lub w postaci wycinków, kopii itp.

Pomoce dydaktyczne do zajęć z przysposobienia czytelniczego i informacyjnego

Mimo że przysposobienie czytelnicze zostało w szkołach wprowadzone obligatoryjnie od roku szkolnego 1983/84, przez wiele lat bibliotekarze we własnym zakresie przygotowywali różnego rodzaju plansze i tablice, wykorzystując m.in. projekty zamieszczane w czasopismach bibliotekarskich oraz w publikacjach ODN-ów lub PBW.

W r. 1990 ukazały się trzy tablice graficzne do przysposobienia czytelniczego [19],przesłane do wszystkich kuratoriów z zaleceniem MEN bezpłatnego przekazania szkołom. W tym samym roku Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich wydało komplety tablic do przysposobienia czytelniczego i informacyjnego dla szkół podstawowych i średnich, opracowane przez Jadwigę Andrzejewską [20].

W r. 1991 Zakład Wytwarzania Pomocy Szkolnych OSiR w Ziębicach wyprodukował kolorowe tablice graficzne formatu 48x68 cm w kompletach dla szkół podstawowych i ponadpodstawowych. Można je zamawiać u producenta [21] lub kupić w CEZAS-ie.

Wzorce pomocy dydaktycznych publikowane są ponadto na łamach „Biblioteki w Szkole”.

[1] Szczegółowo problem ten omawia Bolesław Ho worka w artykule Odpowiedzialność materialna pracowników bibliotek, „Biblioteka w Szkole” 1991 nr 4 s. 1-5.

[2] Jeżeli biblioteka gromadzi i oprawia większą liczbę tytułów czasopism, zakłada się dla nich odrębną księgę inwentarzową.

[3] W bibliotece szkolnej dopuszcza się prowadzenie jednej księgi

inwentarzowej dla wszystkich rodzajów zbiorów specjalnych. Księgę tę dzieli się na tyle części, ile jest rodzajów zbiorów specjalnych.

[4] Sporządza się go w trzech egzemplarzach: jeden stanowi dowód wpływu książek oddanych za zagubione i przechowywany jest w teczce „Dowody wpływu”, drugi jest dowodem ubytku książek zagubionych—przechowuje się go w „Dowodach ubytku”; oryginał oddaje się księgowości.

[5] zob. rozdz. Skontrum zbiorów.

[6] Instrukcja nr 1 Min. Kult, i Szt. w sprawie zasad ewidencji materiałów bibliotecznych, op. cit. — « 55 ust. 1, 2.

[7] Janina Szmyd: Skontrum w bibliotece. „Poradnik Bibliotekarza” 1990 nr 7/8 s. 40-41.

[8] Jadwiga Nowakowska: Porządkujemy księgozbiór, czyli skontrum inaczej. „Poradnik Bibliotekarza” 1989 nr 4 s. 25-26.

[9] Cecylia Gugu1ska: Jeszcze o skontrum w bibliotece szkolnej. „Poradnik Bibliotekarza” 1981 nr 2 s. 53-54.

[10] Barbara Jarosz: Skontrum w bibliotece szkolnej. „Poradnik Bibliotekarza” 1981 nr 2 s. 51-52.

[11] PN-82/N-01152.01, op. cit.; zastosowanie normy w katalogowaniu przedstawiła Maria Lenartowicz w wydawnictwie SBP Przepisy katalogowania książek. Cz. 1. Opis bibliograficzny. Wwa 1983; wyd. 2 —1986; ponadto: Wiesława Papierska, Barbara Tomkiewicz: Opis bibliograficzny. Zestaw pomocy dydaktycznych. „Biblioteka w Szkole” 1991 nr 1 s. 10-19.

[12] wydawnictwo zwarte — dzieło stanowiące jedną zamkniętą całość, popularnie — książka (również kilkutomowa).

[13] Hasło — „wyraz, grupa wyrazów lub symbol stanowiące podstawę zaszeregowania pozycji katalogowej w określonym katalogu, zwykle wyróżnione w tej pozycji swym umiejscowieniem lub formą graficzną” — Przepisy katalogowania książek. Cz. 1: Opis bibliograficzny. Oprać. Maria Lenartowicz. Wyd. 2. Wwa 1986 s. 100.

[14] zob. Papierska W., Tomkiewicz B. Opis bibliograficzny. Zestaw pomocy dydaktycznych. op. Cit.

[15] Schemat oparto na Uniwersalnej Klasyfikacji Dziesiętnej FID 667 w opracowaniu Jadwigi Czarneckiej i Henryka Sawoniaka. Wyd. skrócone. Wwa 1988. Bardziej rozszerzony schemat na potrzeby bibliotek szkolnych opublikowany jest w „Bibliotece w Szkole” 1991 nr 3 s. 18-19.

[16] Biblioteka szkolna. Przewodnik dla bibliotekarza pod red. E Białkowskiej. Wyd. 2 zm. i uzup. Wwa 1986 s. 304.

[17] Buczkowski L. Metody pracy kierowniczej. Wwa 1977 s. 64

[18] Wydanie pierwsze z r. 1977 ze względu na zmiany przepisów jest w niektórych częściach przestarzałe, wydanie drugie z r. 1986, zmienione i uzupełnione, opublikowano nie przeprowadziwszy należytej korekty.

[19] Budowa książki:, Podział literatury pięknej dla dzieci i młodzieży w bibliotece szkoły podstawowej; Schemat Uniwersalnej Klasyfikacji Dziesiętnej — oprać. W. Papierska, B. Tomkiewicz.

[20] Zamówić je można w Zarządzie Głównym SBP, ul. Konopczyńskiego 5/7 00-953 Warszawa, tel. 27-08-47.

[21] 57-220 Ziębice ul. Wojska Polskiego 4, tel. 443.

PRACA PEDAGOGICZNA NAUCZYCIELA BIBLIOTEKARZA

Na pracę pedagogiczną bibliotekarz powinien poświęcić ok. 2/3 swego czasu pracy. Składają się na nią:

udostępnianie zbiorów,
działalność informacyjna,
przysposobienie czytelnicze i informacyjne uczniów,
organizowanie i inspirowanie pracy aktywu bibliotecznego,
formy aktywizowania czytelnictwa i rozwijania kultury czytelniczej uczniów, np. konkursy, wystawy, imprezy.

1 Udostępnianie zbiorów

W ramach udostępniania zbiorów bibliotekarz prowadzi:

wypożyczanie indywidualne do domu dla uczniów, nauczycieli, może również wypożyczać książki rodzicom,
udostępnianie księgozbioru podręcznego w czytelni lub kąciku czytelnianym,
wypożyczanie kompletów książek nauczycielom klas najmłodszych oraz do pracowni przedmiotowych,
wypożyczanie materiałów bibliotecznych na lekcje oraz na inne zajęcia dydaktyczno-wychowawcze.

W bibliotece o obsadzie jednego lub połowy etatu udostępnianie powinno odbywać się 4-5 razy w tygodniu, przy obsadzie poniżej połowy etatu — co najmniej 3 razy w tygodniu, przy obsadzie powyżej 1 etatu czas udostępniania powinien być odpowiednio dłuższy, stosownie do warunków organizacyjnych szkoły oraz potrzeb uczniów i nauczycieli.

Udostępnianiem zbiorów biblioteka obejmuje wszystkich uczniów, nauczycieli, pozostały personel szkoły oraz w miarę możliwości — rodziców. W przypadku gdy warunki są nieodpowiednie, można wydzielić komplety książek dla klas 0-III i przekazać wychowawcom.

Ponadto komplety książek wypożycza się nauczycielom opiekującym się poszczególnymi pracowniami oraz — w razie potrzeby — do świetlicy. Z końcem roku szkolnego wypożyczone komplety powinny zostać zwrócone do biblioteki.

Najpóźniej do połowy czerwca uczniowie oddają książki wypożyczone do domu i rozliczają się z materiałów zagubionych lub zniszczonych. Uczniowie, którzy odchodzą ze szkoły w ciągu roku szkolnego, muszą rozliczyć się z biblioteką przed odebraniem dokumentów.

Z końcem roku szkolnego również nauczyciele zwracają — oprócz kompletów, którymi się opiekowali — wypożyczone indywidualnie książki. Jedynie w uzasadnionych sytuacjach, po uzgodnieniu z bibliotekarzem, czytelnik może zatrzymać książki na okres wakacji.

Egzekwowanie zwrotu książek przebiega skuteczniej, gdy dyrektor szkoły zobowiąże wychowawców oraz sekretariat do dopilnowania, aby uczniowie odchodzący ze szkoły w ciągu roku lub po jego zakończeniu rozliczyli się z biblioteką. To samo dotyczy nauczycieli zmieniających miejsce pracy.

Ewidencję wypożyczeń do domu prowadzi się zapisując je na kartach czytelnika i na kartach książki. Obydwa rodzaje kart są znormalizowane, kupuje się je w przedsiębiorstwie druków akcydensowych.

Karty czytelnika przygotowuje się na początku roku szkolnego na podstawie wykazu uczniów w dzienniku klasowym. W rubryce „Nr” w lewym górnym rogu karty wpisuje się numer ucznia w dzienniku oraz oznaczenie klasy. Zazwyczaj stosuje się następujące rozwiązania:

514 — uczeń kl. V zapisany w dzienniku pod numerem 14,

803b — uczeń kl. VIIIb zapisany w dzienniku pod numerem 3,

IVa/2 — uczeń kl. IVa zapisany w dzienniku pod numerem 2.

W następnym roku szkolnym przekreśla się lub zakleja numer poprzedni i wpisuje nowy. Po zakończonym roku nauki zapisy podkreśla się, najlepiej czerwonym kolorem, wpisuje się datę nowego roku szkolnego i kontynuuje zapisy wypożyczeń. Kartę całkowicie wypełnioną dopina się do nowej, dzięki czemu bibliotekarz ma obraz wypożyczeń danego ucznia w ciągu całego pobytu w szkole.

W bibliotekach szkolnych na ogół stosuje się karty czytelnika z rubrykami na zapis numeru książki, daty wypożyczenia i daty zwrotu. Byłoby wskazane szersze wprowadzanie analitycznych kart czytelnika, na których oprócz numeru książki wpisuje się nazwisko autora i w miarę czytelny skrót tytułu.

Podczas wypożyczania książek do domu i udostępniania na miejscu bibliotekarz dzięki prowadzonym z uczniami rozmowom poznaje czytelników, ich poziom i zainteresowania, ma możliwość oddziaływania na nich, ukierunkowania ich lektury, radzi i pomaga w doborze, uczy korzystania z książki i biblioteki. Wymaga to życzliwej postawy bibliotekarza, podmiotowego traktowania ucznia, znajomości zakresu programów nauczania poszczególnych przedmiotów, znajomości literatury dziecięcej i młodzieżowej oraz wiedzy o psychicznym rozwoju dziecka w wieku szkolnym.

W wyodrębnionej czytelni lub w wydzielonym kąciku czytelnianym udostępnia się do korzystania na miejscu całe zbiory, a przede wszystkim księgozbiór podręczny i czasopisma. W czytelni uczeń korzysta także z wydawnictw informacyjnych, kartotek bibliograficznych i tekstowych, może odrabiać lekcje, przygotowywać się do olimpiad i konkursów przedmiotowych. Odbywają się tu też zajęcia prowadzone przez innych nauczycieli, wymagające korzystania ze zbiorów i warsztatu informacyjnego, lekcje biblioteczne oraz inne formy pracy grupowej z czytelnikami, np. praca z aktywem, imprezy czytelnicze, małe formy teatralne itp. Gdy ruch w wypożyczalni jest duży, indywidualne rozmowy z uczniami na tematy związane z książką (i nie tylko) łatwiej prowadzić w czytelni.

2 Działalność informacyjna biblioteki szkolnej

Działalność informacyjna biblioteki szkolnej jest ściśle związana z udostępnianiem zbiorów, zwłaszcza z pracą czytelni. Przejawia się ona w zaspokajaniu potrzeb poszczególnych uczniów (informacja indywidualna) oraz w świadomym oddziaływaniu na wszystkich lub na grupy uczniów, mającym na celu zachęcenie do racjonalnego korzystania z książki i biblioteki (informacja zbiorowa).

Na pytania zgłoszone indywidualnie przez czytelników nauczyciel bibliotekarz udziela informacji:

— bibliotecznych, np. jak korzystać z katalogów,

— rzeczowych, np. dotyczących nie znanych wiadomości, faktów, dat lub polegających na wskazaniu źródeł, w których uczeń je znajdzie,

— tekstowych, np. udostępnienie cytatu lub odbitki poszukiwanego tekstu,

— bibliograficznych — wskazanie źródeł bibliograficznych, pomoc w znalezieniu literatury na jakiś temat np. do wypracowania, pomoc w posługiwaniu się spisem bibliograficznym, w sporządzaniu opisu bibliograficznego.

W bibliotece szkoły podstawowej przeważają informacje rzeczowe i biblioteczne, pozostałe rodzaje występują rzadziej, np. w kontaktach z uczniem zdolnym. Bibliotekarz stara się raczej wskazywać uczniom źródła wiadomości, niż podawać gotową odpowiedź. W szkole średniej zwiększa się częstotliwość udzielania informacji bibliograficznych.

Stosując formy informacji zbiorowej (propagandę książki i biblioteki) bibliotekarz wychodzi naprzeciw potrzebom czytelników przez oddziaływanie na nich środkami wizualnymi lub słownymi. Do najpopularniejszych form inspiracji czytelnictwa należą: wystawy książek i czasopism, apele biblioteczne, konkursy, inscenizacje, montaże literackie, kiermasze książek, spotkania autorskie i inne imprezy czytelnicze.

Bibliotekarz organizuje je wspólnie z aktywem czytelniczym i przy współpracy z nauczycielami przedmiotów. Imprezy wymagają dużego nakładu pracy i długiego okresu przygotowań. Należy je dobierać starannie, mając na uwadze cele, jakie chce się osiągnąć, możliwości własne i uczniów oraz warunki pracy.

3 Przysposobienie czytelnicze i informacyjne

Podstawowy cel pracy pedagogicznej w bibliotece — „rozwijanie kultury czytelniczej uczniów, tzn. zainteresowań i motywacji czytelniczych, aktywności i kompetencji czytelniczych, techniki i higieny pracy umysłowej” [1] — bibliotekarz realizuje m.in. na zajęciach z przysposobienia czytelniczego i informacyjnego. Program przysposobienia obowiązujący w szkołach podstawowych od roku szkolnego 1984/85 obejmował 20 godzin zajęć. W r. 1990 wprowadzono jego nową wersję o krótszym, 15-godzinnym cyklu nauczania [2]. W szkołach ponadpodstawowych program w nie zmienionej postaci obowiązuje od r. 1985.

W praktyce w większości szkół bibliotekarzom nie zapewnia się dostatecznej ilości czasu na realizację zajęć z przysposobienia. Tylko w nielicznych szkołach zajęcia uwzględniane są w planie szkoły i odbywają się zgodnie z ustalonym harmonogramem. Najczęściej oferuje się bibliotekarzowi godziny na zastępstwach, co powoduje, że lekcje odbywają się nierytmicznie, a uczniowie, zwłaszcza starsi, traktują je lekceważąco.

W tej sytuacji nauczyciel bibliotekarz powinien starać się przekonać dyrekcję szkoły i radę pedagogiczną o konieczności ustalenia realnego harmonogramu zajęć, np. na semestr lub na krótsze odcinki czasowe, nie mniejsze jednak niż miesiąc.

Zajęcia mogą odbywać się przed lub po lekcjach przewidzianych dla klasy w danym dniu. Byłoby pożądane, by wybierać taki termin, w którym można by treści programu przysposobienia utrwalić na lekcjach innych przedmiotów. Wymaga to oczywiście współdziałania z nauczycielami, i to nie tylko z polonistami, znajomości ich rozkładów nauczania i przebiegu realizacji programu.

Rozwiązaniem innym, również umożliwiającym kształcenie uczniów w umiejętności korzystania z biblioteki oraz posługiwania się książką i czasopismem, jest prowadzenie niektórych zajęć z przysposobienia na lekcjach różnych przedmiotów. Powiązanie zajęć bibliotecznych z problematyką danego przedmiotu nie tylko wyposażyłoby uczniów w podstawowe wiadomości i umożliwiło nabycie określonych umiejętności samokształceniowych, ale i pozwoliłoby im zrozumieć przydatność zajęć z przysposobienia do samodzielnego zdobywania wiedzy. Problemu tego nie rozwiążą żadne zarządzenia odgórne, konieczna jest inspiracja ze strony bibliotekarza oraz zrozumienie wagi problemu przez wszystkich członków rady pedagogicznej, w tym przez dyrekcję szkoły. W dużym stopniu od bibliotekarza, jego racjonalnego działania, od skutecznej współpracy z radą pedagogiczną zależy, czy przysposobienie czytelnicze spełni cel, jakim jest stworzenie podstaw do rozwoju kultury czytelniczej oraz samokształcenia.

Wiąże się z tym również sprawa metodyki zajęć z przysposobienia czytelniczego. W praktyce zajęcia prowadzone są poprawnie, wiele wysiłku nauczyciele wkładają w przygotowanie pomocy dydaktycznych, ale na lekcjach dominują metody tradycyjne, podające. Konieczne jest więc, by w ramach samokształcenia bibliotekarz w większym stopniu interesował się piśmiennictwem z zakresu metodyki nauczania, zwłaszcza teorią wielostronnego uczenia się i nauczania. Przygotowując zajęcia powinien mieć świadomość, jakim zasobem wiedzy dysponują uczniowie, i tak pokierować procesem nauczania, by tę ich wiedzę wyeksponować, uporządkować ją, a następnie uzupełnić i rozbudować.

Uczeń nie prowadzi oddzielnego zeszytu do zajęć z przysposobienia czytelniczego i informacyjnego. Najlepszym rozwiązaniem jest stosowanie zapisów w zeszycie do języka polskiego (np. z drugiego końca), należy to jednak uzgodnić z polonistą.

Pomoc w przygotowaniu się bibliotekarza do lekcji z przysposobienia stanowią propozycje konspektów publikowane w poradnikach wydawanych przez dawne ODN (dostępne w bibliotekach pedagogicznych), w „Poradniku Bibliotekarza”, „Bibliotece w Szkole”, w wydawnictwie Język polski. Kl. IV-VIII. Do wszystkich propozycji należy podchodzić krytycznie, dostosowywać do własnych warunków, a nie kopiować dosłownie.

Program przysposobienia zarówno w szkole podstawowej, jak i średniej może być prawidłowo realizowany jedynie w bibliotekach, które dysponują odpowiednim warsztatem informacyjnym, jest bowiem rzeczą nie do przyjęcia, by omawiać tematy dotyczące np. korzystania z katalogów i kartotek, gdy biblioteka ich nie ma. W takiej sytuacji pierwszoplanowym zadaniem bibliotekarza jest opracowanie katalogów i kartotek.

Praca z aktywem czytelniczym

Do aktywu czytelniczego (bibliotecznego) zalicza się uczniów zainteresowanych książkami, czytelnictwem oraz działalnością biblioteki, dobrowolnie uczestniczących w pracy biblioteki. W skład aktywu może wchodzić każdy uczeń od kl. III szkoły podstawowej począwszy.

Jedną z form aktywu jest sekcja czytelnicza samorządu szkolnego, której zadania ogniskują się wokół problemów rozwijania czytelnictwa uczniów w szkole. W skład sekcji wchodzą wybierani przez samorząd klasowy łącznicy, którzy są w stałym kontakcie z bibliotekarzem i z wychowawcą, interesują się wynikami czytelnictwa uczniów swojej klasy i informują o nich na godzinach wychowawczych.

W pierwszym okresie swojej pracy nauczyciel bibliotekarz skupia w bibliotece aktyw formalnie nie zorganizowany. Są to czytelnicy, którzy chętnie przebywają w wolnym czasie wśród książek, uczestniczą w porządkowaniu i urządzaniu pomieszczeń bibliotecznych, pomagają doraźnie w konserwacji, udostępnianiu, a nawet w opracowaniu zbiorów.

Po pewnym okresie obserwacji z czytelników systematycznie biorących udział w pracach pomocniczych tworzy się aktyw zorganizowany. Może on działać jako jeden zespół lub z podziałem na sekcje, np. udostępniania zbiorów, propagandowo-imprezową, bibliofilską, konserwatorską, zespół małych form teatralnych, zespoły zainteresowań określoną problematyką.

Aktyw zorganizowany przygotowuje pod kierunkiem bibliotekarza plan pracy, wybiera przewodniczącego (przewodniczących sekcji), rozdziela zadania między członków, prowadzi dokumentację pracy.

Członkami aktywu bibliotecznego mogą być zarówno uczniowie o nastawieniu społecznym, osiągający pozytywne wyniki w nauce, jak i uczniowie trudni czy mniej zdolni, którzy lubią przebywać w bibliotece, bo znaleźli tu zrozumienie i serdeczne słowa.

[1] Program pracy biblioteki szkolnej, op. cit.

[2] Zob. rozdz. Podstawy prawne funkcjonowania biblioteki szkolnej.

LITERATURA PRZEDMIOTU

W wykazie podano wybór w miarę dostępnych, podstawowych, w zasadzie najnowszych publikacji oraz zestawienia bibliograficzne literatury z zakresu pracy biblioteki szkolnej. Obszerniejszą literaturę przedmiotu znajdą nauczyciele bibliotekarze w kartotekach bibliotek pedagogicznych.

Cz. 1.

Andrzejewska Jadwiga: System edukacji czytelniczej i informacyjnej w „Bibliotekarz” 1988 nr 10/11 s. 3-14
Biblioteka szkolna. Przewodnik dla bibliotekarza pod red. Emilii Białkowskiej. Wyd. 2 zm. i uzup. Wwa 1986
Bohdziun Joanna, Iwicka-Okońska Anna: Co dalej z edukacją czytelniczą i przygotowaniem uczniów do samokształcenia. „Szkoła Zawodowa” 1990 nr 9 s. 13-15
Bohdziun J., Iwicka-Okońska A.: Słownik terminów z zakresu przysposobienia czytelniczego i informacyjnego. Materiały pomocnicze dla nauczycieli. „Biblioteka w Szkole” 1991 nr 4 s. 9-22
Chaciewicz Krystyna: Przysposobienie czytelnicze i informacyjne w szkole średniej. Materiały pomocnicze dla nauczycieli bibliotekarzy. Wwa 1989
Drabek Zofia: Przysposobienie czytelnicze i informacyjne w szkole podstawowej. Propozycja rozkładu materiału nauczania. „Biblioteka w Szkole” 1991 nr 3 s. 21-24
Drzewiecki Marcin: Współczesna biblioteka szkolna. Wwa 1989

Geszczyńska Longina, Podniesińska Barbara: Planowanie pracy biblioteki szkolnej. „Poradnik Bibliotekarza” 1989 nr 1/2 s. 15-18

Jargiło Grażyna: Zainteresowania czytelnicze dzieci. „Życie Szkoły” 1988 nr 7/8 s. 398-407
Kropiwnicki Jan: Szkolne Centrum Dydaktyczne (SCD). Model teoretyczny. „Nowa Szkoła” 1989 nr 1 s. 31-39; „Oświata i Wychowanie” 1989 nr 7 s. 25-29
Wajda Alina: Metodyka i organizacja czytelnictwa. Zarys ogólny. Bydgoszcz 1978

Cz. 2.

Andrzejewska Jadwiga: Literatura z zakresu wiedzy o książce, bibliografii, bibliotekoznawstwa, informacji naukowej i techniki pracy umysłowej dla kandydatów do zawodów związanych z książką. „Poradnik Bibliotekarza” 1989 nr 4 s. 35-38.
Andrzejewska Jadwiga: Przysposobienie czytelnicze i informacyjne w szkole podstawowej. Zestawienie bibliograficzne konspektów lekcji bibliotecznych. „Poradnik Bibliotekarza”

(Kl. I-IV) — 1986 nr 3 s. 16-20

(Kl. I-V) — 1989 nr 6 s. 17-20

(Kl. V-VIII) — 1986 nr 4 s. 10-17

(Kl. VI-VIII) — 1989 nr 7/8 s. 33/36

Lekcje biblioteczne poświęcone różnym przedmiotom nauczania — 1986 nr 7/8 s. 22-26

Paszkowska Wanda: Zdobyć uczniów dla książki... Propozycje „Poradnika Bibliotekarza”. Zestawienie bibliograficzne. „Poradnik Bibliotekarza” 1989 nr 3 s. 21-23; 1991 nr 10 s. 28-29
Siuda Maria M.: Metodyka działalności informacyjnej w bibliotekach pedagogicznych i szkolnych (Zestawienie bibliograficzne w wyborze). „Biblioteka w Szkole” 1991 nr 3 s. 3-5

[1] Karta Nauczyciela — Dz. U. 1982 nr 3 poz. 19.

[2] Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 10 października 1991 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli oraz określenia szkól i wypadków, w których można zatrudnić nauczycieli nie mających wyższego wykształcenia. Dz. U. nr 98 poz. 433.

[3] Przygotowanie pedagogiczne to „nabycie wiedzy i umiejętności z zakresu psychologii, pedagogiki i dydaktyki szczegółowej nauczanych w powiązaniu z kierunkiem (specjalnością) kształcenia i praktyką pedagogiczną w wymiarze nie mniejszym niż 270 godzin oraz odbycie pozytywnie ocenionych praktyk pedagogicznych w wymiarze nie mniejszym niż 150 godzin; o posiadaniu przygotowania pedagogicznego świadczy dyplom (zaświadczenie) szkoły wyższej albo świadectwo ukończenia kursu pedagogicznego prowadzonego przez zakład kształcenia nauczycieli lub Centralny Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli”, op. cit. § 1 pkt 2).

[4] Karta Nauczyciela op. cit. — art. 42 ust. 1 pkt 11.

[5] Zarządzenie Ministra Oświaty i Wychowania z dn. 30 czerwca 1982 w sprawie norm zatrudniania nauczycieli bibliotekarzy szkolnych Dz. Urz. MOiW nr 8 poz. 69; zm. Dz. Urz. MOiW 1984 nr 11 poz. 68; „Biblioteka w Szkole” 1991 nr 10 s. 31-32.

[6] Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dn. 17 czerwca 1989 r. w sprawie zasad i trybu dokonywania oceny pracy nauczyciela. Dz. Urz. nr 43 poz. 236; zm. Dz. Urz. 1990 nr 2 poz. 10.

Co w numerze?