ISTOTA I ODMIANY BIBLIOTERAPII

Podstawy biblioterapii stworzył N.A. Ru ba kin, który od r. 1919 w Lozannie w Instytucie Bibliopsychologii zapoczątkował badania nad reakcjami indywidualnych czytelników. Specjalizując się w psychologii czytelnictwa wskazywał on na szerokie możliwości wykorzystywania drukowanych i niedrukowanych materiałów wyobrażeniowych i informacyjnych, ułatwiających (przy pomocy bibliotekarza lub innego specjalisty) osiąganie pewnych zmian w zachowaniu jednostek, a więc także podejmowanie zamierzonych działań dla osiągnięcia określonych skutków.

W XX w. stowarzyszenie amerykańskich bibliotekarzy dostrzegło potrzebę i zasadność opracowania metod użycia wyselekcjonowanych materiałów czytelniczych jako pomocy terapeutycznej w medycynie, w psychoterapii, w rozwiązywaniu problemów osobistych przez ukierunkowane czytanie.

W pracach teoretyków na temat biblioterapii istnieją różne kryteria jej podziału w zależności od rodzaju i okoliczności stosowania. Wspomniany już N.A. Rubakin wyróżnia:

— biblioterapię instytucjonalną,

— biblioterapię kliniczną,

— biblioterapię rozwojową.

W biblioterapii instytucjonalnej stosuje się m.in. literaturę dydaktyczną w odniesieniu do indywidualnego pacjenta w celu informowania go oraz zapewnienia odpowiedniej reakcji albo pomocy w zwalczaniu cech negatywnych, a rozbudzaniu pożądanych.

Przykładów możliwości literatury w podejmowaniu tego typu prób oddziaływania można wskazać bardzo wiele. Przywołajmy tu znane i bardzo łubiane utwory Danuty Wawiłow, która na przykład znakomicie podpatrzyła wyolbrzymiony strach dziecka pozostawionego samotnie w domu, zmuszonego do siedzenia czy zasypiania w zamkniętym pokoju, w ciemnościach (wiersz Król), czy przeżycia dziecka zbuntowanego wobec dorosłych, nieczułych na nieszczęścia zmarzniętego kotka, zapłakanego dziecka (Wędrówka) i wiele innych tytułów.

Biblioterapię kliniczną radzi N.A. Rubakin wykorzystywać szczególnie w odniesieniu do pacjentów z problemami emocjonalnymi. Osoby takie dobrowolnie powinny uczestniczyć w zajęciach prowadzonych przez lekarza i biblioterapeutę, a głównym celem tego udziału powinno być uzyskanie wglądu w siebie.

Szukając utworów prozatorskich, które dają takie możliwości oddziaływania, możemy sięgnąć do wydawanych przez „Naszą Księgarnię” powieści z tzw. „czarnej serii” (na czarnym tle okładki biała grafika i mała kolorowa ilustracja, niby klatka filmu). Wymienię choćby dwa tytuły: Elżbiety Isakiewicz Liczenie słoni czy Ilse Kleberger Rozmowy nocą. Twórcy tych powieści, adresowanych do starszej młodzieży, łączą często pisarstwo z zawodem psychologa czy lekarza. Z ogromną wrażliwością na sprawy ludzkie i znajomością psychiki młodych osób ukazują losy nastolatków z kręgów narkomanów, alkoholików, niesprawnych fizycznie. Czytelnik współuczestniczy z bohaterem w jego walce z ludźmi, z nałogiem, z samotnością, zaczyna rozumieć, jak delikatną sprawą jest współczucie najbliższych, jak trudno jest zwyciężyć samego siebie, jak skomplikowane są formy skutecznej pomocy matki, ukochanej dziewczyny, przyjaciół.

Z poezji wskazać można utwory A. Kamieńskiej, J. Kulmowej, ks. J. Twardowskiego, z najnowszych proponowałabym wiersze Doroty Stalińskiej. Oto fragment tego rodzaju twórczości:

Spieszmy się kochać ludzi tak szybko odchodzą
zostaną po nich buty i telefon głuchy...
Nie bądź pewny — że czas masz bo pewność niepewna
zabiera nam wrażliwość tak jak każde szczęście...
... kochamy wciąż za mało i stale za późno...

(Jan Twardowski: Spieszmy się)

Ileż refleksji i okazji do wniknięcia w siebie, w swój sposób postępowania wobec najbliższych, stwarzają te utwory, ile sygnałów do zastanawiania się, czy nic będę żałować, że kiedy było można, nie okazałam miłości tym, wśród których przebywałam?

Biblioterapia rozwojowa w założeniu powinna wykorzystywać materiały wyobrażeniowe i dydaktyczne, książki, każdy inny rodzaj twórczości i sztuki, które stosować możemy w pracy z normalnymi czytelnikami czy pacjentami i tymi, którzy niekoniecznie muszą być sami zagrożeni, lecz mogą doraźnie przeżywać jakieś trudne chwile.

Popatrzmy uważnie, ile możliwości daje nam np. wykorzystywanie powieści A. Lindgren Bracia — Lwie Serce.

Przerażony Sucharek, dowiedziawszy się, że wkrótce umrze, z lękiem i rozpaczą zwraca się do ukochanego starszego brata, zdrowego, silnego, z prośbą o pomoc, bo bardzo boi się śmierci. Lew nie próbuje oszukiwać Sucharka, że nie umrze, ale mówi, jakby to było oczywiste.

”... nie żyć?... To jest tak, jakby tylko twoja skorupa leżała. A ty odfruniesz całkiem gdzie indziej.
Dokąd? — spytałem, bo zupełnie nie mogłem uwierzyć...
Do Nangijali — powiedział Jonatan. Rzucił to słowo tak, jakby każdy człowiek je znał. — ... gdzieś po drugiej stronie gwiazd.”

I dalej rozwija się opowiadanie o krainie pełnej przygód, które zaspokajają pragnienie każdego chłopca na przeżycie niezwykłych wydarzeń, pozwalając uwierzyć, że „po tamtej stronie” nie ma nicości, że najbliższe kochane osoby kiedyś się ze sobą spotkają.

Oczywiście utwory wybrane przez nas dają możliwości ich wykorzystywania w zależności od czasu, jakim dysponujemy, umiejętności interpretowania ich, potrzeb, a przede wszystkim indywidualnego obrazu odbiorcy.

Janise M. Clerke wyodrębnia tylko dwie formy terapii: przez czytanie — kliniczną i rozwojową. Jako formę terapii klinicznej wskazuje postępowanie interwencyjne pomagające osobom mającym kłopoty z problemami emocjonalnymi lub behawioralnymi. Terapia rozwojowa powinna natomiast pomagać (przy wykorzystaniu literatury lub środków audio- i wizualnych) w rozwiązywaniu zwykłych problemów występujących w życiu człowieka, które niepotrzebnie zbyt mocno go przygnębiają, wyczerpują, czynią bezradnym lub nawet załamują.

Weźmy dla przykładu bezsilność, zmęczenie, rozdrażnienie wynikające z powodu długotrwałej opieki nawet nad bliskimi nam osobami, niepełnosprawnymi fizycznie lub umysłowo i zestawmy to z treścią poniższego utworu:

„Stara matka przewraca się i lamie żebra / odwozisz ją do szpitala karmisz łyżeczką / przychodzisz leży zalana herbatą nie ma kto podać basenu / nie uczesane te biednoszare włosy na poduszce / Nie narzekaj to jeszcze szczęście / ilu nas okradziono / z ostatniej łzy matki”

(A. Kamieńska: Nie narzekaj)

Tekst ten stanowi szansę na pojawienie się refleksji u adresata: jak dobrze, że jeszcze mam tę bliską mi osobę, mimo wszystko.

Janise Clarke uważa, że biblioterapię kliniczną prowadzić powinien terapeuta (lekarz, psycholog, socjolog), zaś biblioterapię rozwojową — nauczyciel, bibliotekarz, socjolog.

Jedni autorzy uznają biblioterapię za element terapii ogólnej lub uważają ją za element psychoterapii, inni traktują biblioterapię jako metodę psychoterapeutyczną polegającą na oddziaływaniu na psychikę za pomocą odpowiednio dobranej lektury, dzięki której można:

próbować wpłynąć na postawę pacjenta,
natchnąć pacjenta wiarą w skuteczność walki o poprawę zdrowia i pomóc w doraźnych trudnościach,
próbować oddziaływać w kierunku zmiany obrazu samego siebie,
podejmować działania mające na celu wytworzenie wiary w swoją określoną rolę w świecie.

Do wykorzystania utworu literackiego w tych aspektach posłużyć nam może wiele wspaniałych tytułów. Przypomnij- my, że Pippi Langstrump powstała jako antidotum chorej dziewczynki, córki pisarki, która zapragnęła czegoś niezmiernie radosnego, szalonego i bardzo silnego. Począwszy od niezwykłego imienia (Pippi — długa pończocha), bohaterka emanuje energią, radością, przygodą i zwycięstwem.

A oto inny obraz prezentujący pragnienie zmiany swojej sytuacji, buntu wobec otoczenia bezwzględnego, nieczułego na sprawy innych:

Pewnego dnia j wyjdę z domu o świcie / tak cicho / że nawet się nie zbudzicie / I pójdę / i będę wędrować po świecie, / i nigdy mnie nie znajdziecie. / Inie wezmę ze sobą nikogo, / tylko tego małego chłopaka, / co wczoraj na schodach płakał j i bal się wrócić do domu...

(D. Wawiłow: Wędrówka)

Ileż tu tęsknoty za stworzeniem takiego obrazu życia, który zapewni radość każdemu istnieniu, jaka szansa na kompensowanie tego, czego brak najbardziej odczuwamy, ileż elementów dydaktycznych skierowanych do odbiorcy w różnym wieku.

A oto inny przepiękny tekst uczący wglądu w samego siebie, uwrażliwiający na kłopoty, problemy i zmartwienia innych ludzi, także dorosłych:

Mama milczy i patrzy w ziemię, / Pewnie ma jakieś zmartwienie. / Zrobiłam dla niej teatrzyk — / A ona wcale nie patrzy... j A ona się nie uśmiecha... /

Następuje więc próba zbliżenia, wzięcia na siebie części zmartwień, chęć dzielenia ich z osobą ukochaną.

Usiądę sobie przy mamie, / obejmę ją rękami / i tak jej powiem na uszko: / Mamusiu, moje jabłuszko! / Mamusiu, moje słoneczko!... / Mama uśmiechnie się do mnie, / i powie: Moja córeczko...

(D. Wawiłow: Mama ma zmartwienie)

W powieściach E. Donnelly: Żegnaj, dziadku, powiedziałem cicho czy M. Musierowicz Brulion Bebe B, Ida sierpniowa, Kwiat kalafiora śledzimy podejmowane przez młodych ludzi wspaniałe próby uczynienia świata lepszym, w celu wywołania uśmiechu na twarzach innych.

Oczywiście ogólnym efektem tych działań ma być lepsze przystosowanie społeczne, bowiem według J. Leedy biblioterapia jest procesem przyswajania wartości psychologicznych, socjologicznych i estetycznych za pomocą lektur.

Wśród zadań stawianych przez biblioterapię wymienia się także możliwość dostosowania nowej sytuacji życiowej (np. gdy na skutek przebytej choroby nie można wykonywać dotychczasowych ról czy zadań i konieczne jest szybkie pobudzenie aktywności, niedopuszczanie do utrwalenia się apatii, rezygnacji, wskazanie szansy, że w każdej sytuacji należy szukać sposobów wychodzenia z nieszczęść). Można tu polecić np. powieści Jerzego Szczygła: Po kocich łbach, Ziemia bez słońca, Nigdy cię nie opuszczę, a także inne jego tytuły dla dorosłych z licznymi akcentami biograficznymi. Bohaterowie tych powieści ukazują nam zupełnie nowy świat ludzi niewidzących, ich wrażliwość na zapachy, nadzwyczajne zdolności do odróżniania głosów, dotyku, wyczuwania stopami, rozpoznawania rękoma.

Treści wskazanych książek nie tylko mogą wpłynąć pozytywnie na emocjonalne stany chorych, ale wyciszą ich rozdrażnienie, pobudzą z apatii, mogą umożliwić szukanie nowych zainteresowań. Niezwykle ważne jest przy tym, aby organizujący działalność biblioterapeutyczną ludzie łączyli w sobie wiedzę literaturoznawczą, bibliotekarską, a także pedagogiczną i psychologiczną.

Proponowany utwór literacki powinien być optymistyczny, emanować przekonaniem, że nie wolno się załamywać, że do końca jesteśmy odpowiedzialni za swój los, że zawsze jest szansa. Dla starszych czytelników wszystkie te funkcje spełni niewątpliwie książka Nancy Raegan Moja kolej, dodatkowo fascynująca czytelnika jako literatura faktu, która obfituje w historyczne fotografie, maluje przed oczyma urokliwy świat Białego Domu i jego otoczenia.

Wymienione tytuły mają szansę stania się pożądanymi narzędziami terapii w wielostronnym i profilaktycznym oddziaływaniu na psychosomatyczny ustrój człowieka. Bazy biblioterapii nie powinniśmy jednak ograniczać do książek, ale wzbogacać ją o takie materiały, jak: czasopisma, filmy, a także bezpośrednie kontakty z autorami.

EMOCJE JAKO ISTOTNY CZYNNIK KSZTAŁTUJĄCY SAMOPOCZUCIE JEDNOSTKI A MOŻLIWOŚCI ODDZIAŁYWANIA POPRZEZ UTWORY LITERACKIE NA PSYCHIKĘ DZIECI, MŁODZIEŻY, DOROSŁYCH

O konieczności oddziaływania przez lekarza zarówno na ciało, jak i na duszę, mówił już w okresie starożytnymvPlaton. W dalszych wiekach związek emocji ze stanem zdrowia uwzględniali przedstawiciele różnych wierzeń i religii. W Talmudzie rabbi Eliazar głosi, że człowiek traci życie z trzech powodów: z zazdrości, ze złych uczuć i z nienawiści do stworzeń. Także w Pięcioksięgu Mojżeszowym zawarte jest stwierdzenie, że przekleństwem jest lęk i udręka, które gnębią człowieka. Można jeszcze przypomnieć z Księgi Przypowieści Salomonowych sformułowanie, iż: „Wesołe serce jest najlepszym lekarstwem, a przygnębiony duch wysusza ciało”. W powiedzeniach tych zawiera się przekonanie, że emocje mogą wywierać korzystny lub szkodliwy wpływ na ludzki organizm.

Funkcję emocji oraz związanych z nimi stanów napięcia uwzględniają w znacznym stopniu indyjskie systemy, np. joga, której podstawowe założenia opierają się na przekonaniu, że nic tak nie rujnuje naszej równowagi psychicznej jak ciągłe utarczki, wywołujące stan trwałego napięcia, który szczególnie sprzyja chorobom. Trzeba wyrobić w sobie pewien dystans wobec codziennych przykrości, które choć w danym momencie wydają się nam olbrzymie — nie powinny całkowicie absorbować naszej uwagi.

Współczesna medycyna i psychologia również potwierdzają ścisłą współzależność i wzajemne oddziaływanie procesów somatycznych i psychicznych, wskazując wśród przyczyn chorób załamanie się funkcji adaptacyjnych organizmu w odpowiedzi na nadmierne obciążenie przez czynniki działające na sferę biologiczną i psychiczną.

Podobnie twórca teorii stresu H. Selye formułuje tezy o regulacyjnej funkcji psychiki w powstawaniu chorób. Jego zdaniem wiele pospolitych chorób (choroba wrzodowa, nadciśnienie, załamanie nerwowe) często bywa skutkiem nieswoistego stresu, spowodowanego próbami wytrzymania czegoś, co przekracza nasze możliwości. Możemy sobie pomóc w zwalczaniu go, rozpoznając decydującą przyczynę, którą może być członek rodziny, przełożony, nasze utrwalone przekonanie o własnych nieomylnych racjach.

Na gruncie polskiej nauki znacznie osiągnięcia w tej dziedzinie odniósł Kępiński[1], który wskazywał na niepoślednią rolę urazów psychicznych w etiologii chorób psychosomatycznych: zawału serca, choroby wrzodowej, nadciśnieniowej i innych. A. Kępiński podkreślał, że czynniki psychologiczne odgrywają nieraz większą rolę niż czynniki biologiczne w takich jednostkach chorobowych jak otępienie miażdżycowe czy starcze. Wskazywał także na niewspółmierność między zmianami anatomo-patologicznymi mózgu a „obrazem psychicznym”. Ważne są m.in. stosunki interpersonalne, jakie występują w rodzinie, zakładzie pracy czy środowisku, w którym przebywamy. Powstałe z ich przyczyny emocje wywołują wpływ na funkcjonowanie organizmu i powstawanie różnych dewiacji.

Zaznaczyć należy, że szczególnie interesujące jest zjawisko „zarażania się” emocjami występującymi systematycznie w naszym najbliższym otoczeniu. W zależności od rodzaju stresów społecznych lub interpersonalnych mogą one stymulować u poszczególnych jednostek powstawanie emocji lęku, depresji, gniewu, poczucia winy, mogą też sprzyjać powstawaniu różnych chorób, np. układu krążenia czy układu trawiennego.

Wielu autorów wskazuje na niszczącą siłę lęku, który negatywnie wpływa na ludzkie zdrowie i dobre samopoczucie, choć w małych dawkach może pobudzić mechanizmy obronne ustroju. Wiadomości na ten temat i omówienia prowadzonych badań można znaleźć w publikacjach R. May’a, A. Kępińskiego, P. Gerstmana. Piszą oni wiele o destrukcyjnym wpływie stanów lękowych na strukturę i rozwój osobowości. Szczególnie mocno wyraził to A. Kępiński: „... lęk w skrajnych przypadkach doprowadza do skarłowacenia człowieka. W epokach lęku i terroru ludzie nikczemnieją, stają się karłami. Lęk bowiem zmusza człowieka do skulenia się, podobnie zresztą i zwierzęta. Człowiek myśli tylko o tym, by nie zostać przez wrogie otoczenie zniszczony, a jego stosunek do świata staje się drapieżny...”[2].

Podobnie agresja, powstająca często w wyniku gniewu, staje się przyczyną postawy wrogości wobec otoczenia, zaś agresywne zachowanie może powodować poczucie winy, żalu, niezadowolenia z siebie, które agresję do przedmiotu nienawiści wzmagają uruchamiając mechanizm błędnego koła.

Jak zaznacza Kępiński, „spokój sumienia jest nie tylko poetycką czy moralną metaforą...”. W genezie zaburzeń psychicznych niepokój sumienia odgrywa ogromną rolę i z tego względu psychoterapia polega na procesie oczyszczania, dopóki to, co obciąża sumienie, nie zostanie wyrzucone na zewnątrz.

Jako nauczyciele nie możemy zapomnieć, że również nuda, podobnie jak cierpienie, wpływa niekorzystnie na powstawanie swoistych form zaburzeń nerwicowych — rodzaju pustki psychicznej. Często ludziom z tego typu nerwicą powodzi się w życiu dobrze, nie mają większych trudności życiowych, problemów czy konfliktów, ale pozbawieni wysiłku pokonywania przeszkód są zmęczeni i znużeni pustką i tym, że niczego nie muszą zmieniać ani przekształcać. V.E. Franki określa tego typu zjawisko pojęciem nerwicy egzystencjalnej lub nerwicy niedzielnej.

Pojawia się więc jeszcze jeden element niezbędny w psychice każdego osobnika: uczestnictwo w działaniu jako podstawowy warunek rozwoju osobowości, samorealizacji i wytworzenia się poczucia sensu życia. Szansą na odwrócenie uwagi byłyby może książki przygodowe typu K. Chojnowskiej-Liskiewicz: Pierwsza dookoła świata. Z zapartym tchem czyta się relację autorki z jej samotnego rejsu, zmaganie się z przeciwnościami przyrody, z własną słabością, strachem, a równocześnie przed oczyma czytelnika ukazują się egzotyczne obrazy różnych zakątków kuli ziemskiej. Duże znaczenie spełniają autentyczne fotografie, techniczne dane dotyczące wyposażenia jachtu, bo one uwiarygodniają treść.

Emocje omówione wyżej wpływają bardzo niekorzystnie na stan zdrowia i funkcjonowanie organizmu, natomiast dodatni wpływ mogą wywierać takie emocje jak radość i nadzieja. Radość, czyniąc nas wrażliwymi na każdy przejaw istnienia, rozwija i wzmacnia organizm, a nadzieja przejawia się w występowaniu oczekiwań mobilizujących do realizowania pragnień i przeciwstawiania się sytuacjom trudnym. Nadzieja jest też podstawą wytworzenia się optymistycznego nastawienia wobec życia. Optymizm zaś to pewne oczekiwanie, że przyszłość zarówno bliższa, jak i dalsza przyniosą coś pozytywnego.

Po dokonaniu tego bardzo skróconego zarysu dotyczącego wpływu różnych emocji na powstawanie chorób psychosomatycznych, wróćmy do związków, jakie istnieją między emocjami a biblioterapią.

Biblioterapia musi się opierać na próbach ustalenia zaburzeń emocjonalnych występujących u poszczególnych ludzi – pomóc nam w tym powinni lekarze, psychoterapeuci, a w przypadku lżejszych stresów, chwilowych załamań czy uwarunkowań środowiska rodzinnego — pedagodzy, wychowawcy, psycholog. Ustalenie rodzaju zaburzeń jest bardzo ważne, aby określić przedmiot oddziaływania korekcyjnego.

Pamiętać należy, że funkcja biblioterapii polega nie tylko na przeciwdziałaniu emocjom, które spełniają negatywną rolę. Oddziaływanie książki przejawia się także w wywoływaniu uczuć pozytywnych radości, nadziei i optymistycznego nastawienia do życia.

Przeglądu emocji dokonałam po to, aby zawsze w naszym działaniu rozważać wybrane rodzaje literatury, które mogą:

spełniać funkcję korekcyjną, przeciwdziałać niepożądanym emocjom, osłabiać je, wygaszać,
wzbudzać emocje wpływające korzystnie na samopoczucie i właściwe funkcjonowanie organizmu.

Jeśli uda się dobrać lekturę wywołującą zainteresowanie czytelnika, to może ona u człowieka niepełnosprawnego czy przewlekle chorego sprzyjać wypełnieniu nadmiaru wolnego czasu i poczucia bezczynności, a na tym polega m.in. terapeutyczna funkcja utworu literackiego. Przy występowaniu braku jakichkolwiek bodźców, przy nieuleczalnej chorobie, długotrwałych bólach, szukaniu ulgi w całkowitym odpoczynku bardzo ważne jest podsunięcie właściwej literatury bądź też zainicjowanie twórczości, które przeciwdziałać mogą lękom, zniechęceniu, przygnębieniu, apatii, depresji.

Istotną rolę spełniają w takich przypadkach autobiografie czy biografie osób, które doznały choroby lub inwalidztwa, zdołały je jednak opanować, uczestnicząc w różnych formach działań, np. Odmieńcy R. Kmiecik czy Historia mojego życia H. Keller (która sama w 19 miesiącu życia utraciła wzrok, słuch i częściowo zdolność mówienia, ukończyła jednak studia, obroniła doktorat, prowadziła zajęcia wśród nieuleczalnie chorych), podobnie A. Domańskiej: Los w twoich rękach, prezentująca skutecznie przezwyciężenie skutków inwalidztwa syna autorki.

Szczególnie korzystnie na samopoczucie działają emocje wynikające z wesołości, humorystycznych sytuacji, pogodnego wyśmiewania ludzkich wad i słabości. Wzbudzanie wesołości i rozśmieszanie czytelnika za pośrednictwem odpowiedniej lektury mogą być szczególnie przydatne w odniesieniu do osób znajdujących się w stanie przygnębienia, depresji, skłonnych do izolacji, unikania kontaktów społecznych. Metody i propozycje wzbudzania radości przedstawił w sposób analityczny Stefan Garczyński w książce Sposoby śmieszenia.

Nie bez powodu przysłowie ludowe głosi, że „śmiech to zdrowie”, podobnie jak powiedzenie Szekspira „Kto wesół, ten długo żyje”. W naszych polskich warunkach szczególnie przydatny wydaje się cytat z Witolda Gombrowicza: „Nigdy żaden naród nie potrzebował bardziej śmiechu niż my dzisiaj, jego roli wyzwalającej”.

Pożądaną rolę w opanowywaniu stresujących emocji i wzbudzaniu emocji pozytywnych może spełniać również literatura filozoficzna, która jest pewną propozycją, jak walczyć z lękiem, niepokojem, jak osiągnąć wewnętrzny spokój, jakie stanowisko zająć wobec doznawanych niepowodzeń i przeciwieństw losu, jak pomóc sobie w osiągnięciu optymistycznego nastawienia do życia i ludzi, w odnalezieniu sensu życia.

Dla odbiorcy dojrzalszego społecznie, bardziej oczytanego można tu zaproponować: Seneki Listy moralne, Marka Aureliusza Rozmyślania, B. Pascala Myśli, A. Schopenhauera Aforyzmy o mądrości życia. Pożądana dla bibliotekarzy będzie tu praca S. Sieka Autopsychoterapia, która podaje uporządkowany tematycznie wybór myśli różnych filozofów.

Na zakończenie tej części rozważań należy zaznaczyć, że stosowanie biblioterapii w naszej pracy zawodowej wymaga wypracowania pewnej „receptury biblioterapeutycznej”. Możemy realizować biblioterapię indywidualną, zachęcającą do przeczytania określonej książki, dostarczając ją czytelnikowi, a nawet przeprowadzając z nim rozmowę terapeutyczną na temat jej treści. Kiedy indziej warto stosować biblioterapię grupową polegającą na wspólnym czytaniu wybranych fragmentów literatury pięknej, analizowaniu ich i ocenianiu postępowania przedstawionych bohaterów. Można też wzmacniać działanie książki odpowiednio dobraną muzyką, inscenizacją fragmentów utworu przez osobę będącą przedmiotem naszego oddziaływania korekcyjnego, fragmentów filmów, obrazami itp.

Możliwości wprowadzania elementów śmiechu, rozbawienia, dobrego nastroju dostarcza twórczość folklorystyczna: zagadki, rymy satyryczne, rymowanki układane na okoliczność wykpienia niepożądanych zachowań, różnorodne trawestacje, absurdalny komizm. Dodatkowym walorem literatury folklorystycznej jest wyrabianie umiejętności skojarzeń, pobudzania do ciętej, dowcipnej odpowiedzi, rozwijanie intelektu i wyobraźni. Twórczość folklorystyczna stanowi jakąś szansę dla przeciwdziałania przygnębieniu, rozśmieszania odbiorcy, inspirowania go do aktywności umysłowej. Materiały konkretne znaleźć możemy np. w książce D. Simonides Współczesny folklor słowny dzieci i nastolatków.

MOŻLIWOŚCI WYKORZYSTYWANIA SAMORODNEJ TWÓRCZOŚCI DZIECKA W ZASPOKAJANIU POTRZEB PSYCHICZNYCH, WYRÓWNYWANIU I ROZŁADOWYWANIU STANÓW EMOCJONALNYCH DZIECI I MŁODZIEŻY

C. Freinet, omawiając twórczość poetycką dzieci, w zbiorku Enfants poetes pisze, że dziecko staje się w pewnym okresie czasu i w pewnych sytuacjach poetą, podobnie jak wtedy, gdy poczuje się ogrodnikiem, malarzem czy murarzem. Przez powolne, stopniowe doświadczenia w opanowywaniu arkanów nowej specjalności tworzenia tekstu, jego myśli i słowa, zrazu prymitywne, wykształcają się i udoskonalają aż do osiągnięcia pełnego artyzmu na miarę możliwości dziecka. Dzięki powtarzaniu określonych czynności, np. rzeźbienia zwierząt czy ludzików, malowania, przycinania drzewek, pisania wierszy, dziecko nabiera umiejętności, które prowadzą do dobrych rezultatów nie tylko przez chęć wypowiedzenia się, ale i przez powtarzanie doświadczenia. Ponadto niezwykle ważne jest zainspirowanie określonych prac, stworzenie atmosfery sprzyjającej pewnym inicjacjom, zdobywaniu nowych umiejętności opartych na współpracy kolegów i nauczycieli.

Tak więc na początku warto przekonać wychowanków, że pisać własne utwory poetyckie, malować, rzeźbić to nie jest rzecz niemożliwa, to tylko kwestia pobudzenia i ćwiczeń. W dalszej kolejności pamiętać winniśmy, że ekspresja poetycka może zaspokoić wiele potrzeb psychicznych młodszego, starszego i dorosłego odbiorcy oraz wyrównać niedosyt w sferze emocjonalnej. W określonych przypadkach samorodna twórczość poetycka czy malowanie staje się dla autora ucieczką od trudności życiowych, pozwala w świecie fantazji zrealizować niespełnione marzenia.

Szczególne znaczenie terapeutyczne ma ekspresyjna twórczość poetycka, np. gdy dziecko rzuca na papier słowa wyrażające silne napięcie emocjonalne, od którego pragnie się w ten sposób uwolnić.

H. Semenowicz podaje przykład rozpaczliwego wiersza Zabrali mi dom, napisanego przez 14-letniego Clementa, który przebywa w internacie i nie mogąc doczekać się wieści od matki, dzwoni do domu i słyszy w słuchawce obcy głos. Okazuje się, że w ich domu mieszka nowa właścicielka, która informuje go, że matka wyjechała w nieznanym kierunku[3].

Inny utwór — 13 letniego Rafała, który rzuca na papier rozpaczliwe słowna pod wpływem wiadomości o niespodziewanej śmierci ojca —

Ranek cudny, złocisty, I a za oknem zima, / Śnieg iskrzy się w słońcu i mieni. / Cisza, j Matka mówi do chłopca: / Ojciec umarł. / Nie wróci. / Nie, mamo, nie! j To chyba zły sen. / Potem współczucie przyjaciół. / Wy, słońce i gwiazdy / patrzycie w dół / nieczułe na łzy i cierpienie...! / Ojca, nie ma...

Przykładem terapeutycznego znaczenia ekspresji poetyckiej może być także cytowana przez H. Semenowicz twórczość Andrzeja, który po bardzo ciężkiej chorobie, w wyniku trwałego kalectwa, miał bardzo zaniżone poczucie własnej wartości. Któregoś dnia podczas lekcji tworzenia swobodnych tekstów przejawiła się pewna umiejętność chłopca do wierszowania. Od tej pory w specjalnym zeszycie zaczął pisać wiersze i opowiadania, wielokrotnie je poprawiając. Zmobilizowany efektami swojej pracy zabrał się z nową ochotą do nauki, bardzo dużo czytał, nadrobił braki w wiadomościach, skończył technikum ekonomiczne i kiedy H. Semenowicz przygotowywała swoją pracę do druku, pracował z satysfakcją w spółdzielni inwalidów. Pisał w dalszym ciągu, należał do klubu poetów ludowych.

Na ogół samorodna twórczość młodszych dzieci wyraża uczucia radości, zachwytu nad otoczeniem, miłości do rodziców, natomiast uwaga nastolatków w okresie dorastania skierowana jest na przeżywanie rzeczywistości od wewnątrz. Młodzież szuka swojego miejsca w tym niezrozumiałym dla niej święcie ludzi dorosłych, świecie trudnym, w którym nie zawsze może się odnaleźć. Niektóre przeżycia są bardzo trudne do ujawnienia, a tak bardzo męczące, że koniecznie trzeba komuś o nich opowiedzieć. Jednakże dziecko skryte, zamknięte w sobie, nieśmiałe często nie może przełamać swojej niechęci, lęku, braku zaufania do drugiej osoby — wtedy raczej woli pisać. Jest więc duża szansa na odblokowanie emocji, dlatego warto je zainspirować do samorodnej twórczości, do wypowiedzenia się na piśmie w postaci wiersza, opowiadania, rysunku, a może muzyki.

Dziecko zamknięte, nieśmiałe, skryte mimo anonimowości podmiotu, wobec którego się wypowiada, wybiera tematy pozornie obojętne, np.: Drzewo, Jesień, Miasto, Ptaki. W trakcie pisania odbiega jednak od zwykłego opisu i poprzez nastrój oraz wtrącone myśli osobiste zamieszcza w podtekście najistotniejsze przeżycia, swój niepokój, rozpacz, radość — wszystko, co spowodowało stan depresji.

Proces pisania staje się więc okazją do „wyrzucenia” z siebie jakichś zmagań, buntu, oburzenia, poczucia niesprawiedliwości, krzywdy i zmagań wynikających z pokonywania określonych trudności. W trakcie formułowania słów, zdań, obrazów autor rozładowuje swoje uczucia. Jako przykład niech posłuży wiersz Narciarz:

Narciarz z mozołem wchodzi, na górę / Pnie się i brnie przez kopny śnieg / Chwile płyną powolnie huczące j Jak cierpienie / Coraz wolniej i ciężej / Potwornie / Wreszcie szczyt / Okłada narty i opuszcza się / Upaja go pęd / Uśmiech oblewa oblicze / Lecz ta radość trwa krótko / Bo zjazd się kończy / J choć jak zawsze przyjdzie długie cierpienie j To jednak warto żyć / Bo szczęście zostanie jak fotografia / Więc pcham dalej kamień mój / Choć ciężki i rani

(Rafał, 14 lat)

Niewątpliwie wyraźnie wyczuwamy nastrój tego utworu, który wyraża jakieś nieprawdopodobnie ciężkie zmagania życiowe związane z pokonywaniem trudności, a zarazem chęć pokonania cierpienia, przeciwieństw, bólu i pragnienie odniesienia zwycięstwa za każdą cenę.

Jako przykład głębokiego dojmującego smutku, który został wyzwolony pod pretekstem jesiennego obrazu, może posłużyć utwór Piosenka o jesieni:

Widziałam wiatr na niebie, / jak płakał wśród chmur. / Widziałam jesienne drzewa, / jak płakały wszystkimi liśćmi. / Widziałam liście ogniste, j jak tańczyły żałobny taniec...

Siłę przeżycia wzmacnia sposób wyrażania podmiotu lirycznego w pierwszej osobie — to nie są tylko poetyckie obrazy, to jest autentyczna rozpacz dziecka.

Zainspirowanie samorodnej twórczości w grupie dzieci czy młodzieży może odnosić się do przeżyć społecznych lub rodzinnych w okresie starszego dziecięctwa (wiek 9-10 lat). Pomaga to w wyzwalaniu się z egocentryzmu, zwraca uwagę na otoczenie, pomaga dostrzegać rodziców i dorosłych, ich kłopoty i zmartwienia.

Moja mama. / Jesteś piękna, mamusiu, / jak mak czerwony j i jak dojrzała wisienka, / jak wiosna pełna kwiatów, / jak kochanie...

Równocześnie wykorzystywać możemy cytowane już teksty D. Wawiłow (np. Mama ma zmartwienie) czy z tomiku R. Grońskiego: Dorośli mają kłopoty. Mogą się one stać cenną pomocą w odwróceniu uwagi od wielkich problemów nastolatków, buntu przeciw rodzicom, mogą pomóc w uważniejszym spojrzeniu właśnie na rodziców, na dorosłych, których codzienność pełna napięć często jest bardzo trudna. Dorośli także czasem potrzebują otuchy, ciepłego życzliwego słowa, a przynajmniej serdeczności.

H. Semenowicz w cytowanej publikacji podaje bardzo wiele przykładów twórczości dzieci i młodzieży podejmując próbę analizy ogromnego ładunku emocjonalnego wyrażonego w treściach utworów. Ogromnie ważne, a zarazem bardzo trudne jest umożliwienie rozładowania napięć człowiekowi, który szuka sensu bytu, przeżywa konflikty ze światem otaczającym, jest zrozpaczony z powodu nękających go problemów, zagrożeń.

Popatrzmy, ile rozpaczy 8-letniego chłopca wyraża wiersz Dlaczego? Znamy z autopsji wiele przykładów cierpień matek, które urodziły czarnoskórego Murzynka i wychowywały go w naszym polskim środowisku. Jak często takie dziecko szukało pomocy w ramionach matki, ile razy uciekać musiało od pogardliwych lub prześladujących działań rówieśników, jakie narastały w nim stresy.

Dlaczego? / Chłopcy na mnie napluli. / Dlaczego? / Jeden rzucił we mnie kamieniem. / Dlaczego? / zabrał mi piłkę, i Dlaczego? / Dziewczynki wołają za mną „cygan”... (Dino 8 lat).

Jedną z możliwości wyrzucenia z siebie tych trudnych, negatywnych emocji stanowią różne formy samorodnej twórczości.

Zaprezentowane przeze mnie formy wykorzystania utworu literackiego jako narzędzia terapii są oczywiście tylko propozycją, sygnałem, nieśmiałym podpowiedzeniem... a może spróbować w ten sposób zainspirować pisanie własnych utworów? Jednakże w konkretnej, codziennej pracy w szpitalu, wśród młodzieży lub dorosłych niepełnosprawnych, w ośrodku wychowawczym, domu dziecka czy po prostu w swoim środowisku przede wszystkim praktyka i własne doświadczenia podpowiedzą lub potwierdzą sposoby działań psychologiczno-zdrowotnych najbardziej pożądanych.

Życie, doświadczenie, efekty pracy korygują opracowania teoretyków i nakazują przyjmować z dużą ostrożnością określone kierunki działań wyłącznie jako propozycje.

[1] Kępiński A. Psychopatologia nerwic. Warszawa 1972; Rytm życia. Kraków 1973; Lęk. Warszawa.

[2] Kępiński A. Lęk. Warszawa 1977, s. 290-291.

[3] Semenowicz H. Poetycka twórczość dziecka. Warszawa 1979, s. 39. Wszystkie cytowane wiersze pochodzą z tej pozycji.

Co w numerze?