Uwagi organizacyjne:

W konkursie-zabawie uczestniczą wszyscy uczniowie trzech klas. Każda klasa wybiera 2-3 reprezentantów. Klasa może dopingować i nagradzać brawami swoich kolegów.

Uczestnik losuje lub wybiera numer pytania (od 1 do 8). Każdą serię pytań rozpoczyna inny uczestnik. Aby zapobiec podpowiedziom i „spaleniu” pytania, po wybraniu pytania przez uczestnika (asystent podaje kartkę z tekstem), prowadzący konkurs czyta dla widzów pierwszą część pytania, uczestnik wybiera z kartki odpowiedź, wtedy prowadzący czyta widzom warianty, wspólnie potwierdzają lub nie poprawność odpowiedzi. Poniżej przedstawiono wzory, przykłady pytań. W niektórych punktach należy te propozycje uzupełnić o zagadnienia poruszane w trakcie zajęć lub związane z warunkami lokalnymi (np. w pkt. IV organizator konkursu powinien wprowadzić pytania dotyczące konkretnej biblioteki szkolnej i bibliotek lokalnych np. najstarsza biblioteka w mieście).

Konkurs ma charakter otwarty – w zależności od potrzeb i możliwości może być skracany lub rozszerzany o nowe obszary (np. pytania dotyczące znaczenia związków frazeologicznych).

Wszystkie prawidłowe odpowiedzi z wyjątkiem ostatniej (finałowej) tury pytań są premiowane jednym punktem. Osoba prowadząca musi być przygotowana na przeprowadzenie ewentualnej dogrywki.

W przypisach zaproponowano „przerywniki” po niektórych turach pytań.

Cel i wprowadzenie do konkursu:

Konkurs został przygotowany w konwencji rozrywkowej – polega przede wszystkim na odgadnięciu prawidłowego znaczenia słów. I choć nasze spotkanie odbywać się będzie na wesoło, w formie zabawy, to myślę, iż cel konkursu – poznanie znaczenia nowych terminów związanych z książką i czytelnictwem oraz uściślenie znaczenia słów, którymi już się posługujecie – zostanie osiągnięty.

Już sam werbunek uczestników konkursu był prowadzony w podobnej konwencji, bo poszczególne klasy wzajemnie zapraszały się do rywalizacji. Następnie klasy wybrały reprezentantów.

W przerwach między poszczególnymi etapami zmagań konkursowych chcemy dać uczestnikom chwilę wytchnienia. Postanowiliśmy wypełnić je humorem żydowskim.[1] Dlaczego żydowskim? – ponieważ ten humor jest często oparty na znaczeniu słów i bardzo dobrze koresponduje z naszym konkursem.

(odpowiedzi: [I]lb; 2b: 3a; 4b; 5b; 6a; 7c; 8a. [II] 1b; 2a. 3b. 4a. Sb, 6b. 7h, 8c, [III] 1 Krzyżacy H. Sienkiewicza; 2. Prus; 3. Sienkiewicz; 4. Dziady Mickiewicza; 5. Sienkiewicz, Reymont. Miłosz. Szymborska; 6. Pan Tadeusz, [IV] 2 - w Egipcie - w Kamaku XIV w. p.n.e.; 3 - w Świątyni boga Amona w Aleksandrii III w. p.n.e. - 400 lub 700 tys. zwojów papirusowych; 4 - Biblioteka Narodowa; 6 - USA, Biblioteka Kongresu. [V] 1 - encyklopedia; 2 - tabliczka gliniana; 3 - książka średniowieczna- kodeks rękopiśmienny; 4 - lektura; 5 - podręcznik; 6 - bajka; 7 - zwój papirusowy; 8 - słownik; 9 – ks. mówiona, nagrana na kasecie. [VI] 1. reprodukcja - wytworzenie ponowne czyli odtworzenie przez powielenie lub sposobem drukarskim oryginalnego obrazu, tekstu lub książki. Przykład reprodukcja obrazu. 2. bestseller książka, która najlepiej się sprzedaje. 3. bibliografia uporządkowany spis książek lub czasopism, zestawiony według pewnych kryteriów. 4. errata - wykaz błędów dostrzeżonych już po wydrukowaniu książki, 5. Obwoluta – okładka ochronna, stosowana już w kodeksach pergaminowych, których arkusze wszywano w nie zapisany pergamin. Obecnie obwoluta spełnia także rolę reklamową i ozdobną. 6. prawa autorskie zastrzeżone, wskazuje właściciela praw autorskich, zapis w książce, najczęściej na stronic redakcyjnej. 7. rękopis, 8. literatura piękna powieść

I. Czy rozumiesz znaczenie słów występujących w różnych tekstach?

Jeśli tak, to łatwo wybierzesz właściwą odpowiedź:

adaptacja to :
1. przysposobienie dziecka do rodziny, przyjęcie je za własne,
2. przeróbka, przystosowanie dzieła oryginalnego do innych form przekazu,
3. uroczystość pasowania na „adepta introligatorstwa”.
„biały kruk” to :
1. wymarły gatunek ptaka,
2. książka rzadka, trudno dostępna,
3. książka z defektem, mająca niezadrukowane strony.
autoryzacja to:
1. zgoda wyrażona przez autora dzieła na jego publikację,
2. proces poszukiwania autora dzieła anonimowego,
3. dawne określenie montowni samochodów.
Pastisz – z języka włoskiego pasticcio – dosłownie pasztet to:
1. nazwisko włoskiego pisarza nagrodzonego literacką Nagrodą Nobla
2. dzieło, często satyryczne, świadomie naśladujące styl innego twórcy,
3. określenie książki kucharskiej w starożytnym Rzymie
depeszowiec to:
hieroglif to:
1. staroegipskie pismo obrazkowe,
2. krzywo odbita czcionka,
3. jeden z krojów czcionki drukarskiej, charakteryzujący się nieregularnym kształtem.
drzeworyt to:
1. ławka szkolna zniszczona przez uczniów
2. drzewo zjedzone przez szkodniki, przeznaczone do ścięcia
3. technika graficzna polegająca na wycinaniu rysunku w drewnie
reprint to:
1. wierna kopia wcześniejszego wydania książki,
2. nazwa pierwszej drukarni założonej przez Gutenberga
3. sposób zadrukowywania makulatury.

II. Ciąg dalszy znaczenia słów.

W bibliotekarstwie i nauce o książce wiele słów wywodzi się z języka łacińskiego i greckiego. Oto niektóre z takich pojęć.

W języku łacińskim edere znaczy ‘wydawać’, a słowo EDYTOR oznacza:
1. krój pisma,
2. wydawcę (osobę lub zespół ludzi), który przygotowuje do druku tekst cudzego autorstwa,
3. załącznik do książki.
W języku łacińskim ex libris znaczy ‘spośród książek’, czyli ‘z księgozbioru’, a współcześnie słowo EXLIBRIS oznacza:
1. znak właściciela danego księgozbioru w' postaci kartki, na której mieści się artystycznie wykonany rysunek,
2. nazwę ilustracji książkowej,
3. wydzieloną część księgozbioru.
W języku greckim biblios znaczy ‘książka’, phileo – ‘kocham’, a słowo BIBLIOFIL oznacza:
1. roślinę, która nie posiada zielonego barwnika – chlorofilu,
2. miłośnika, znawcę i zbieracza książek
3. grecką nazwę bibliotekarza
Łacińskie „a capite” znaczy ‘od głowy’, ‘od początku’, a słowo AKAPIT oznacza:
1. ustęp tekstu, który rozpoczyna się zwykle wcięciem pierwszego wiersza,
2. dawny alfabet rosyjski,
3. mały rysunek, pełniący funkcje ozdobne, zamieszczony na początku lub na końcu książki
Łacińskie vade me cum znaczy ‘pójdź ze mną’, a słowo VADEMECUM oznacza:
1. napis wykuły na przydrożnym kamieniu,
2. książkę-poradnik, informator w określonej dziedzinie,
3. spis treści książki popularnonaukowej.
W języku łacińskim falsyficatus znaczy ‘fałszywy’, a słowo FALSYFIKAT oznacza:
1. podwójny egzemplarz jakiegoś wydawnictwa,
2. dokument podrobiony w formie i treści,
3. źle dobraną czcionkę.
W języku greckim monos znaczy ‘jedyny’, grapho znaczy ‘pisze’, a słowo MONOGRAFIA oznacza:
1. czasopismo o stałej nazwie i ciągłej numeracji,
2. rozprawę naukową poświęconą jednemu działowi nauki lub jednej osobie, itp.
3. rodzaj czarnej farby drukarskiej.

8.W języku łacińskim plagiatus znaczy ‘skradziony’, a słowo PLAGIAT oznacza:

niewolnika rzymskiego, skazańca walczącego na arenie ze zwierzętami
przywłaszczenie cudzego utworu i podanie go za własny,
plakietkę określająca tożsamość dziennikarza-sprawozdawcy.

III. Seria pytań-ciekawostek dotyczących książek bądź twórców:[2]

Podaj autora i tytuł słynnej polskiej powieści, która została wznowiona w 1945 r. jako pierwsza po wojnie książka beletrystyczna. Jej treścią była wałka z Niemcami, a akcja toczyła się w XV wieku.
Trzech autorów napisało znane utwory, których akcja toczy się w Afryce: Bolesław Prus Faraona; Juliusz Słowacki – Ojca zadżumionych; Henryk Sienkiewicz W pustyni i w puszczy. Jeden z nich nigdy nie był w Afryce – który?
Który z wymienionych pisarzy był mistrzem w pisaniu powieści w odcinkach – Reymont, Miłosz, Sienkiewicz?
Któremu z arcydzieł naszej literatury brakuje I części?
Wymień nazwiska polskich laureatów literackiej Nagrody Nobla.
W dawnych czasach przepisywacze i autorzy ksiąg w ostatnich słowach dzieła wyrażali często radość z ukończenia mozolnej pracy. Zwyczaj ten stopniowo zaniknął, choć czasem zdarza się, że twórcy nawiązują do dawnej tradycji i kończą utwór zwrotem do czytelnika. Powiedz, jaki utwór kończy się takimi słowami: I ja tam byłem, miód i wino piłem. A com widział i słyszał, w księgi umieściłem.

IV. Książka kojarzy się z biblioteką.

Oto zestaw pytań o najważniejszych książnicach i o bibliotece, do której macie najbliżej. [3]

Ile książek liczy księgozbiór biblioteki w naszej szkole – 5, 12 czy 20 tys.?
W jakim kraju powstały pierwsze w święcie biblioteki – w Egipcie, w Grecji czy w Rzymie?
Gdzie mieściła się najsłynniejsza biblioteka czasów starożytnych w Atenach, Aleksandrii czy w Pergamonie?
Która z polskich bibliotek ma największe zbiory Biblioteka Narodowa, Biblioteka Jagiellońska czy Biblioteka Śląska w Katowicach?
Ile dni w tygodniu czynna jest biblioteka w naszej szkole?
W jakim kraju znajduje się największa biblioteka na świecie?

V. Książki mogą też same się przedstawiać. Jakiego rodzaju książki mogłyby wypowiedzieć te słowa? [4]

Ja wiem wszystko, ja wiem wszystko!
Jestem stara, bardzo stara i bardzo cenna. No to co, że jestem ciężka, niewygodna, ale za to jak trwała – ogień mnie nic spali, myszy nie zjedzą, a i z upływem wieków sobie poradziłam.
Dziś jestem skarbem kultury. Zawsze przebywałam w tzw. „lepszych sferach” wśród królów, książąt, nie z pospólstwem. A jakie mam ozdoby – proszę zobaczyć to jest safian, a tu aksamit okuty złotem i wykończony szmaragdami. A że ciężka ta oprawa nie narzekam, zawsze wolałam solidną budowę.
Na mnie wychowały się pokolenia. Kto mnie nic czyta, ten nic nie wie o literaturze pięknej. Ale w szkole nie lubią mnie, niektórzy mówią, że jestem narzuconą zakałą i nie dbają o mój wygląd. Właśnie wybieram się do introligatora – musi mnie podreperować.
Ja też mógłbym ponarzekać na swój wygląd, ale nie, zawziąłem się, muszę uczyć, uczyć i pomagać, jak tylko potrafię. Trochę mnie źle sklejają, często przerabiają, ale jest wesoło. Co za radość, gdy ktoś liźnie ze mnie troszeczkę wiedzy. I nie obrażam się, gdy mówią o mnie „ty gąbko wiedzy”.
Jestem dumna i ważna, boja pierwsza trafiam do rąk dzieci, ode mnie zaczyna się ich obcowanie z książką. Czasem mnie rozerwą, pomażą, często pozaginają rogi, ale przebaczam im, bo to wynika z ich zainteresowania. To nic, że dorośli pobłażliwie uśmiechają się, dzieci wierzą w każde moje słowo.
Jestem z Afryki. Przez całe trzy tysiąclecia byłem najbardziej rozpowszechnionym materiałem piśmienniczym, a gdy mnie zapisano wędrowałem do biblioteki. Piękne, jasne, gładkie i elastyczne, dłuuugie zwoje leżały w specjalnych koszach lub wnękach bibliotek
Stanowimy dużą rodzinę, o różnych zainteresowaniach, każdy z nas specjalizuje się w innej dziedzinie wiedzy, a niektórzy łączą nawet kilka nauk. Służymy pomocą uczniom i dorosłym, ale skorzystać z naszej wiedzy mogą tylko ci, którzy dobrze znają alfabet.
Jestem wnuczką książki. Jestem bardzo potrzebna niektórym ludziom, niepełnosprawnym. Gdy mnie mają, mogą przenieść się w świat fantazji, są wtedy niezależni od innych ludzi.

VI. Finałowa tura pytań

Uczniowie losują pytania, wszyscy pracują jednocześnie, prezentują wykonanie zadania. Jury przyznaje punkty od 0 do 3.

W języku łacińskim re znaczy ‘znów’, productio – ‘wytwarzanie’. Jakie słowo utworzono od tego wyrażenia i co ono oznacza? Wśród zgromadzonych książek wyszukaj przykład.
W języku angielskim best = ‘najlepszy’, sell = ‘sprzedawać’. Jakie wyrażenie dotyczące książki utworzono z tych słów i co ono oznacza? Spośród wyłożonych książek wybierz taką, która odpowiada temu znaczeniu.
W jęz. greckim biblion = ‘księga’, grupko = ‘piszę’. Jakie wyrażenie dotyczące książki utworzono z tych słów i co ono oznacza? Spośród wyłożonych książek wybierz tę, która odpowiada temu znaczeniu – w której to wyrażenie jest zastosowane.
W języku łacińskim errato = ‘błąd’. Jakie wyrażenie dotyczące książki utworzono od tego słowa i co ono oznacza? Spośród wyłożonych książek wybierz taką, w której to wyrażenie zostało zastosowane.
W języku łacińskim obvolvo = ‘okrywani’. Jakie wyrażenie dotyczące książki utworzono od tego słowa i co ono oznacza? Spośród wyłożonych książek wybierz taką, w której to słowo ma zastosowanie.
Angielskie wyrażenie copyright by znaczy – prawa autorskie zastrzeżone. Powiedz, gdzie pisze się taką formułkę, co ona dokładnie oznacza. Wśród wyłożonych książek wyszukaj przykład.
Słowo manuskrypt zostało utworzone z wyrazów: manus = ‘ręka’, scribere = ‘pisać’. Podaj polskie znaczenie słowa manuskrypt. Wyszukaj przykład.
Z języka francuskiego belles lettres znaczy ‘beletrystyka’. Jaki jest polski odpowiednik tego słowa, czyli jaki gatunek literacki określamy tym słowem? Wyszukaj przykład.

[1] Humor żydowski: wyjaśnianie znaczenia słów alternatywa, etyka, prosperity i kryzys, jałmużna, pantomima, pochodzi z książek: Salrin Horacy, Przy szabasowych świecach. Wyd. 3. Łódź 1967.; Przy szabasowych świecach: wieczór drugi. Łódź 1981.; Humor żydowski prezentowano po I i II turze pytań.

[2] Po III turze pytań przedstawiono opowiastki; o Tuwimie:

Pod koniec lat 30., będąc u szczytu sławy, Julian Tuwim nadawał telefonicznie depeszę. Panienka po drugiej stronie drutu nienagannie powtórzyła tekst telegramu, ale zacięła się przy nazwisku:

– Tufin? Turyn? Nie dosłyszałam...

– W takim razie ja swoje nazwisko przeliteruję. Proszę pisać: T – jak tlen, U – jak uran. W – jak wodór, I – jak iperyt, M – jak mangan.

– Ach, Tuwim! – krzyknęło radośnie dziewczę.

– Więc pani już wie kim jestem?

– Oczywiście, na pewno jest pan chemikiem.

[3] Aforyzmy o książkach prezentowano po IV i V turze pytań (np.: Stanisław Konarski „Do nauczania i uczenia się konieczne są trzy środki pomocnicze: po pierwsze książki, po drugie książki i po trzecie książki”; Henryk Sienkiewicz – „Gdy się ktoś zaczyta, zawsze albo się czegoś nauczy, albo zapomni o tym, co mu dolega, albo zaśnie – w każdym razie zawsze wygra”.

[4] W V turze pytań wykorzystano pomysł Barbary Banaś. „Wywiady z książkami”. „Por. Bibl.”1989 nr 5 s. 22-26.

Co w numerze?