Rozpoczyna Scherzo.

Poeta, tłumacz, krytyk, teoretyk literatury, najwybitniejszy przedstawiciel Nowej Fali (pokolenie ’68), wykładowca literatury polskiej na Uniwersytecie Harvarda w Cambridge, laureat wielu nagród, doktor honoris causa Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach (1995) – Stanisław Barańczak, oryginalny twórca poszukujący drogi łączącej wydarzenia polityczne kraju i świata, problematykę egzystencjalną z tajemnicą przeżyć metafizycznych współczesnego człowieka.

Stanisław Barańczak:

„… istotą poezji »metafizycznej« jest nie tylko to, że taka poezja zastanawia się nad miejscem człowieka we wszechświecie i w planach Stwórcy, ale również to, że dochodzi ona do sformułowania swoich pytań dzięki zanurzeniu w konkrecie ludzkiego życia […] Mnie […] interesuje kontynuowanie tradycji takiej poezji – w naszej kulturze jej niezrównanym przykładem byłby Norwid – w której dialog z Bogiem się odbywa, ale dotyczy rozmaitych tematów naszego ziemskiego, doczesnego życia, nie wykluczając tematów »politycznych«”.

(Zaufać nieufności. Osiem rozmów o sensie poezji. Kraków 1993. Cyt. za A. Biała, s. 17)

Motyw muzyczny.

Stanisław Barańczak:

„Do wizji metafizycznej dociera się nie poprzez odrzucenie doczesnego świata, ale właśnie poprzez ten świat, przez jego konkretne i realne formy istnienia, nawet te najbardziej trywialne”.

Motyw muzyczny

Alina Biała:

„Zasygnalizowane tu zainteresowanie Barańczaka problemami metafizycznym zaowocowało też przekładem poezji angielskiej (Antologia angielskiej poezji metafizycznej XVIII stulecia, 1982). Jego przejawem jest również jeden z ostatnich zbiorków poetyckich Widokówka z tego świata (1988)”.

(Od polityki do metafizyki, s. 18)

I

Szkoda, że Cię tu nie ma. Zagłębiam się w ciele,
w którym zaszyfrowane są tajne wyroki
śmierci lub dożywocia - co niewiele
różni się jedno z drugim w grząskim gruncie rzeczy,
a jednak ta lektura
wciąga mnie, niedorzeczny
kryminał krwi i grozy, powieść-rzeka, która
swój smętny finał poznać mi pozwoli
dopiero, gdy i tak nie będę w stanie unieść
zamkniętych ciepłą dłonią zimnych powiek.
Ale dosyć już o mnie. Mów, jak Ty się czujesz
z moim bólem - jak boli
Ciebie Twój człowiek.

(Widokówka z tego świata, s. 86)

Motyw muzyczny.

II

Czas skończyć z takimi praktykami - skarży się lokator własnościowego życia - czekam co dzień, a On nie raczy się zjawić, fachowiec od siedmiu boleści; wszystko paczy się, pęka, psuje.

(Czas skończyć z takimi, fragment przytoczony za: A. Biała, s. 24)

Alina Biała:

„Podczas pierwszej lektury wiersza wyobraźnia może sugerować czytelnikowi, iż tematem utworu jest skarga lokatora, który mimo wielu próśb nie może się doczekać przyjścia rzemieślnika mającego usunąć braki i niedoróbki w mieszkaniu. [...] Odniesienie monologu-skargi do sfery sacrum sygnalizowane jest pisownią zaimka „On” wielką literą, [...] aluzją do czasu ustanawiania porządku świata, [...] przywołaniem sytuacji modlitwy, w której przechodzi się od tonu błagania do kategorycznego buntu, [...] także przywołaniem słów Biblii, [...] a wreszcie bluźnierczą deklaracją sygnalizującą kryzys religijny czy duchowy”.

(Od polityki do metafizyki, s. 24)

I

... na początku było słowo
honoru, że przyjdzie i naprawi,
[...]
i jak On chce, żebym w Niego wierzył,
ten niesolidny rzemieślnik
bujający w obłokach;
czas skończyć z takim spoglądaniem z góry
na człowieka;
czy On sobie wyobraża, że jest moim Panem?

(Czas skończyć z takimi, s. 24)

Stanisław Barańczak:

„Nikt z nas »nigdy by nie przypuściła, że od pierwszego momentu życia świat obejmie go uściskiem jednocześnie zachłannym i dławiącym, że rozciągnie go między biegunami rozkoszy i bólu, postawi go w swoim centrum i zarazem będzie bezustannie deptać jego godność, stanie się dobroczyńcą i prześladowcą w jednej postaci, »I nikt nas nie uprzedził«, że nasza umowa w sprawie wynajmu tego mieszkania, jakim jest życie, ma u spodu parę dodatkowych, drobnym drukiem wypisanych paragrafów - tych, które stwierdzają, że lokator ma obowiązek przyjąć lokal z całym dobrodziejstwem inwentarza: cierpieniem, samotnością, śmiercią”.

(Poezje wybrane. Wybór i wstęp autora. Warszawa 1990. Cyt. za: A. Biała, s. 26)

Alina Biała:

„Ukazana wizja świata pozaziemskiego mocno osadzona jest w realiach rzeczywistości. [...] Taka jej kreacja zmierza do swoistej »profanacji« sacrum, czyniąc jego wyobrażenie nie lepszym od codzienności. W ten sposób bohater wyraża »utratę złudzeń« co do doskonałości metafizycznej osnowy świata. Wyraża przekonanie o ludzkiej samotności i bezradności wobec bytu”.

(Od polityki do metafizyki, s. 28)

II

Gdzie się zbudziłem? gdzie jestem? gdzie jest
strona prawa, gdzie lewa? gdzie góra, a gdzie
dół? spokojnie, spokojnie: to jest moje ciało,
leżące na wznak, to ręka, w której zwykle
trzymam widelec, a tą drugą chwytam
nóż...

(Gdzie się zbudziłem. Cyt. za: A. Biała, s. 28)

Motyw muzyczny

I

pode mną fundamenty, ziemia, otchłań ognia,
nade mną chmury, wiatr, blednący księżyc,
ledwie widoczne gwiazdy, tak: odnaleziony,
przymyka jeszcze oczy, z głową w miejscu
krzyżowania się wszystkich pionów i poziomów,
przybity do tych wszystkich naraz krzyży
miarowymi ćwiekami dudniącego serca.

(Ib., s. 29)

Alina Biała:

„W obrazie świata wykreowanego w wierszu eksponuje poeta horyzontalną (»na lewo« - »na prawo«, »wschód« - »zachód«) i wertykalną (»pode mną« - »nade mną«, góra - dół) linię jego rozpadu. Do tej właśnie myśli nawiązuje refleksyjna część wiersza. W tej części utworu obydwie linie rozłamu świata, pion i poziom, jako wytwór odczuć mówiącego podmiotu, zbiegają się w jaźni, zajmującej przecież w przestrzeni miejsce centralne, niosąc myśl o własnym ukrzyżowaniu. [...] Człowiek jawi się tu jako cierpiący Chrystus »przybity do [...] wszystkich naraz krzyży...«”

(Od polityki do metafizyki, s. 31)

II

Mój zegarku, niepotrzebnie drwisz:
no, o czym znów zapomniałem dziś
na śmierć? [...]

Mam wziąć pigułkę? wysłać czek?
Obalić Zło? wynaleźć lek
na śmierć? [...]

(Mój zegarku, niepotrzebnie drwisz... W: S. Barańczak: Zimy i podróże, s. 116)

Antoni Libera:

„I tam, na tej krawędzi, rodzi się Wielkie Pytanie wykraczające naraz poza granice Rozumu: »No dobrze, lecz co z cierpieniem? Z bólem, zwłaszcza fizycznym? I trwogą - metafizyczną?« I okazuje się wtedy, że nawet najtęższy umysł nie może sobie poradzić z tą dojmującą kwestią. Rozum kapituluje, wywiesza białą flagę. I myśl kieruje się z wolna ku transcendentnej miłości. Ku pozaludzkiemu sensowi. Ku Bogu... miłosiernemu”.

(Zimy i podróże Stanisława Barańczaka. W: S. Barańczak: Zimy i podróże, s. 14)

Motyw muzyczny.

Antoni Libera:

„Ale takiego Boga - »litościwego«, »dobrego«, »pochylonego nad Ziemią jak ojciec nad swoim dzieckiem« - nie ma, czy ściślej: już nie ma, czy może, jeszcze ściślej: nie daje się już pomyśleć.

Bóg, który daje się jeszcze, i to od biedy, pomyśleć, jest Niemy, Odwrócony, równie Samotny jak Człowiek i nie Wszechmocny jak dawniej, lecz dramatycznie Bezradny wobec własnego dzieła”.

(Ib., s. 15)

I

[...] Rytmem
serca więc, tchu i mrugających powiek
mów mi, co chwilę, że jestem, że jesteś.
(JESTEM). Nie słyszę. (NIE MA MNIE PRZY TOBIE,
BO JESTEM WSZĘDZIE.) I przez całą przestrzeń
swoich galaktyk, wirów, mlecznych smug
śledzisz ten okruch snu, wprawiony w obieg,
sam? (BÓG JEST TAKŻE SAM.) Bóg też? (TAK, BÓG.)

(Drogi kąciku porad. W: Zimy i podróże, s. 15)

Antoni Libera:

„Droga i ewolucja duchowa przebyta przez bohatera Barańczaka, wzorowana na osobistych przeżyciach autora, jest charakterystyczna dla losu wielu wybitnych artystów i umysłów XX wieku (by pozostać przy literaturze i bliskim nam kręgu kulturowym, na przykład dla takich twórców, jak: Nabokov, Miłosz, Brodski, Heaney, Venclova). Wszyscy oni przeszli przez podobne doświadczenia i przygody ducha: smakowali w młodości klimat smutnej prowincji, bronili się przed przemocą represyjnego systemu i uciekali przed nim, aż w końcu lądowali na ziemi Nowego Świata i znajdowali »azyl« przy. uniwersytecie. Na te perypetie zewnętrzne nakładał się proces wewnętrzny: utrata niewinności, dojrzewanie zwątpienia, kryzys nadziei i wiary”.

(Zimy i podróże Stanisława Barańczaka, s. 16)

Człowiek oświecony, drążący w głąb ku Prawdzie, Obywatel świata, Wędrowiec zagubiony w otchłani cywilizacji, Nieufny Poeta - to bohater utworów czy sam Stanisław Barańczak?

Wykorzystano materiały z następujących pozycji:

S. Barańczak: Zimy i podróże. Lekcja literatury z Antonim Liberą. Kraków 1997. Wydawn. Literackie. ISBN 83-08-02793-3

A. Biała: Od polityki do metafizyki. „Studia Kieleckie. Seria Filologiczna”. Kielce 2000 nr 2. ISSN 1429-8619 (stąd zaczerpnięto tytuł)

Oprawę muzyczną montażu tekstów stanowi, kilkakrotnie powtórzone, Scherzo presto pin lento (6'03) z VI Symfonii C-dur D 589 Franciszka Schuberta, ulubionego kompozytora poety, z płyty Najsłynniejsze tematy muzyczne. CL010 CD. ToCo International 942.528-2 (b.r.)

Co w numerze?