Narrator

Na ulicy Wąski Dunaj
W Muzeum Obuwia
Ważny wykład ma się odbyć –
Wszyscy o tym mówią.
Oto sławny nasz butolog
Profesor Fufąjka
Zaraz zacznie swe wywody
(To prawda, nie bajka!)
Już nasz znawca butologii
Stoi na mównicy,
Wnet rozpocznie uchylanie
Rąbka tajemnicy!

Profesor (w trakcie jego wypowiedzi wchodzą dwaj Indianie)

Odkąd człowiek zaczął chodzić
Na dwóch ze swych kończyn.
Chciał dorównać jeleniowi
I być jak on rączy.
By nie zranić stóp o ciernie
Albo ostre skały.
Mruknął: Buty by się jakieś
Na nóżki przydały!
Było to już w neolicie.
Epoce kamienia,
Tak powstały pierwsze skórznie
Z mocnego rzemienia...
W taki sposób też Indianie
Ci czerwonoskórzy
Wymyślili mokasyny
(By czas się nie dłużył)

Dwaj Indianie

Jednak na tle technologii
Szycia mokasynów
Doszło wręcz do ostrych kłótni
Oraz rękoczynów:
Ci ze wschodu je robili
Z jednego kawałka.
Zachód szył je z dwóch kawałków –
Rozgorzała walka!
W ruch wnet poszły tomahawki
Z błahej tej przyczyny:
Jak należy modelowo
Robić mokasyny!

Indianin I (walcząc tomahawkiem)

Precz z mokasyniarzami dwukawałkowcami!

Indianin II (czyniąc to samo)

Gińcie jednokawałkowcy – chcecie tego sami!

Profesor

To jest ważna zasada –
Ja każdemu to mówię:
But wygodny nakładaj!
Noś wygodne obuwie!

Uczennica

Aby z dobrej firmy, od mistrza znanego!

Profesor

A my snujmy nieprzerwanie
Nitkę wątku tego:
Hen, na żyznych nizinach,
Gdzie siedzieli Piastowie,
But się inny kształtował
Na roślinnej osnowie
Z włókien łyka drzewnego –
Choćby z lipy sędziwej,
Pletli łapcie, łyczaki
i postoły poczciwe!
W takich łapciach Piast z żoną
Miał aniołów powitać,
Gdy przybyli, by postrzyc
Synka ich, Ziemowita!

Hiszpan

Czyście państwo słyszeli,
Co to są espadryle?
Jeśli nie, to ten problem
Wam wyjaśnię za chwilę – O le!
To coś również z obucia –
Basków dzielnych dotyczy:
Oto łapcie plecione
Z włókien trawy ostnicy! O le!

Profesor

I w Afryce koczownicy
Berberami zwani
Też skórzanych używali
Trepów z rzemykami...
Każdy Berber tym obuwiem
Ratować się starał,
Żeby go nie nazbyt piekła
Rozgrzana Sahara!

Dwaj górale (na znaną melodię)

Hej te nasze góry
Hej te nasze lasy
Hej, w górach się nie sprawdzą
Wysokie obcasy!

Profesor

Macie rację. W naszych górach
Tatrach i Karpatach
Od pradawnych czasów góral
W kierpcach sobie lata!
Kierpce – to jest taki bucik
Z wyprawianej skóry:
Kawał skóry sznurowanej
Nawloką do góry!

Dwaj górale (na znaną melodię)

W murowanej piwnicy
Tańcowali zbójnicy
Kazali se piknie grać
I na kierpce spozirać. bis
Tańcowałbym gdybym mógł,
Gdybym nie miał ksywych nóg –
Ale ksywę nogi mom –
Kierpce mi z nich spadajom! bis

Profesor

W starożytnym Egipcie
Jak też w Babilonii
Wymyślono sandały –
Masz to jak na dłoni

(pokazuje książkę Kopalińskiego)

Z papirusu, ze skóry
Czy z palmowej kory
Sandał taki powstawał –
Lud go wdziewał skory.
Żydzi też sandał znali
W mieście, na pustyni,
Ale zzuwać go mieli
U wrót swej świątyni.

Arab

Muzułmanie podobnie
Czynią w drzwiach meczetu,
Sandał tam przy sandale –
Widać to z minaretu.

Profesor

Teraz przejdę pokrótce
Do problemów scenicznych
Wiecie, co to jest koturn?

(pokazuje model koturna)

To jest bucik antyczny.
Stary tragik – Ajschylos,
Nim obdarzył aktorów,
By stąpali po scenie...
Ach, nie mieli wyboru!
Kto z takiego koturna
Spadł, ten potłukł się pewnie!
Trudno było się ruszać,
Kroczyć na takim drewnie!

Aktor (w greckim chitonie i na koturnach)

Być albo nie być – oto jest pytanie!

(po chwili)

Nie, to nie z tej epoki!
Ależ ten but wysoki!

Profesor

A teraz chłopcy i dziewczynki,
Rozwińmy temat: patynki!

(pokazuje planszę z rysunkiem patynki)

Uczeń

W pięknej Wenecji, gdzie te kanały.
Przy Ponte Rialto żył szewc wspaniały –
To był kopyta istny da Vinci,
Co mawiał: „Garnków nie lepią święci”!
I wnet wymyślił bucik-patynkę...
But był wysoki, dziwaczny krzynkę –
Gdy go damulka jakaś ubiera –
Wnet się na służby ramionach wspiera,
Albo u boku ma gondoliera!

Uczennica

Gdy siedemnaste przyszło stulecie
Patynka jęła szaleć po świecie:
Szekspir patynki obsadzał świetnie
Na nóżkach niewiast w „Śnie nocy letniej”
Oraz w „Hamlecie” – jak mi się zdaje...
Z Anglii i Francji poszły przez kraje...

Król Ludwik XIV (w peruce, stroju z epoki i w butach na wysokich, czerwonych obcasach)

Gdy o francuskich mowa trzewikach –
Mnie wysłuchajcie, króla Ludwika!
Wołać mnie można – Ludwik Czternastka –
Absolut władzy, żadna namiastka!
Jako Słoneczko wokół mnie znano
A także Państwa nosiłem miano!
Nie o tym jednak chciałem dziś prawić,
To was na pewno nie zaciekawi...
Powiem, choć pochlebstw nie jestem łasy:
Ja wymyśliłem także OBCASY –
Skórą opięte, w kolorze rouge
To się przyjęło – i już!
Arystokracja poszła w me ślady,
A zaś mieszczanin, kupiec zza lady,
Lub się trudniący rzemiosłem marnym
Mógł mieć obcasy w kolorze czarnym!

Profesor

Czarne mi myśli chodzą po głowie,
Czarną sekwencję zaraz wypowiem
Nie szczędząc czasu ani mitręgi:
Ten czarny temat – to TRUPIĘGI

(przedstawia planszę)

To właśnie buty dla nieboszczyka,
By w nich w zaświaty chyżo pomykał...
W każdym regionie tego padołu
Nie szczędząc kosztów czy też mozołu
Z kamienia, gliny, skóry lub drewna
Trupięgi „szyto” – rzecz to jest pewna!

Uczennica II (z adidasem)

A – panie psorze – takie buciska?

Profesor

Proszę mi jeszcze tego nie wciskać!
Mówiąc o polskim obuwiu – czyżby
Można pominąć było los ciżmy?
Niech każdy siedzi cicho jak trusia
I monologu słucha Wawrzusia!

Wawrzuś (renesansowy kostium; z jedną żółtą ciżemką w dłoni)

Jestem ja Wawrzuś, biedna chudzina...
Gdy Mistrza Stwosza dzielna drużyna
Ołtarz Mariacki sprawiła cudny,
Przypadek miałem iście paskudny.
Gdym się był wspinał na szczyt ołtarza
(Bo mnie wspinaczka nic nie przeraża...)
I gdym już zrobił, com zaczął wszystko,
Ciżma mi wpadła za ołtarzysko!
Nie było rady jej wyjąć stamtąd.
Więc żółta ciżma (na pamięć znam to!)
Miała przeleżeć w kącie dalekim
Za tym ołtarzem równo trzy wieki...
Gdy ją odnajdą w czasie remontu.
Będą pytali: „ta ciżma skąd tu?”
Zaś po tym fakcie – pół wieku z górą
Pani Domańska chwyci za pióro
I o Wawrzusiu, od mistrza Wita
Niejeden uczeń w szkole poczyta...

(wyciąga książkę)

W „Historii żółtej ciżemki”
Bierzcie lekturę do ręki!

Profesor

Dla naukowej ścisłości dodam:
Ciżmie właściwa taka uroda,
Że jest z jednego kawałka skóry...
A teraz będzie – ostrzegam z góry –
Trochę o wojska różnych buciskach –
Jakiś się wojak tutaj przeciska...

Wojak I (mundur historyczny np. XVIII-wieczny, długie buty)

Poznać pana po cholewach!
A cholewy mam paradne,
Jedna prawa, druga lewa,
Kiedy wroga w nich dopadnę,
To go ciachnę, to go rąbnę,
Bo nie braknie mi odwagi!
A buciska me ozdobne
Chronią nogi – to – BACZMAGI!
Choć w nich wiechcie ze słomy –
Efekt zawsze wiadomy!

Uczeń I

Cholewki – detal ten wspaniały
I przy zalotach udział miały
Niejeden młodzian smalił cholewki

Uczennica III

Aż się doczekał czarnej polewki!

Wojak II (współczesny)

Teraz ja wchodzę w te wątki wasze –
Bo mnie wzięli w kamasze!
I chodzę jak struty –
Takie buty!

Uczennica IV

A może teraz o takich butach?... (pokazuje buty z łyżwami)

Profesor

To już jest całkiem inna marszruta.
Na razie tropem butologii
Na literackie wkraczam drogi.
Akt pierwszy oraz pierwsza scena:
Hansa witamy, Andersena!

Andersen

Hans Christian jestem, jeśli łaska,
Autor tych popularnych baśni
Obok zapałek i golaska –
Króla – but też w nich widać właśnie:
Trzewiczki Karen, co przyrosły
Do nóg tej próżnej tanecznicy,
Kalosze szczęścia, które niosły
Ludzi przez czas i okolice...
Sądzę, że w tych warunkach mogę
Być honorowym butologiem!

Kopciuszek

Kopciuszek wam się nisko kłania,
Który za sprawą dobrej wróżki
Przecudną suknię do ubrania
I śliczne butki miał na nóżki.
Dzięki testowi bucianemu,
Co przeprowadzon był szeroko,
Zostałam zaślubiona temu,
Któremu właśnie wpadłam w oko.
Czytelnik sobie sam dopowie:
KRÓLEWICZOWI czy SZEWCOWI?

Szewczyk Dratewka

Szewczyk Dratewka jestem, znany
Ze swego krakowskiego czynu.
Przeze mnie Smok ze Smoczej Jamy
Barana zjadłszy w mękach zginął,
A ja, gdym został potem królem,
Jak to Chotomska wieści światu –
Ze smoczej skóry szyłem czule
Obuwie dla elektoratu!

Profesor

Widzę, że sporo tu postaci
Na literacką zmierza scenę
Pragnąc repertuar wzbogacić...
Jest tu Kot w Butach, co miał wenę
I dar wymowy dzięki butom;
Siedmiomilowe są buciory;
Macocha, dzięki której struto
Śnieżkę (do pewnej zresztą pory...)
I która tę poniosła karę,
Że zatańczyła się (jak Karen!),
A buty bardzo ją parzyły,
Z gorącej blachy bowiem były.
Pan Makuszyński jakieś słowo
Rzec chce o szewcu Imć Kopytko,
Co wciąż figlował, lecz wzorowo
Brzucho królewskie zszył swą nitką.
Przepraszam, nawet wieszcz Słowacki
Pisał o jednym Janku chwackim,
Co psom szyi buty, taki Janek,
Że ze starszymi suszył dzbanek!
A w młodopolskim dziwnym świecie
Leśmiana strofy odnajdziecie,
Co mówią nam poważnie srodze
coś o szewczyku-kuternodze.

Uczeń II (fragment wiersza „Szewczyk”)

W mgłach daleczeje sierp księżyca,
Zatkwiony ostrzem w czub komina.
Latarnia się na palcach wspina
W mrok, gdzie już kończy się ulica.
Obłędny szewczyk – kuternoga
Szyje, wpatrzony w zmór odmęty,
Buty na miarę stopy Boga,
Co mu na imię – Nieobjęty!
Błogosławiony trud,
Z którego twórczej mocy
Powstaje taki but
Wśród takiej srebrnej nocy!
Boże obłoków, Boże rosy,
Naści z mej dłoni dar obfity,
Abyś nie chadzał w niebie bosy
I stóp nie ranił o błękity!
Niech duchy, paląc gwiazd pochodnie,
Powiedzą kiedyś w chmur powodzi,
Że tam, gdzie na świat szewc przychodzi,
Bóg przyobuty bywa godnie!
Błogosławiony trud,
Z którego twórczej mocy
Powstaje taki but
Wśród takiej srebrnej nocy!

Profesor

W socrealizmu smutnej dobie
Poeci chcieli świat ulepszać,
Ciągle myśleli o sposobie,
Aby robota była lepsza.

Poeta (z początku łat 50.)

Był sobie szewc – Józefat Kić,
W spółdzielni się zatrudniał,
Szył buty Kić, by z czegoś żyć,
Choć praca – mawiał – nudna...
Z przykrością wchodził co dzień na
Piedestał swego zydla,
Bo czuł, że szewska praca ta
Go wcale nie uskrzydla...
Chciał jakimś wodzem dzielnym być,
A już jeżeli nie to –
To ostatecznie pragnął Kić
Sławnym się stać poetą...
Lecz choć gorąco chciał i chciał,
Nie został Kić – pechowiec...
Bo jak? Pod ręką tylko miał
Pocięgiel i smołowiec...
Więc potem z nudów zapadł na
Najdziwaczniejszą z chorób:
Wkrótce go każdy w mieście znał –
Józefat Kić – brakorób.
Gdy uszył buty – każdy but
Na inną miarę zda się:
Ten z nogi spadał, tamten gniótł,
Nie mówiąc o obcasie!
Kiedy już wszedł na pełny gaz,
To tylko na to zważał,
By furę braków raz po raz
Dostarczyć dla brakarza.
Aż pewnej wiosny – zwykła rzecz –
Zapoznał pewną Zosię...
Myślał, że to przelotne, lecz
Przyszła odmiana w losie...
Choć na tym świecie tyle Zoś –
W tej właśnie się zakochał,
Mruknął: Wal Kić, o rękę proś!
I dała rękę Zocha...
Lecz Kić miał pecha – to się wie,
Nie zbaczał z pecha toru,
Bo na etacie w USC
Pracował też brakorób!
Pomieszał pary i w tym rzecz,
Że żoną Józefata
Została nie Zosieńka, lecz
Niejaka Gwóźdź Agata!
Dziś widzi nasz Józefat Kić,
Że palnął wielkie głupstwo –
Już brakorobem przestał być –
Sam tępi brakoróbstwo!

(W. Ćwik: Rzecz o Józefacie – czyli nawrócenie brakoroba – wiersz z szuflady)

Profesor

No, ten nie będzie psuł nam świata,
Ale ta jego Gwóźdź Agata!
Za to gdy szewc sam był poetą,
O! To już całkiem nie to!
Odłóżmy na bok więc prawidła...

(odkłada prawidła szewskie)

Uczennica V

W pewnym mieście
(Nie w naszym, gdzie tam!
Doprawdy, co za posądzenie!)
W suterenie żył sobie poeta.
Dosłownie (sic!) – w suterenie.
Wiem –
Z poetą to się kojarzy
Jaśmin, gwiazdy, kwilące ptaszę...
Ostatecznie będzie mu do twarzy
Ekscentryczne jakieś poddasze –
Żeby chmurka, zbłąkany gołąb,
Żeby w okno – błyszcząca burza...
A tu spojrzysz –
Cóż, niewesoło:
Odnóża,
Odnóża,
Odnóża...
A poeta był do czynu skory
I na życia realia czuły,
Przeto pisał liczne utwory
I takie dawał tytuły:
„Dytyramb na cześć damskich szpilek”,
„O dziewczęcych sandałkach sonet”,
„Rzecz o fleku, co odpadnie za chwilę”,
„Dziecięce, wzruszające, czerwone!”...
Przeszła jesień – jak lisia kita,
Biegła wiosna – sarna spłoszona,
Aż raz kiedyś do poety zawitał
Z wydawnictwa ktoś –
Ważna persona.
Nasz poeta wystąpił wspaniale –
Prosił siadać, wyjął dżemu słoik,
„Mam dytyramb...” – rzekł – i tak dalej...
Zaczął czytać wszystkie wiersze swoje.
Ale przybysz się skrzywił:
Poeto,
Tego słuchać ja doprawdy nie chcę...
Rób rzeczy konkretne, lecz nie to –
Wszak jesteś niezgorszym szewcem!
Potem mądrze i długo mówił...
Przyszedł chochoł słomiany – lato.
... a tu BUTY – oprócz pasty „Buwi”
Łakną czasem – proszę państwa – POEMATU!!!

(W. Ćwik: Rzecz o podciętych skrzydłach – wiersz napisany przed laty dla kabaretu „Czart” w Lublinie)

Uczeń III (pokazuje buto-rolki)

A takie buty, panie psorze!

Profesor

No, tych to ja już nie włożę!
Włożywszy takie coś na nogi
Pędźcie jak wicher butologii!
Ale i o zwyczajne buty
Dbać trzeba, nie iść wręcz na skróty
W trosce o ich błyszczącą czystość –
To jest zasadą oczywistą!
A jak zasada owa działa
Znów nam Chotomska opisała:

Uczennica VI (deklamuje wiersz „Buty”)

Wczoraj w Warszawie jednemu panu
buty uciekły spod tapczanu,
a on je gonił na bosaka
i niebywała była draka.
Sama widziałam, więc wam mówię –
pan pędził boso za obuwiem,
a ono biegło przed tym panem
i darło się jak opętane:
– Gdy wychodziłeś w nas na miasto,
to omijałeś sklepy z pastą!
Rzucałeś nami gdzie popadło!
Wiązałeś w supeł sznurowadło!
Nie chciałeś nam prawideł kupić!
Mówiłeś o nas – „jak but głupi”!
Nie wycierałeś nas w słomiankę!
Nie odkurzałeś nas gałgankiem!
Gdyś w brudnych butach szedł do biura,
to na nas zawsze cierpła skóra!
Byłyśmy strasznie nieszczęśliwe
w teatrze i pod budką z piwem!
I wstydziłyśmy się koszmarnie,
gdy przejść miałyśmy przez kawiarnię,
bo inne buty i buciki
zaraz nas brały na języki
i uciekały na nasz widok,
mówiąc, że dwa brudasy idą!
Służba u ciebie nam obrzydła!
Chcemy nocować na prawidłach!
Gdzie nasza szczotka? Ścierka? Pasta?
My mamy tego dość i basta! –
Sama widziałam, więc wam mówię –
pan pędził boso za obuwiem,
a tłum przechodniów w czystych butach
kiwał głowami: – Dobrze mu tak...

Profesor

No, czas wykładu mego minął,
Zakończyć pragnę go maksymą:
JA WAM WSZYSTKIM TO MÓWIĘ,
NOŚCIE LEKKIE OBUWIE!

(wychodzi zza mównicy z hałasem – w żółtych, ciężkich sobotach)

Wspólny śpiew w takt tanecznych ruchów.

W murowanej piwnicy
Tańcowali zbójnicy.
Kazali se piknie grać,
Na buciki spozirać! bis

Kłaniają się, pokazując rozmaite buty.

Autor jest profesorem zwyczajnym Wydz. Prawa w Lublinie, z zamiłowania literatem, z powołania humorystą. Napisał liczne utwory satyryczne – częściowo zebrane w książce Mój ucieszny UMCS, Rzeszów 1994.

Wykorzystane utwory:

H.Ch. Andersen: Baśnie;

W. Chotomska: Buty, Smok ze Smoczej Jamy,

A. Domańska: Historia żółtej ciżemki;

H. Januszewska: Kopciuszek; Kot butach;

B. Leśmian: Szewczyk;

K. Makuszyński: Szewc Kopytko i Kaczor Kwak;

J. Porazińska: Szewczyk Dratewka;

J. Słowacki: O Janku co psom szył buty,

F. Szelburg-Zarembina: Bardzo dziwne opowieści;

W. Szekspir: Hamlet; Sen nocy letniej.

Co w numerze?