Nie chować głowy w piasek

Rewolucja seksualna jest faktem, dotknęła przecież już dawno społeczeństwo naszego kraju. Jej skutkiem ubocznym jest często zachwianie prawidłowego rozwoju psychoseksualnego młodzieży (seks komercyjny – a więc reklama, eksplozja przedruków zachodnich czasopism o tematyce pornograficznej, kaset wideo). Nie wolno nam chować głowy w piasek. Na nas, wychowawcach, spoczywa obowiązek propagowania racjonalnych, służących rozwojowi ludzkiej osobowości modeli i wzorów życiowych. Musimy zatem tak oddziaływać, aby w procesie wychowania inspirować dzieci i młodzież do przemyśleń na temat takich wartości jak: miłość, płciowość, małżeństwo, rodzina, rodzicielstwo, wierność.

Trafnie Andrzej Wielowieyski przytacza refleksje Mc Luhana (współczesnego filozofa kultury), które jakże wymownie korespondują z aktualną sytuacją w naszym społeczeństwie: „bronić musimy dzisiaj nie wartości rozwiniętych w jakiejś poszczególnej kulturze (...), nowoczesna technika zakłada próbę całkowitej przemiany człowieka i jego środowiska. To z kolei wymaga zbadania i obrony wszystkich ludzkich wartości. Wraz z techniką dokonuje się radykalna zmiana struktur społecznych i osobowości, a więc mentalności i wrażliwości ludzi.”[1]

Wiedza i odwaga

Tak więc przed wychowawcami młodego pokolenia i rodzicami stanęło wielkie zadanie tworzenia nowego modelu małżeństwa, nowej rodziny, nowego erotyzmu, nowego człowieka – rekonstrukcji uwrażliwiania młodzieży na miłość. Do osiągnięcia tego celu niezbędna jest gruntowna wiedza, odwaga, odpowiednia motywacja i świadomość celu. Nie wszyscy rodzice są świadomi konieczności takich przedsięwzięć, tak jak nie wszyscy wychowawcy są predysponowani do efektywnych oddziaływań wychowawczych w zakresie uzdalniania młodych ludzi do miłości, odpowiedzialności i świadomości decyzji oraz życiowych wyborów.

Kształcenie multimedialne

Cechą charakterystyczną współczesnych systemów edukacyjnych jest poszukiwanie coraz to atrakcyjniejszych i efektywniejszych sposobów nauczania i wychowania. Największą efektywność poznawczą osiąga młody człowiek dzięki bezpośredniemu doświadczeniu, na drugim zaś miejscu – poprzez zobaczenie obrazu, filmu, modelu. Dopiero na trzecim miejscu znajduje się wysłuchanie opowiadania kogoś (nauczyciela, rodzica, kolegi), kto przeżył doświadczenie bezpośrednio, zaś ostatnie miejsce zajmuje przyswajanie treści poprzez lekturę, czytanie. Zatem w pełni zasadne będzie kompleksowe wykorzystanie w pracy z młodzieżą szkolną dobranych funkcjonalnie nowoczesnych i tradycyjnych środków dydaktycznych (mediów). Oczywiście mam tu na myśli koncepcję dydaktyczną zwaną kształceniem multimedialnym. Zakłada ona, że proces nauczania-uczenia się jest tym bardziej efektywny, im bardziej wielozmysłowy i wszechstronny charakter ma poznawanie wiedzy przez uczniów i gdy dokonuje się dzięki wielorakim, wzajemnie uzupełniającym się źródłom (nośnikom informacji). Źródłami wiedzy będą te elementy, które tworzą środowisko edukacyjne, a więc obok tradycyjnych materiałów drukowanych (podręczniki, poradniki, atlasy, fotokopie, teksty programowe, czasopisma) również środki audiowizualne – m.in. cieszące się dużym zainteresowaniem młodzieży kasety wideo[2].

Celowy zestaw środków dydaktycznych

Różnorodność bodźców działających w kształceniu multimedialnym pobudza u młodych ludzi aktywność spostrzeżeniową, emocjonalną. Wykorzystane środki dydaktyczne dostarczają podniet oddziaływujących na wzrok, słuch itd. ułatwiając bezpośrednie i pośrednie poznawanie rzeczywistości, dzięki czemu usprawniają proces dydaktyczno-wychowawczy i umożliwiają uzyskanie optymalnych osiągnięć[3].

Na gruncie interdyscyplinarnie rozumianego wychowania seksualnego – wykorzystanie koncepcji kształcenia multimedialnego jest w pełni słuszne, aczkolwiek wówczas, gdy spełnione będą następujące warunki: przekazywane informacje będą adekwatne do potrzeb i percepcji uczniów oraz każdorazowo uzupełniane rzeczowym, kompetentnym komentarzem tj. bezpośrednią informacją wychowawczą. Należy wyraźnie podkreślić, że środki te nie mogą być stosowane w sposób dowolny lub przypadkowy, nie mogą być też czymś w rodzaju upiększania zajęć. Trzeba stworzyć celowy ich zestaw, który będzie dostarczał młodzieży informacji różnorodnymi drogami komunikowania. Ich zasięg merytoryczny może obejmować temat wybranego zajęcia (lekcji) lub też obejmować cały dział, cyki tematyczny. Podkreślam raz jeszcze konieczność bezpośredniej informacji wychowawczej, komentarza, uzupełnienia – zarówno przed, w trakcie, jak i po wykorzystaniu proponowanych mediów.

Czułe punkty

Proponowany przez H. Hamer (w rekomendowanym przez MHN „Programie lekcji wychowawczych dla uczniów wyższych klas szkoły podstawowej oraz uczniów liceów i techników”. MEN 1993) dostępny na kasetach wideo „Poradnik sztuki miłosnej” doktora Andrew Stanway'a – może budzić wiele kontrowersji wśród samych nauczycieli.

Film ten (w zamyśle autora – instruktażowy) wymaga przemyślanego, kompetentnego komentarza wychowawcy, gdzie nader istotne powinno być podkreślenie bezpośredniego związku uczuć i seksu oraz zasygnalizowanie błędnego podejścia, polegającego na oderwaniu od siebie tych dwóch aspektów życia ludzkiego. Do oglądania tego filmu (lub jego fragmentów) nawet młodzież klas maturalnych musi być gruntownie przygotowana. Proponuję, aby ewentualną projekcję poprzedzić co najmniej dwoma zajęciami, na których omówione zostaną zagadnienia erotyzmu człowieka, prokreacji. Zdarzyć się bowiem może, że sposób przyjmowania treści filmu nie będzie adekwatny do zdolności percepcyjnych niektórych młodych ludzi (nawet pełnoletnich) i np. u osób o dużej wrażliwości może powodować zażenowanie, skrępowanie, poczucie wstydu lub niechęci do oglądania filmu.

Biblioteka może więcej

Proces kształcenia, w którym wykorzystywana jest szeroka gama środków dydaktycznych, ma bezpośredni wpływ na współczesną bibliotekę szkolną, która powinna być interdyscyplinarną pracownią gromadzącą i udostępniającą wszelkie materiały niezależnie od ich zewnętrznej postaci (zarówno dla uczniów, jak i nauczycieli), tak aby można było realizować każdą koncepcję edukacyjną. Znaczenie biblioteki szkolnej jako centrum multimedialnego jest uzasadnione tym, że środki dydaktyczne traktuje się jako jedność, niezależnie od ich postaci (ważna jest zawartość, nie zaś postać mediów).

Biblioteka szkolna – pełniąc we współczesnej szkołę centrum informacji – posiada wszelkie możliwości ku temu, aby prowadzić szeroki wachlarz współpracy z wychowawcami i młodzieżą w zakresie zaspokajania potrzeb informacyjnych, preferencji czytelniczych poprzez informację naukową zawartą w dokumencie bibliotecznym (książce, czasopiśmie, kasecie wideo itp.) Nauczyciele bibliotekarze to osoby z wyższym wykształceniem humanistycznym, dysponujące wiedzą o umiejętnym wykorzystaniu informacji naukowej w pracy pedagogicznej z młodzieżą. Potencjał możliwości tych nauczycieli jest często nie w pełni dostrzegany, zarówno poprzez dyrektorów szkół, jak i przez innych nauczycieli. Bibliotekarze szkolni mają wyniesioną ze studiów wiedzę pedagogiczną, psychologiczną, metodyczną, do prowadzenia zajęć pozalekcyjnych i indywidualnej pracy z uczniem, a także gruntowną wiedzę literaturoznawczą i historyczną.

Właściwa forma

Ujawniony szeroki wachlarz potrzeb informacyjnych młodzieży związany z wiekiem dorastania oraz przygotowaniem do pełnienia w przyszłości nowych ról społecznych (małżeńskich, rodzicielskich) wymaga wyboru priorytetowych form udostępniania źródeł wiedzy możliwych w ramach działalności informacyjnej biblioteki szkolnej oraz adekwatnych do poziomu intelektualnego i stopnia uspołecznienia młodzieży. Należy wyeliminować czynniki niesprzyjające mogące powodować skrępowanie, wstyd, zażenowanie, obawy przed ośmieszeniem w wypadku ujawnienia niewiedzy oraz stworzyć atmosferę życzliwości, intymności, empatii w rozwiązywaniu problemów poprzez próby odnajdywania rozwiązań, odpowiedzi na nurtujące pytania w źródłach informacji.

„Biblioteka jest źródłem wiedzy o książce. Bibliotekarz staje się przewodnikiem i wychowawcą o innym typie pracy niż nauczyciel. Nie kwalifikuje, nie posiada nad czytelnikiem żadnej władzy z góry nadanej. Jest po prostu znawcą i technikiem, życzliwym, lecz nie narzucającym się doradcą. Bez niego księgozbiór byłby martwy, nie byłby biblioteką”[4].

Słowa te dawno temu napisane przez Helenę Radlińską, stają się z biegiem lat coraz bardziej aktualne, a rola bibliotekarza szkolnego nabiera szczególnego znaczenia w pracy z młodzieżą dorastającą, poszukującą wartości w życiu, mającą niejednokrotnie problemy w domu rodzinnym, oczekującą na wsparcie i pomoc w atmosferze życzliwości. „Rola biblioteki jest tym większa, im bardziej ułatwia ona jednostkom odnajdywane w treściach książki własnych zainteresowań i problemów życiowych”[5].

Biblioterapia

Biblioterapia jako forma terapeutycznego oddziaływania na ucznia może być skutecznym rozwiązaniem w pracy indywidualnej z uczniem potrzebującym wsparcia i pomocy. Biblioterapią indywidualną można na przykład objąć te dziewczęta, u których problemy osobiste (np. nieplanowana, przedmałżeńska ciąża) stają się przeszkodą w prawidłowym funkcjonowaniu w szkole, domu rodzinnym, grupie rówieśniczej. Życzliwym wsparciem psychicznym oraz doborem odpowiedniej literatury można pomagać w przygotowaniu do pełnienia nowej roli oraz akceptacji stanu, w jakim się aktualnie przyszła, młoda matka znajduje. Rola bibliotekarza-pedagoga jest tu niezwykle odpowiedzialna. Uczestniczy on w biblioterapeutycznym przygotowaniu wychowanków do życia społecznego.

Poprzez intymny kontakt z lekturą książki (np. biografie, pamiętniki, tomiki poezji miłosnej lub romanse) młodzi ludzie poznają wartości moralne i estetyczne utworu. Znaczenie priorytetowe ma w tym wypadku zapoczątkowanie procesu transformacji młodego człowieka pod wpływem książki zmuszającej do myślenia, refleksji. Młodzież w wyniku lektury, poprzez empatię – dojrzewa, uwrażliwia się i uzdalnia do prawdziwej miłości.

Istotnym elementem w aktualnej sytuacji edukacyjnej szkoły jest możliwość efektywnej współpracy pomiędzy biblioteką, wychowawcami, nauczycielami, katechetami – w zakresie realizacji treści programowych związanych z przygotowaniem do życia w małżeństwie i rodzinie.

Biblioteka szkolna ma wszelkie warunki ku temu, aby kształtować proces socjalizacji młodzieży w zakresie edukacji seksualnej poprzez:

współpracę z wychowawcami klas w realizacji skorelowanych treści programowych z przysposobienia czytelniczo-informacyjnego oraz godzin do dyspozycji wychowawcy klasowego (tzw. godzin wychowawczych), podczas których możliwe jest realizowanie zagadnień programowych, np. wyszukiwanie materiałów na określony temat (np. życie erotyczne człowieka, dojrzewanie do miłości, funkcje małżeństwa i rodziny, metody i środki świadomej prokreacji itp.) z wykorzystaniem warsztatu informacyjnego zbiorów biblioteki szkolnej – w tym również środków audiowizualnych,
prowadzenie zajęć z zakresu przysposobienia czytelniczo-informacyjnego, które powinny mieć charakter interdyscyplinarny i przyczyniać się do wykształcenia umiejętności wyszukiwania, selekcji i wykorzystania informacji w samokształceniu i rozwiązywaniu różnych problemów życiowych oraz realizacji indywidualnych potrzeb informacyjnych,
proponowanie rodzicom uczniów możliwości korzystania ze źródeł informacji, np. literatury pedagogicznej, nowości wydawniczych przeznaczonych dla rodziców (publikacje dotyczące konfliktu pokoleń, problemów psychoseksualnych młodzieży w okresie dorastania, poradnictwa dla rodziców dorastającej młodzieży zamieszczanego na łamach czasopism gromadzonych w bibliotece itp.),
opracowywanie i udostępnianie źródeł informacji seksuologicznej (książki, broszury, poradniki, artykuły z czasopism, kasety wideo, taśmy magnetofonowe) z uwzględnieniem różnic w hierarchii potrzeb informacyjnych młodzieży (np. inne dla uczniów klas maturalnych, inne dla młodzieży klas niższych).

[1] Andrzej Wielowieyski: Przed nami małżeństwo. Kraków 1988 s. 13-14.

[2] Wacław Strykowski: Audiowizualne materiały dydaktyczne. Podstawy kształcenia multimedialnego. Warszawa 1984.

[3] Czesław Kupisiewicz: Podstawy dydaktyki ogólnej. Warszawa 1988.

[4] Helena Radlińska: Książka wśród ludzi. Warszawa 1946 s. 225.

[5] Alina Wajda: Metodyka i organizacja czytelnictwa. Warszawa1983 s. 158.

Co w numerze?