Według normy terminologicznej opis bibliograficzny to „uporządkowany zespół danych o książce lub innym dokumencie służących jego identyfikacji, z reguły przejmowanych z opisywanego dokumentu w niezmienionej postaci, oraz informacji uzupełniających i interpretujących te dane” [1].

Bibliotekarze szkolni mogą sporządzać opisy książek samodzielnie, oryginalnie katalogując na karcie katalogowej lub w katalogu komputerowym. Jeżeli używają oprogramowania umożliwiającego kopiowanie gotowych opisów, do czego zachęcaliśmy we wcześniejszym artykule, to powinni je przejmować z baz oferowanych przez Bibliotekę Narodową oraz katalogu centralnego NUKat. Mimo to często – z różnych powodów – bibliotekarz musi katalogować samodzielnie. Nowy opis powinien być zgodny z ustanowionymi w Polsce normami i przepisami katalogowania. Podstawowe dokumenty w tej kwestii to:

PN-82/N-01152.01 Opis bibliograficzny. Książki.

PN-N-01152-1/A1:1997 Opis bibliograficzny. Książki. Zmiana A1.

Lenartowicz M. Przepisy katalogowania książek. Cz. 1. Opis bibliograficzny. Warszawa, 1983. Toż. Wyd. 2, 1987.

Pomocne mogą być także instrukcje katalogowania w formacie MARC:

Byczkowska Z. Opis książki w formacie MARC 21. Warszawa, 2002.

Lenartowicz M., Paluszkiewicz A. Format USMARC rekordu dla książki. Warszawa, 2000.

Gdy norma i przepisy katalogowania zawierają alternatywne rozwiązania, wybiera się sposób postępowania obowiązujący w katalogu centralnym.

Według Polskiej Normy przedmiotem opisu może być:

książka jednotomowa,
książka wielotomowa: całość, określona liczba tomów lub jeden z tomów,
niesamoistna wydawniczo część książki (odrębna praca, rozdział, ustęp).

W zależności od rodzaju jednostki opisu należy wybrać odpowiednią jego budowę, określoną w normie.

Opis bibliograficzny książki składa się z elementów pogrupowanych w strefy i oznaczonych znakami umownymi. Liczba stref i elementów występujących w opisie zależy od stosowanego stopnia szczegółowości. Biblioteki szkolne, podobnie jak naukowe i publiczne, stosują drugi stopień szczegółowości, czyli podają elementy obowiązkowe i zalecane w normie.

Poniżej zamieszczono tablicę, która przedstawia kolejność stref, następowanie po sobie elementów w strefie oraz znaki umowne oddzielające strefy i elementy w ich obrębie. Przed i po znaku umownym należy stosować odstęp (spację). Kropki i przecinka nie poprzedza się odstępem (natomiast odstęp powinien wystąpić po tych znakach). Nawiasy okrągłe należy traktować jako jeden znak, stosując odstęp przed pierwszym i po drugim nawiasie. Podano także podstawowe źródła danych określone dla każdej strefy. Dane pochodzące spoza podstawowego dla danej strefy źródła danych należy ujmować w nawiasy kwadratowe.

Elementy opisu bibliograficznego książki jednotomowej

Pismem półgrubym zaznaczono elementy obowiązkowe, są one niezbędne dla identyfikacji książki i należą do pierwszego stopnia szczegółowości opisu. Można go stosować w katalogach nabytków i kartotekach zagadnieniowych.

Nr strefy	Nazwa strefy	Znak umowny	Elementy opisu	Podstawowe źródła danych
1	Strefa tytułu i oznaczenia odpowiedzialności	: / ;	Tytuł właściwy Dodatek do tytułu Pierwsze oznaczenie odpowiedzialności Następne oznaczenie odpowiedzialności	Główna strona tytułowa lub jej substytut
2	Strefa wydania	. – /	Oznaczenie wydania Pierwsze oznaczenie odpowiedzialności dotyczące wydania	Główna strona tytułowa lub jej substytut, inne preliminaria, okładka oraz metryka książki
4	Strefa adresu wydawniczego	. – : ,	Miejsce wydania Nazwa wydawcy Data wydania	Główna strona tytułowa lub jej substytut, inne preliminaria, okładka oraz metryka książki
5	Strefa opisu fizycznego	. – : ; +	Określenie formy książki i/lub objętość Oznaczenie ilustracji Format Oznaczenie dokumentu towarzyszącego	Cała książka
6	Strefa serii	. – ( , ;)	Tytuł serii lub podserii ISSN serii lub podserii Numeracja w obrębie serii lub podserii	Główna strona tytułowa lub jej substytut, inne preliminaria, okładka, metryka książki oraz jej grzbiet
7	Strefa uwag	. –	Uwagi	Jakiekolwiek źródła
8	Strefa ISBN i sposobu uzyskania książki	. –	ISBN	Jakiekolwiek źródła

Na karcie katalogowej strefy można pisać w ciągłości wiersza oddzielając je kropką, odstępem, kreską poziomą, odstępem (. –). Częściej jednak stosuje się w bibliotekach układ stref podany w Przepisach katalogowania książek M. Lenartowicz (s. 4). Strefy: 1, 4, 6, 7, 8 zaczyna się od nowego wiersza z wcięciem (w tym przypadku pomija się znak umowny poprzedzający strefę lub zastępuje się go kropką na końcu poprzedniej strefy). Poniżej zamieszczono wzór układu elementów opisu książki jednotomowej według drugiego stopnia szczegółowości:

Hasło

Tytuł właściwy: dodatek do tytułu / pierwsze oznaczenie odpowiedzialności; następne oznaczenie odpowiedzialności. – Oznaczenie wydania / pierwsze oznaczenie odpowiedzialności dotyczące wydania.

Miejsce wydania: nazwa wydawcy, data wydania. – Określenie formy książki i/lub objętości: oznaczenie ilustracji ; format + oznaczenie dokumentu towarzyszącego.

(Tytuł serii lub podserii, ISSN serii lub podserii; numeracja w obrębie serii lub podserii).

Uwagi.

ISBN

Zasady wypełniania poszczególnych stref omówiono w PN-N 1152-1:1982, a także, w sposób bardziej szczegółowy, w Przepisach katalogowania książek.

Wskazówki dotyczące podawania elementów opisu w drugim stopniu szczegółowości.

Strefa 1. Na początku tej strefy podaje się tytuł uznany za główny tytuł książki, czyli tytuł właściwy. Do tytułu właściwego należy także tytuł oboczny, np. Cholonek czyli Dobry Pan Bóg z gliny. Jeżeli na stronie tytułowej występuje kilka tytułów w tym samym języku, to za najważniejszy uznaje się tytuł wyróżniony typograficznie, jeśli brak wyróżnień tytuł pierwszy. Tytuł przejmuje się w formie występującej na stronie tytułowej, z wyjątkiem zachowywania wielkich liter (stosuje się je zgodnie z ortografią języka tytułu) i przestankowania (stosuje się polskie zasady interpunkcji).

Po tytule właściwym podaje się podtytuł lub inne wyrażenie uzupełniające tytuł. Jeżeli dodatków jest więcej niż jeden, przejmuje się je w porządku wskazanym przez wyróżnienia typograficzne. Jeśli wyróżnień brak – w kolejności występowania na stronie tytułowej. Dodatki do tytułu spoza strony tytułowej można podać w strefie uwag.

Ostatnim elementem pierwszej strefy jest oznaczenie odpowiedzialności, czyli nazwy lub wyrażenia określające osoby lub ciała zbiorowe odpowiedzialne za intelektualną i/lub artystyczną zawartość opisywanej książki.

Nazwy osób i ciał zbiorowych spełniających zróżnicowane funkcje podaje się w odrębnych oznaczeniach odpowiedzialności. W jednym oznaczeniu odpowiedzialności wymienia się najwyżej trzy nazwy, zachowując kolejność występującą w książce i oddzielając poszczególne nazwy przecinkami, jeżeli nie są powiązane ze sobą składniowo. Jeżeli liczba osób lub ciał zbiorowych spełniających tę samą rolę w opracowaniu książki jest większa niż trzy, to przejmuje się tylko nazwę pierwszej osoby lub ciała zbiorowego, dodając skrót „[et al.]” lub „[i in.]”.

Oznaczenie odpowiedzialności przejmuje się w formie, w jakiej występuje w książce. Należy zachować kolejność części nazwy, przypadek gramatyczny i pisownię, pomija się natomiast stopnie i tytuły naukowe, zawodowe, rodowe itp. Określenia rodzaju współpracy należy skracać zgodnie z PN-N-01158:1985 Skróty wyrazów i wyrażeń w opisie bibliograficznym, np. oprac., tł, red., il. itd.

W pierwszym oznaczeniu odpowiedzialności uwzględnia się zawsze: nazwy autorów (jeżeli jest ich nie więcej niż trzech), redaktora naukowego (jeżeli autorów jest więcej niż trzech lub ich brak), ciało zbiorowe (jeżeli jego nazwa stanowi hasło główne).

W kolejnym oznaczeniu odpowiedzialności podaje się zazwyczaj inne rodzaje współpracy – uwzględnia się te, które uznaje się za ważne. W przypadku bibliotek szkolnych mogą to być np. nazwy ilustratorów lub tłumaczy.

Strefa 2. W tej strefie podaje się informację o wydaniu. Zawiera ona określenie słowne w formie skróconej i numer wydania wyrażony cyframi arabskimi, np. Wyd. 2 popr., Wyd. 4. dodr. 2. Nie uwzględnia się informacji o pierwszym wydaniu, z wyjątkiem przypadków, gdy charakteryzuje ona bliżej to wydanie, np. Wyd. I krajowe. Wyd. 1 według stanu prawnego na dzień 5 lipca 1991 r.

Strefa 4. Strefa adresu wydawniczego jest oznaczona jako czwarta, ponieważ strefa 3 – specjalna – w opisie książki nie występuje. Miejsce wydania występujące na początku tej strefy jest nazwą miejscowości będącej siedzibą wydawcy. Jeżeli w książce wymieniono dwa miejsca wydania odnoszące się do jednego wydawcy, należy przejąć do opisu nazwy obu miejsc, np. Paryż ; Warszawa : Spotkania. 1990. Jeżeli nazwy dwóch miejsc wydania odnoszą się do różnych wydawców, to przejmuje się je do opisu podając po nich nazwę odpowiedniego wydawcy, np. Opole : Instytut Śląski; Katowice: Śląsk, 1975. Jeżeli miejsc wydania jest więcej, przejmuje się nazwę wyróżnioną typograficznie jako najważniejszą; jeśli brak wyróżnień przejmuje się pierwszą.

Nazwę wydawcy podaje się w mianowniku. Zachowuje się tylko istotne części nazwy, niezbędne dla identyfikacji danego wydawcy. Pomija się takie określenia, jak: wydawnictwo, księgarnia, oficyna wydawnicza, spółka akcyjna, limited itp.

Ostatnim elementem strefy 4 jest data wydania. Jeżeli w książce brak daty wydania, należy przyjąć jedno z poniższych rozwiązań (według podanej kolejności działania):

przejąć z książki rok dystrybucji, poprzedzając skrótem
przejąć z książki rok copyright lub rok druku, poprzedzając skrótem lub dr.
podać w nawiasie kwadratowym rok wydania ustalony przez opisującego
podać w nawiasie kwadratowym rok przybliżony lub przypuszczalny poprzedzając go skrótem ca lub

Strefa 5. Pierwszym elementem tej strefy jest określenie formy książki. Występuje on w opisie, jeżeli książka ma inną postać niż kodeks, np. w przypadku skoroszytu, teki, luźnej karty, harmonijki lub zwoju. Jednak najczęściej opisuje się książki w tradycyjnej formie i wtedy na początku podaje się liczbę stronic, kart lub łamów. Używa się cyfr występujących w książce, a po liczbie podaje się skrót s., k. lub wyraz łamy, np.:

– VII, 453 s.

. – 78 k.

. – 102 łamy

Jeżeli liczbowanie stronic, kart i łamów stanowi część obszerniejszego ciągu, to należy podać numery pierwszej i ostatniej stronicy poprzedzając je odpowiednim skrótem, np.:

. - S. 413-461

. - K. 85-91

. - Łamy 56-71

Jeżeli w książce brak liczbowania stronic (kart, łamów), należy policzyć stronice druku dwustronnego lub karty w przypadku druku jednostronnego i podać ich liczbę w nawiasach kwadratowych. W przypadku książek obszernych można podać przybliżoną liczbę stron (kart) bez nawiasów kwadratowych, poprzedzoną skrótem „Ca” lub „Ok.”.

Na końcu objętości podaje się liczbę tablic, czyli stronic z ilustracjami z tekstem objaśniającym lub bez niego, nie wliczonych w ciąg stronic zajętych wyłącznie lub głównie przez tekst. W tym przypadku stosuje się odpowiednie skróty: „s. tabl” lub „k. tabl.”. Gdy tablice nie są numerowane, ich liczbę ujmuje się w nawiasy kwadratowe, np. – XX, 63 s., [8] k. tabl.

Kolejnym elementem strefy piątej jest oznaczenie ilustracji, które występują na stronicach wliczonych w ciąg stronic (kart) zajętych wyłącznie lub głównie przez tekst. Należy stosować w opisie skrót „il.” na oznaczenie wszelkiego rodzaju ilustracji. Można wyróżniać rodzaje ilustracji, wszystkie lub uznane za ważne, podając odpowiednie określenia lub ich skróty w porządku alfabetycznym, np.:

. – 492 s., [10] k. tabl. : mapy, rys., wy kr.; 21 cm

. – 410 s. : il. ; 21 cm

Nie traktuje się jako ilustracji tabel słownych lub liczbowych.

Format to wysokość książki mierzona wzdłuż grzbietu w centymetrach z zaokrągleniem w górę do pełnego centymetra. Jeżeli rozmiary książki są nietypowe, należy podać także jej szerokość, np.: 8x6 cm.

Jeżeli do książki dołączony jest dokument wydany zwykle w tym samym czasie co opisywana książka, przeznaczony do użytkowania łącznie z nią, to należy podać wyraz lub wyrażenie charakteryzujące dokument, np.:

. – 271 s. : il. ; 21 cm + Atlas + mapa ścienna

. – 244 s. ; 24 cm + 2 płyty

Strefa 6. W tej strefie podaje się tytuł serii w formie występującej w opisywanej książce, ISSN serii oraz jej numerację, np.:

(Metodologia Nauk, ISSN 0137-5997; t. 18)

Jeżeli dodatki do tytułu serii są konieczne do jego wyjaśnienia, to należy je podawać, np.: (Omega : biblioteka wiedzy współczesnej; 41)

Jeżeli tytułem serii jest nazwa rodzajowa, to należy podawać w pierwszym oznaczeniu odpowiedzialności nazwę instytucji sprawczej, np.: (Monografie, Rozprawy, Studia /Instytut Kształcenia Nauczycieli)

Istotne zmiany w podawaniu tytułu serii o hierarchicznej budowie wprowadziła PN-N-01152-1/Al: 1997. Jeżeli w książce występuje tytuł serii głównej (numerowanej) i niezależny od niego (wyróżniający, czyli zapewniający identyfikację) tytuł podserii, to w strefie szóstej podaje się wyróżniający tytuł podserii i inne dane jej dotyczące, natomiast tytuł serii głównej i inne dane jej dotyczące podaje się w strefie uwag, np.:

(Homo Meditans, ISSN 0239-7811 ; 19)

Ser. gł. : Prace Wydziału Teologicznego / Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, ISSN 1230-2686 ; 19.

We wszystkich innych przypadkach należy przejąć do strefy szóstej kolejno:

tytuł wspólny,
oznaczenie i/lub zależny (niewyróżniający) tytuł podserii lub sekcji i inne dane z nim związane. ISSN związany z tytułem wspólnym i numerację w jego obrębie podaje się w strefie uwag, np.:

(Acta Uniwersitatis Lodziensis. Kształcenie Polonistyczne Cudzoziemców, ISSN 0860-6587; 6)

(Biblioteka Narodowa. Seria 2, ISSN 0406-0636 ; nr 197)

(Zeszyty Naukowe Akademii Rolniczej we Wrocławiu. Konferencje, ISSN 1232-3071 ; 24)

Ser. gł. : ISSN 0867-7964 ; nr 375.

Strefa 7. W strefie uwag podaje się dodatkowe informacje uznane za ważne, gdy przepisy nie pozwalają włączyć ich do innych stref opisu lub dopuszczają przeniesienie do strefy uwag, np.:

. – Opis wg okł.

. – Głównie tabele.

. – Bibliogr. s. 255-257.

. – Stanowi cz. 2 powieści: Muza łaskawa.

Strefa 8. W tej strefie podaje się ISBN – Międzynarodowy znormalizowany numer książki. Jest on nadawany przez wydawcę w celu jednoznacznej identyfikacji jednego wydania książki lub wariantu jednego wydania różniącego się formatem, papierem lub oprawą, np. ISBN 83-22l-0068-X.

W katalogu zautomatyzowanym opis bibliograficzny książki można utworzyć wypełniając formularz zaprojektowany przez twórców systemu. Formularze przeznaczone są do wielokrotnego wykorzystywania i mogą mieć różną postać. Za bardziej przyjazne i prostsze w użytkowaniu uważane są te, w których pola edycyjne posiadają nazwy wskazujące na rodzaj danych występujących w danym polu. Stosowane w bibliotekach szkolnych oprogramowania umożliwiają katalogowanie w gotowych formularzach. Poniżej podano nazwy pól, które powinny wystąpić w formularzu:

Hasło główne:

Strefa tytułu i oznaczenia odpowiedzialności:

Oznaczenie wydania:

Adres wydawniczy:

Opis fizyczny:

Strefa serii:

Uwaga:

ISBN:

Hasło dodatkowe:

Hasło przedmiotowe:

Tytuł ujednolicony serii:

Duże biblioteki, przede wszystkim naukowe i publiczne, stosują format MARC 21 do wprowadzania danych; tego formatu używa się także w Bibliotece Narodowej i katalogu centralnym NUKat. Bibliotekarze w czasie katalogowania wypełniają formularz, w którym pola danych na ogół są oznaczone trzycyfrowymi etykietami. W ten sposób powstaje rekord bibliograficzny, który zawiera opis bibliograficzny, hasła ujednolicone i inne punkty dostępu oraz informacje niezbędne do prawidłowego przetwarzania danych (numery, kody itp.).

Bibliotekarze szkolni kopiując opisy bibliograficzne na ogół nie muszą zagłębiać się w strukturę rekordu, ale mogą wybierać w katalogach zautomatyzowanych taki szczegółowy sposób przedstawiania informacji, a często w trakcie dokształcania poznają format MARC 21, dlatego warto poznać pola danych występujące w rekordzie bibliograficznym.

01-08 1a danych kontrolnych 020 \a Numer ISBN \z numer błędny

020 \a Instytucja sporządzająca opis \c instytucja sporządzająca rekord \d instytucja modyfikująca rekord

041 \a Język tekstu \b język streszczeń \h język oryginału

1XX \a Hasło główne rekordu (100 nazwa osobowa; 110 nazwa instytucji, organizacji; 111 nazwa imprezy ; 130 tytuł ujednolicony).

240 \a Tytuł ujednolicony (np. dzieła autorskiego często tłumaczonego)

245 \a Tytuł: \b dodatek do tytułu / \c oznaczenie odpowiedzialności ; następne oznaczenie odpowiedzialności

246 \a Wariant tytułu (np. tytuł równoległy, tytuł grzbietowy)

250 \a Oznaczenie wydania ! \b ciąg dalszy strefy wydania.

260 \a Miejsce wydania : \b Nazwa wydawcy, \c rok wydania.

300 \a Objętość : \b ilustracje ; \c format + \e dokument towarzyszący.

440 \a Tytuł serii (podserii) lub książki wielotomowej w formie do wyszukiwania, \x ISSN serii lub podserii; \v numeracja w obrębie serii lub podserii

490 \a Tytuł serii (podserii) lub książki wielotomowej w formie nie do wyszukiwania, \x ISSN serii lub podserii; \v numeracja w obrębie serii lub podserii

5XX \a Strefa uwag (np. 504 uwaga o bibliografii, 500 uwaga ogólna).

6XX \a Pola charakterystyki rzeczowej

7XX \a Hasła dodatkowe (700 hasło osobowe, 710 nazwa ciała zbiorowego, 711 nazwa imprezy, 730 tytuł ujednolicony)

8XX \a Hasła dodatkowe dla serii i książek wielotomowych (800 hasło złożone z hasła osobowego i tytułu całości książki wielotomowej, 830 tytuł serii lub książki wielotomowej w formie do wyszukiwania)

920 \a Numer ISBN z kreskami \z błędny numer ISBN

Powyżej przedstawiono trzy sposoby utworzenia opisu bibliograficznego książki: na karcie katalogowej, w formularzu zawierającym nazwy pól edycyjnych oraz w rekordzie bibliograficznym tworzonym przy użyciu formatu MARC 21. Na zakończenie pokażmy na przykładzie opisu jednej książki, jak wypełnić tak określone wcześniej struktury.

Korczakowska, Jadwiga (1906-1994)

Spotkanie nad morzem/Jadwiga Korczakowska ; il. Mieczysław Majewski. – Wyd. 8.

Warszawa : Nasza Księgarnia, 1990. – 158, [2] s.: il.; 21 cm.

(Lektura Szkolna : klasa 4).

ISBN 83-10-07724-6

Hasło główne:	Korczakowska, Jadwiga (1906-1994).
Strefa tytułu i oznaczenia odpowiedzialności:	Spotkanie nad morzem / Jadwiga Korczakowska ; il. Mieczysław Majewski.
Strefa wydania:	Wyd. 8.
Adres wydawniczy:	Warszawa : Nasza Księgarnia, 1990.
Opis fizyczny:	158, [2] s.: il.; 21 cm.
Strefa serii:	Lektura Szkolna : klasa 4
ISBN:	83-10-07724-6
Hasło dodatkowe:	Majewski, Mieczysław (ilustrator). -11.
Tytuł ujednolicony serii:	Lektura Szkolna Nasza Księgarnia
Hasło przedmiotowe:	Powieść dziecięca polska - 20 w.

001	vtls000205109
003	UJ 005 20030819091900.0
008	950825sl990 \|\|\|\|\|\|\|\| \|\|\|\|\|00\|\|\|\|pol\|\|
020	\a8310077246
035	\abnp91000348
039 9	\y 200308190919 \z load0034
040	\a WA N \c WA N/KR U \d KR U/MZ
041 0	\a poi
100 1	a Korczakowska, Jadwiga \d (1906-1994).
245 0 0	\a Spotkanie nad morzem / \c Jadwiga Korczakowska ; il. Mieczysław Majewski.
250	\a Wyd. 8.
260	\a Warszawa : \b Nasza Księgarnia, \c 1990.
300	\a 158, [2] s.: \b il.; \c 21 cm.
490 1	\a Lektura Szkolna : klasa 4
650 9	\a Powieść dziecięca polska \y 20 w.
700 1	\a Majewski, Mieczysław \c (ilustrator). \e 11.
830 0	\a Lektura Szkolna - Nasza Księgarnia
920	\a 83-10-07724-6

Co w numerze?