Wstrzymanie budowy krajowej sieci

W okresie socjalizmu rozpoczęto na Węgrzech łączenie bibliotek szkolnych w krajową sieć pod kierownictwem Ogólnokrajowej Biblioteki Pedagogicznej, której praca metodyczna (szkolenia, czasopismo, badania, nadzór specjalistyczny) przyniosła znaczący rozwój. Zadania biblioteki szkolnej, obok zapewnienia dostępu do książek i promocji czytelnictwa, zostały rozszerzone w latach 70. o nauczanie korzystania z bibliotek, co zostało włączone do centralnego programu nauczania. Ten okres świetności trwał do późnych lat 90.

Obecnie pogarszają się warunki funkcjonowania i regulacje prawne działalności bibliotek szkolnych. Coraz większe wsparcie zyskują polityka edukacyjna i metodologie koncentrujące się wyłącznie na technologii. Kompleksowe podejście do kompetencji informacyjnych jest mniej rozpowszechnione. Biblioteki szkolne działają obecnie w coraz bardziej zróżnicowanych warunkach. Praktyka wielu bibliotekarzy nauczycieli jest znakomita, podczas gdy wiele szkół w ogóle nie zapewnia usług bibliotecznych.

Podstawy prawne działalności węgierskich bibliotek szkolnych

Na Węgrzech regulacje prawne dotyczące bibliotek szkolnych są dwojakie. Ogólne ramy zawodowe działalności (np. ewidencji zbiorów, dokumentów muzealnych) określają przepisy dotyczące kultury, natomiast zasady i warunki działania biblioteki w szkole reguluje prawo oświatowe. Nie ma odrębnego przepisu dotyczącego wyłącznie bibliotek szkolnych.

Dokumentem regulującym działalność bibliotek szkolnych jest zarządzenie ministerstwa oświaty dotyczące funkcjonowania szkół, a dokładniej jeden z punktów zarządzenia i jego pięć paragrafów, które traktują o wyposażeniu.

Obowiązujące przepisy oświatowe definiują bibliotekę szkolną w sposób, który zapewnia ramy zarówno dla tradycyjnych, jak i nowoczesnych koncepcji działania: „Biblioteka szkolna lub internatowa jest jednostką organizacyjną, która zapewnia regularne gromadzenie, opracowanie i przechowywanie dokumentów niezbędnych do funkcjonowania szkoły lub internatu, realizacji programu pedagogicznego, wychowania, nauczania i uczenia się; umożliwia dostęp do usług systemu bibliotecznego oraz korzystanie z wszystkich wyżej wymienionych [usług i zasobów]; zapewnia także kształcenie umiejętności korzystania z biblioteki, koordynując działalność związaną z pedagogiką biblioteczną w danej placówce”.
Przepis ten stwierdza, że biblioteka służy pracy szkolnej, określa zawodowe wymogi funkcjonowania biblioteki, wymaga współpracy z innymi bibliotekami i kładzie nacisk na szkolenie użytkowników.

Minimalne wymagania obejmują: posiadanie co najmniej 3 tysięcy dokumentów, wolny dostęp do półek, pomieszczenie odpowiednie do prowadzenia zajęć dla jednej klasy oraz odpowiednie godziny otwarcia w dni nauki szkolnej (określenie „odpowiednie” nie jest zdefiniowane). Ponadto wymaga się, aby działalność była zgodna z programem pedagogiki bibliotecznej, czyli aby była zaplanowana.

Oprócz podania definicji rozporządzenie określa również podstawowe i dodatkowe zadania, które choć odzwierciedlają tradycyjny wizerunek biblioteki, zapewniają stabilne ramy podstawowej działalności. Do podstawowych zadań zaliczane są: gromadzenie zbiorów, udzielanie informacji, zajęcia lekcyjne, udostępnianie zbiorów na miejscu oraz wypożyczanie, w tym wypożyczanie podręczników. Do zadań dodatkowych należą: zajęcia pozalekcyjne, reprografia, usługi z zakresu technologii informacyjno-komunikacyjnych, informowanie o innych bibliotekach, pośrednictwo w usługach, wypożyczenia międzybiblioteczne oraz opieka nad zbiorami muzealnymi.

To ostatnie zadanie jest istotne, ponieważ wiele węgierskich szkół o długiej tradycji posiada zbiory muzealne, w tym niektóre nawet o znaczeniu międzynarodowym. Ponadto, zgodnie z węgierskimi przepisami bibliotecznymi, do dokumentów muzealnych zalicza się nie tylko stare wydawnictwa, ale też każdy dokument podlegający obowiązkowi archiwizacji, w tym specjalne zbiory dotyczące historii szkoły, zawierające również materiały współczesne.

Biblioteka liceum prowadzonego przez fundację w Budapeszcie

Problemy z realizacją obowiązku organizowania bibliotek szkolnych

Obecne przepisy dotyczące edukacji publicznej rozróżniają pojęcia „biblioteka” i „sala biblioteczna” – wymogi dla tej ostatniej obejmują mniejszą przestrzeń niż ta wymagana od bibliotek i mniejszą liczbę woluminów. Od każdej szkoły obowiązkowo wymagane jest prowadzenie biblioteki; sala biblioteczna może spełniać minimum wymagane w filiach instytucji, które działają w kilku budynkach, pod różnymi adresami (często są to placówki powstałe wskutek integracji kilku szkół).

Mimo określonego prawem obowiązku prowadzenia biblioteki przez każdą szkołę częste są problemy z praktyczną realizacją tego przepisu. Według oficjalnych statystyk odsetek szkół prowadzących bibliotekę, który w 1991 r. wynosił zaledwie 85%, w 2006 r. spadł do 62%, a według najnowszych statystyk edukacyjnych z 2023 r. obecnie wynosi 46,5%. Biorąc pod uwagę tylko główne siedziby szkół (nie licząc filii działających pod innymi adresami), bibliotekę prowadzi zaledwie 75% z nich.

Przepisy dopuszczają możliwość pełnienia funkcji biblioteki szkolnej przez bibliotekę publiczną i odwrotnie. Obecnie istnieje prawie dwieście takich bibliotek o podwójnej funkcji. W małych miejscowościach istniało wiele dobrze funkcjonujących praktyk w tym zakresie, ale ostatnio ich stosowanie utrudniły zmiany dotyczące organizatorów instytucji. Do 2012 r. organizacją systemu zarówno oświaty, jak i bibliotek publicznych zajmowały się głównie lokalne samorządy. W 2012 r. prowadzenie szkół publicznych przejęło państwo. Wszystkie decyzje podejmowane są centralnie. W rezultacie biblioteki szkolne stają się coraz bardziej zróżnicowane pod względem organizatorów.

Usługi biblioteczne dla dzieci

Na Węgrzech usługi biblioteczne dla dzieci i młodzieży w wieku 6-18 lat są świadczone wspólnie przez biblioteki szkolne i miejscowe biblioteki publiczne, w tym ich oddziały dziecięce. Chociaż nie ma obecnie przepisów określających zasady takiej współpracy ani ogólnokrajowej strategii, to jednak w wielu miejscowościach współpraca między tymi dwoma typami bibliotek jest dobra. Współpracują także organizacje obu grup zawodowych.

Zadaniami związanymi z usługami dla dzieci w wieku szkolnym biblioteki szkolne i publiczne dzielą się w taki sposób, że biblioteki publiczne skupiają się na zbiorach i usługach wspierających rekreację, podczas gdy biblioteki szkolne wspierają głównie naukę, choć oczywiście występują pewne obszary wspólne. W praktyce, ze względu na lepsze warunki finansowe, biblioteki publiczne często zapewniają materiały i usługi, które są niedostępne w bibliotekach szkolnych. Istnieją też przykłady dobrej współpracy, kiedy to biblioteka miejska przekazuje jako depozyt materiały lub organizuje programy w bibliotece szkolnej. Jest to doskonały przykład zrozumienia, że współpracując, obie biblioteki są bardziej efektywne i silniejsze.

Warunki ekonomiczne

Na Węgrzech od dziesięcioleci nie ma budżetu przeznaczonego konkretnie na rozwój bibliotek szkolnych – ani na zbiory, ani na infrastrukturę. Nie ma też funduszy, o które biblioteki szkolne mogłyby się ubiegać w celu finansowania działalności i rozwoju. W niektórych okręgach szkolnych w budżetach poszczególnych placówek pojawiają się niekiedy mniejsze sumy do wydania w trybie nagłym. Poza tym możliwości finansowania to jedynie okazjonalne środki z fundacji szkolnych oraz darowizny w postaci używanych książek, sprzętu i mebli. Kilka indywidualnych dobrych praktyk, które bywają stosowane przez węgierskich nauczycieli bibliotekarzy w celu zdobycia środków, to:

prezenty od absolwentów (klasy kończące szkołę kupują dla biblioteki szkolnej książkę);
subskrypcje czasopism (niektóre klasy dobrowolnie prenumerują czasopismo);
pozyskiwanie książek w zamian za rekomendacje (nauczyciel bibliotekarz prowadzi zajęcia lub inne formy rekomendacji w zamian za książki przekazane przez wydawcę).

Bibliotekarz? Nauczyciel? Nauczyciel bibliotekarz!

Zawód nauczyciela bibliotekarza rozwijał się na Węgrzech przez wieki, ale jego ewolucja przyspieszyła w drugiej połowie XX w. W latach 60. XX w. wielu pedagogów zaczęło pełnić w szkołach funkcję pełnoetatowych bibliotekarzy, podczas gdy inni trafiali do szkół jako bibliotekarze.

Często pojawiało się i nadal się pojawia pytanie, czy pracownicy bibliotek szkolnych są bibliotekarzami, czy nauczycielami. Na Węgrzech nasza profesja już na początku lat 90. jednoznacznie opowiedziała się za tym, że obie te role są ważne, i określiła bibliotekarstwo szkolne jako odrębny zawód i stanowisko, co udało się również skodyfikować w pierwszej ustawie oświatowej po zmianie ustroju (1993 r.). To z tego okresu pochodzi hasło węgierskiego Stowarzyszenia Nauczycieli Bibliotekarzy, sformułowane przez ówczesnego prezesa Mihálya Balogha: „Bibliotekarz? Nauczyciel? Nauczyciel bibliotekarz!”.

Liczba etatów, godziny pracy, wynagrodzenie

Zgodnie z aktualnymi przepisami prawnymi biblioteka szkolna wymaga zatrudnienia nauczyciela bibliotekarza, czyli specjalisty mającego kwalifikacje zarówno pedagogiczne, jak i bibliotekarskie. Minimalna liczba etatów nie jest konkretnie określona, lecz musi być ustalona, biorąc pod uwagę obowiązkową liczbę godzin związaną ze statusem nauczyciela (pensum 24 godziny), program nauczania i godziny otwarcia biblioteki.

Takie uregulowanie daje elastyczne ramy, które organizatorzy instytucji mogą zinterpretować zarówno w pozytywny, jak i negatywny sposób. To tłumaczy zarówno występowanie bibliotek bez nauczycieli bibliotekarzy, jak i takich, gdzie zatrudniono pracowników na 2,5 etatu.

W węgierskich szkołach oprócz nauczyciela bibliotekarza można również zatrudniać bibliotekarzy bez statusu nauczycielskiego, którzy zajmują się pracą bibliotekarską niezwiązaną z pedagogiką. W założeniu miało to powodować, że nauczyciel bibliotekarz będzie mógł poświęcić więcej czasu na szkolenie użytkowników biblioteki oraz inne zadania pedagogiczne. W praktyce zdarza się, że zarządzający decydują się (ze względów ekonomicznych) zatrudnić tylko bibliotekarza, a nie nauczyciela bibliotekarza.

Nie mamy wiarygodnych danych na temat liczby bibliotek szkolnych ani liczby ich pracowników. Głównym powodem jest to, że coraz częściej, a obecnie prawdopodobnie już w większości przypadków, pracownicy bibliotek pełnią również inne funkcje (najczęściej nauczają innych przedmiotów, ale mogą również wykonywać zadania sekretarza szkolnego, wychowawcy świetlicy, asystenta pedagogicznego, pedagoga specjalnego itp.). Podanie samej liczby etatów nie zapewniłoby wystarczających danych o ich pracy, ponieważ w praktyce nauczyciele bibliotekarze z powodu rosnącego niedoboru nauczycieli często spędzają znaczną część swojego czasu pracy nie na zadaniach związanych z biblioteką, lecz na innych pracach (zastępstwo na lekcjach, nadzór nad dziećmi, towarzyszenie dzieciom).

W przeszłości obowiązywał przepis określający rozkład czterdziestogodzinnego czasu pracy nauczyciela bibliotekarza. Około 55-65% czasu pracy miał on poświęcać na zajęcia dydaktyczne i wychowawcze (dostępność biblioteki dla uczniów, lekcje biblioteczne), a pozostały czas – na prace biblioteczne wykonywane w szkole (np. ewidencję i konserwację zbiorów) i poza szkołą (np. dokształcanie, przygotowywanie się do zajęć). Obecnie nowe przepisy określają jedynie pensum nauczycieli (także nauczycieli bibliotekarzy) w stałym wymiarze 24 godzin tygodniowo, co powinno być równe godzinom otwarcia biblioteki, a także lekcjom bibliotecznym.

Rozkład czasu pracy bibliotekarzy pracujących na etatach niepedagogicznych nie był i nie jest regulowany przez prawo.

Węgierscy nauczyciele bibliotekarze podlegają tym samym regulacjom, co wszyscy inni nauczyciele. Według ostatnich danych urzędu statystycznego przeciętne wynagrodzenie nauczyciela wynosiło 60% przeciętnego wynagrodzenia ogółu osób z wyższym wykształceniem (518 tys. HUF, czyli ok. 5500 zł brutto). Osoby zatrudnione na stanowiskach niepedagogicznych mogą (jeśli mają dyplom nauczyciela) otrzymywać pensję nauczycielską, ale mogą awansować tylko do drugiego stopnia czteropoziomowej skali płacowej. Osoby niemające dyplomu nauczyciela otrzymywały gwarantowaną pensję minimalną (326 tys. HUF, czyli ok. 3500 zł brutto). Wynagrodzenie bibliotekarzy pracujących w bibliotekach publicznych jest znacznie niższe od wynagrodzenia nauczycieli bibliotekarzy (w 2021 r. wynosiło 337 tys. HUF, czyli ok. 3600 zł brutto).

Biblioteka państwowej szkoły podstawowej w Hajdúböszörmény

Kształcenie nauczycieli bibliotekarzy

Na Węgrzech kształcenie bibliotekarzy sięga 1898 r., ale na poziomie wyższym rozpoczęło się dopiero w 1949 r. W latach 70. XX w. na uczelniach przygotowujących nauczycieli szkół podstawowych i średnich bibliotekarstwo było jednym z możliwych uzupełniających kierunków studiów. W tym przypadku plan szkolenia koncentrował się na przygotowaniu przyszłych bibliotekarzy do pracy w bibliotekach szkolnych, ale przyznawano ogólny dyplom bibliotekarza. W tym czasie na studiach bibliotekarskich na poziomie uniwersyteckim również istniała możliwość wyboru kierunku bibliotekarskiego obok specjalizacji nauczycielskiej, w tych planach kształcenia jednak nacisk na pracę w szkole był mniejszy.

Wprowadzenie w 2006 r. tzw. systemu bolońskiego umożliwiło uruchomienie studiów magisterskich kształcących nauczycieli bibliotekarzy. Dyplom uzyskany w ramach tych studiów uprawnia do pracy w każdej bibliotece, sam w sobie spełnia również wymagania prawa oświatowego i wymogi zawodowe (wcześniej wymagany był zarówno dyplom nauczyciela, jak i dyplom bibliotekarza). Ponadto specjalizacja bibliotekarza szkolnego została akredytowana w kilku uczelniach na kursach bibliotekarstwa na poziomie licencjackim. Jednakże ten stopień studiów nie daje kwalifikacji pedagogicznych i według przepisów nie uprawnia do pracy na stanowisku nauczyciela bibliotekarza.

Praca bibliotek szkolnych

W tych węgierskich szkołach, w których istnieje biblioteka i zatrudniony jest nauczyciel bibliotekarz, realizowane są podstawowe i dodatkowe zadania określone w przepisach prawnych. Jednak zakres i jakość tych działań są bardzo różne. Obecne warunki infrastrukturalne w bibliotekach szkolnych są bardzo złe, ale bibliotekarze są zaangażowani w świadczenie usług i starają się jak najlepiej służyć użytkownikom.

Brakuje nam m.in. danych na temat stopnia komputeryzacji katalogów bibliotek szkolnych. Wiadomo że w latach 90. prace te rozpoczęły się w wielu miejscach, jednak w ostatniej dekadzie w wielu instytucjach przestano uiszczać opłaty za oprogramowanie, co spowodowało, że katalogowanie utknęło w martwym punkcie, a niektóre biblioteki nie mogą korzystać nawet z tego, co zostało zrobione do tej pory. Oznacza to, że korzystania z katalogu można nauczać, jedynie korzystając z katalogów online innych bibliotek.

W 2012 r. nastąpił istotny zwrot, m.in. również w polityce edukacyjnej. Wprowadzono nową ustawę o edukacji publicznej oraz nową Narodową Podstawę Programową (Nemzeti alaptanterv, NAT). To jeszcze bardziej ograniczyło możliwości świadczenia usług przez biblioteki szkolne. Biblioteki, etaty nauczycieli bibliotekarzy i lekcje korzystania z biblioteki padły ofiarą zmian legislacyjnych, centralizacji, fuzji instytucji i nowego systemu awansu nauczycieli. Wraz z obcięciem funduszy z budżetu samorządów lokalnych możliwości rozwoju zasobów zostały jeszcze bardziej ograniczone, a rozszerzenie grona uczniów uprawnionych do korzystania z darmowych podręczników prowadzi do tego, że biblioteki szkolne są przepełnione podręcznikami.

Centralizacja i oszczędności doprowadziły również do likwidacji większości pozostałych regionalnych bibliotek pedagogicznych. Dziś z 20 nadal funkcjonują tylko trzy.

Zbiory, bezpłatne podręczniki

W 2016 r. przeciętna liczba książek w bibliotekach szkolnych na Węgrzech wynosiła 12 tysięcy tomów, czyli czterokrotnie więcej niż obowiązkowe minimum. W 2024 r. w szkołach, w których działała biblioteka, przypadało średnio 61 woluminów na ucznia. Na niższych poziomach szkół oraz w mniejszych miejscowościach średnia była niższa.

Nie mamy szczegółowych danych na temat wieku zbiorów czy ich składu tematycznego, a jedynie złe doświadczenia. Dane statystyczne nie określają jakości i składu zbiorów bibliotecznych – dostępne są tylko statystyki dotyczące proporcji podręczników w zbiorach.

Po wejściu w życie obowiązującej dziś ustawy o edukacji (2012 r.) i kolejnych rozporządzeń szkoły podstawowe zapewniają uczniom bezpłatne podręczniki. To nałożyło na nauczycieli bibliotekarzy znaczne obowiązki administracyjne i logistyczne, ponieważ podręczniki są wycofywane ze zbiorów często po jednym roku szkolnym. Obowiązki związane z podręcznikami (np. zamówienia) formalnie nie są częścią obowiązków nauczyciela bibliotekarza, jednak prowadzenie ewidencji bibliotecznej należy do jego zadań. W praktyce, szczególnie od czasu, gdy nie jest to dodatkowo wynagradzane, wielu nauczycieli bibliotekarzy zostało obarczonych również odpowiedzialnością za podręczniki.

Jak wspomniano w kontekście warunków finansowych, węgierskie biblioteki szkolne od dawna nie mają środków na zakup książek i innych materiałów bibliotecznych. To sprawia, że ich rozwój ogranicza się głównie do podręczników. Zgodnie z przepisami podręczniki w bibliotece szkolnej muszą być traktowane oddzielnie, w sposób opisany w regulaminie zbioru podręczników. To w pewnym stopniu chroni rzeczywiste dane o zasobach bibliotecznych, dzięki czemu można stwierdzić, że od 2000 r. rośnie proporcja podręczników w zbiorach. W 2016 r. podręczniki stanowiły średnio 43% zbiorów.

Technologie informacyjno-komunikacyjne

W latach 90. biblioteki szkolne zaczęto powszechnie wyposażać w komputery. W wielu szkołach uczniowie mieli dostęp do komputerów i do internetu tylko w bibliotece. Rozpoczęto budowę katalogów elektronicznych, prowadzenie ewidencji elektronicznej oraz tworzenie stron internetowych. Dziś prawie każda biblioteka szkolna dysponuje komputerem dla bibliotekarza. Wiele bibliotek szkolnych ma również laptopy, które są wykorzystywane do zajęć i wypożyczane. Darmowe katalogi, bazy danych i czasopisma dostępne w internecie znacząco wspierają możliwości usługowe bibliotek. Brakuje jednak budżetu na subskrypcje baz danych, podobnie jak na książki.

Węgierscy bibliotekarze szkolni zazwyczaj przodują w stosowaniu pedagogiki cyfrowej wśród kadry nauczycielskiej. W trakcie pandemii Covid-19 byli zmuszeni intensywnie wykorzystywać tę wiedzę. Podsumowanie tych działań w formie elektronicznej oraz opis 33 dobrych praktyk zostały opublikowane w druku¹.

Biblioteki szkolne często pojawiają się na stronach internetowych szkół, ale nie jest to jeszcze powszechne. Wskutek szkolenia zorganizowanego w 2007 r. przez Stowarzyszenie Nauczycieli Bibliotekarzy (Könyvtárostanárok Egyesülete, KTE) wzrosła liczba blogów bibliotek szkolnych – częściowo z powodu ich nowatorstwa, częściowo dlatego, że są niezależne od administratora szkolnej sieci komputerowej. Obecnie popularniejsze są strony na Facebooku, wiele bibliotek szkolnych jest też obecnych na innych platformach społecznościowych. Popularny jest blog o tematyce zawodowej prowadzony przez Kingę Iványiné Nagy, na którym bibliotekarze szkolni mogą znaleźć pomysły do zaadaptowania: https://kingarium.hu.

Nauczanie korzystania z biblioteki, programy nauczania

Nauczanie korzystania z biblioteki obecnie stanowi już podstawowy element pracy biblioteki szkolnej. Na początku lat 70. również na Węgrzech nastąpiła zmiana paradygmatu w dziedzinie edukacji. Przygotowanie do uczenia się przez całe życie stało się celem polityki oświatowej. Opracowano wytyczne dotyczące rozwoju bibliotek szkolnych, które oprócz zapewnienia profesjonalnej obsady bibliotekarskiej obejmowały wsparcie dla edukacji czytelniczej i pedagogiki bibliotecznej. Jednak podejście i tradycja węgierskiej edukacji publicznej w tamtym czasie były dalekie od nauczania opartego na materiałach źródłowych, na aktywności uczniów i niezależnym poszukiwaniu informacji. Zmiana podejścia w praktyce jest procesem powolnym, cele te do dziś nie zostały więc w pełni osiągnięte. Jednak proces ten niewątpliwie się rozpoczął i tam, gdzie nauczyciele bibliotekarze mają wsparcie ze strony szkoły i nauczycieli, korzystanie z biblioteki jest nauczane w sposób programowy, natomiast tam, gdzie szkoła tego nie wymaga, jest to działanie ad hoc.

W porównaniu z poprzednimi programami wprowadzona w 1995 r. Narodowa Podstawa Programowa charakteryzowała się bardziej złożonym podejściem do pedagogiki bibliotecznej, zarówno pod względem treści, jak i struktury. W programie nauczania z 1978 r. była ona silnie zintegrowana z programem nauczania języka ojczystego i literatury. W 1995 r. zostało to uzupełnione o powiązania z nauczaniem informatyki. Wskazuje to na dwoistość podstaw potrzebnych do pracy z informacją i bibliotekami: trzeba przecież być w stanie pracować zarówno ze słowami, jak i strukturami oraz procesami, z mediami drukowanymi i elektronicznymi. Innymi słowy, pojawiło się podejście oparte na kompetencji informacyjnej, które organizuje korzystanie z biblioteki wokół zadań związanych z zarządzaniem i wykorzystywaniem informacji.

To profesjonalnie uzasadnione podejście napotykało jednak przeszkody w praktyce. W wielu przypadkach łatwiej było współpracować z nauczycielami języka węgierskiego, częściowo z powodu dotychczasowej praktyki, częściowo z powodu tradycyjnego wizerunku bibliotek, który łączył je z czytaniem literatury pięknej. Jednak w wielu szkołach udało się również stworzyć efektywną współpracę z nauczycielami informatyki.

Obecne zmiany w polityce edukacyjnej przeciwstawiają się procesom modernizacyjnym uruchomionym po zmianie ustroju. Nie dość, że nauczanie korzystania z biblioteki ogranicza się znów do lekcji języka ojczystego, to jeszcze deklarowane ramy czasowe skracane są z każdym nowym programem nauczania. Od 2020 r. w kl. V-VI przewidziano łącznie 4 godziny w ciągu 2 lat, a w kl. VII-VIII oraz XI-XII – po 2 godziny².
Dotychczas omawialiśmy lekcje skierowane na naukę korzystania z biblioteki. To one kładą podwaliny pod umiejętność rozwiązywania przez uczniów zadań wymagających użycia materiałów źródłowych, jak np. przygotowanie prezentacji, samodzielne przygotowanie się do egzaminu czy realizacja projektów. W węgierskiej praktyce te podstawowe lekcje są uzupełniane przedmiotowymi lekcjami bibliotecznymi, podczas których uczniowie, w ramach nauczania poszczególnych przedmiotów, otrzymują zadania wymagające korzystania z informacji przy wsparciu nauczyciela bibliotekarza. Nie ma centralnego standardu minimalnej liczby takich lekcji. W niektórych szkołach w ogóle się nie odbywają, w innych, dzięki garstce zaangażowanych nauczycieli, prowadzi się kilka lekcji rocznie. Liczba szkół, w których wszyscy uczniowie mają regularne i zaplanowane lekcje biblioteczne, jest bardzo mała, prawdopodobnie znikoma.

Od 2012 r. przepisy regulujące funkcjonowanie szkół stwierdzają, że „nauczyciel bibliotekarz prowadzi działalność wychowawczą i dydaktyczną na podstawie programu przysposobienia bibliotecznego”. Szczegółowy zakres tego programu nie jest regulowany, ale w praktyce ma on na celu zebranie z programu pedagogicznego i praktyki szkolnej celów wychowawczych i dydaktycznych, materiałów i działań związanych z rozwijaniem umiejętności czytelniczych i korzystania z biblioteki w danej szkole, zarówno w ramach lekcji, jak i poza nimi, i przedstawienie ich w jednolitej i przejrzystej formie (np. w tabeli). Umożliwia to planowanie stopniowego rozwijania umiejętności w ramach poszczególnych przedmiotów i klas. Wymóg prawny przyczynił się do opracowywania programów pedagogiki bibliotecznej. Praca z programami nauczania ułatwia przekonywanie dyrekcji i nauczycieli, przy czym wspomaga zarówno zaplanowane działania, jak i lepsze wykorzystanie doraźnych możliwości.

Podobnie jak każdy nauczyciel, nauczyciel bibliotekarz również ma zadania związane z rozwojem uzdolnień. W szkołach najczęściej oznacza to dostarczanie literatury fachowej potrzebnej uczniom przygotowującym się do różnych konkursów przedmiotowych.

Od 1993 r. organizowany jest krajowy konkurs w dziedzinie korzystania z biblioteki. Jest to trzyetapowy konkurs indywidualny dla uczniów kl. VII-X. Koncepcja konkursu polega na mierzeniu umiejętności korzystania z informacji w sposób kompleksowy, a więc obejmuje zarówno zadania oparte na księgozbiorze podręcznym, jak i internetowe, a informacji nie wystarczy znaleźć – należy także umieć z niej korzystać. W każdym roku szkolnym zestawy pytań są organizowane wokół jednego tematu (np. ostatnio: zrównoważony rozwój), a zadania obejmują kilka dyscyplin.

Wsparcie pracy zawodowej

Organizacja zawodowa

Na Węgrzech bibliotekarzy zrzesza założone w 1935 r. Stowarzyszenie Bibliotekarzy Węgierskich (Magyar Könyvtárosok Egyesülete, MKE). W 1986 r. w ramach tej organizacji powołano sekcję bibliotekarzy szkolnych, która w 1997 r. stała się niezależnym Stowarzyszeniem Bibliotekarzy Szkolnych.

Działalność stowarzyszenia ma coraz większe znaczenie, ponieważ w ciągu ostatnich 15-20 lat zanikły lub znacznie osłabły inne formy wsparcia zawodowego. Stowarzyszenie co roku organizuje dwie konferencje krajowe, publikuje rocznik, wydaje stanowiska, opiniuje projekty aktów prawnych, prowadzi listę mailingową i przyznaje nagrody.

Liczba członków KTE w niektórych latach zbliża się do dwustu osób, co według szacunków stanowi 10-15% wszystkich nauczycieli bibliotekarzy.

Organizacja działająca wyłącznie dzięki pomocy wolontariuszy nie jest w stanie zastąpić systemu instytucjonalnego.

Konsultacje z ekspertami, grupy robocze

Węgierskie kuratoria oświaty zapewniają sieć konsultantów w systemie regionalnym. Konsultantami są praktykujący nauczyciele, którzy wykonują te zadania w ramach ulgi w czasie pracy. Obecnie z 15 jednostek regionalnych w ośmiu działają doradcy zawodowi zajmujący się bibliotekami szkolnymi.

Węgry podzielone są obecnie na 19 komitatów, jednostek administracyjnych odpowiadających polskim województwom; Budapeszt jako stolica ma specjalny status, równy komitatom. Przed 2012 r. w każdym komitacie istniał instytut pedagogiczny, a każdy z nich miał przynajmniej jednego konsultanta – często było ich kilkoro – do spraw bibliotek szkolnych, który regularnie organizował programy zawodowe na poziomie komitatu.

Biblioteki pedagogiczne

Biblioteki pedagogiczne przez wiele dziesięcioleci odgrywały ważną rolę we wspieraniu bibliotek szkolnych. Na mocy ustawy o bibliotekach z 1956 r., łączącej biblioteki pedagogiczne stolicy i ministerstwa oświaty, utworzono Ogólnokrajową Bibliotekę Pedagogiczną, m.in. aby stała się ośrodkiem sieci bibliotek szkolnych i udzielała im wsparcia metodycznego. Jej działalność, do 1989 r. prowadzona na szeroką skalę (poprzez np. nadzór specjalistyczny, badania, publikacje), stopniowo się zawężała. Obecnie, po integracji z inną instytucją, nadal oferuje ona, choć z mniejszą intensywnością, wsparcie merytoryczne dla bibliotek szkolnych (np. wydaje czasopismo).

Bibliotekom komitatowych instytutów pedagogicznych powstających w latach 70. XX w. w 1985 r. postawiono zadanie stania się regionalnymi ośrodkami sieci bibliotek szkolnych, co zostało potwierdzone w 1994 r. w rozporządzeniu regulującym funkcjonowanie komitatowych bibliotek pedagogicznych. Zmiany z 2012 r. nie wymagają już od profesjonalnych usługodawców obsługujących komitaty prowadzenia bibliotek pedagogicznych, więc obecnie działają tylko trzy takie biblioteki. Nowe instytucje usługowe podlegające kuratorium oświaty nie pełnią również funkcji centralnych punktów sieci bibliotek szkolnych. Obecnie obowiązujące przepisy nakazują im współpracę z bibliotekami szkolnymi w celu rozwijania pracy biblioteczno-pedagogicznej, jednak w niewielu miejscach przekłada się to na praktykę.

Publikacje

Czasopismo zawodowe dotyczące bibliotek szkolnych ukazuje się z przerwami od 1959 r., obecnie pod tytułem „Könyv és Nevelés” [Książka i Wychowanie].

Książki dotyczące pracy w bibliotekach szkolnych regularnie wydaje Stowarzyszenie Nauczycieli Bibliotekarzy. W ciągu ostatnich ok. 20 lat nikt inny nie wydał publikacji teoretycznych w tej dziedzinie. Również w zakresie publikacji praktycznych obecnie przoduje KTE. W przeszłości prym wiodły Ogólnokrajowa Biblioteka i Muzeum Pedagogiczne (Országos Pedagógiai Könyvtár és Múzeum, OPKM) oraz Stołeczny Instytut Pedagogiczny (Fővárosi Pedagógiai Intézet, FPI).

Na Węgrzech korzystanie z biblioteki jest nauczane zgodnie ze standardami programowymi od 1978 r. Nigdy nie był to odrębny przedmiot, ale na przestrzeni dziesięcioleci powstało 13 różnych podręczników i serii podręczników. Temat pojawiał się też w kilku rozdziałach podręczników z zakresu informatyki i języka ojczystego. W tej ostatniej formie jest nadal obecny, ale nie są to teksty pisane przez bibliotekarzy.

Nowa popularna seria podręczników dla użytkowników bibliotek została wydana przez KTE w latach 2020-2021 pod tytułem „Információzz! De miért?” [Informuj się! Ale dlaczego?]. Zgodnie z koncepcją autorską podręcznik nie zawiera podziału według wieku/klas, lecz zwraca się jednocześnie do początkujących i zaawansowanych użytkowników. Przedstawia w systemie teoretycznym to, co jest przydatne w zakresie korzystania z informacji. Zawiera następujące rozdziały: Informacja, Instytucja informacyjna, Wyszukiwanie informacji i Korzystanie z informacji. Czytelnik otwiera ją tam, gdzie znajdzie informacje potrzebne do swojego zadania, i zagłębia się w nie do poziomu wymaganego do wykonania zadania. To informacja, a nie dokument czy biblioteka, jest w centrum uwagi, ale również o nich użytkownik wiele się dowiaduje. Pierwsza, elektroniczna wersja tego tomu jest dostępna bezpłatnie. Wersja drukowana jest krótsza, bardziej kolorowa i zawiera więcej grafik. Towarzyszą jej cztery dwuminutowe filmy instruktażowe, opatrzone napisami umożliwiającymi automatyczne tłumaczenie. Więcej informacji: https://portal.ktep.hu/infozz.

Mocne strony i trudności

Bibliotekarstwo szkolne na Węgrzech ma wiele mocnych stron, ale jest również wiele obszarów wymagających rozwoju.

Naszą mocną stroną jest to, że pomimo trudności istnieją dobrze funkcjonujące biblioteki, oddani nauczyciele bibliotekarze, podstawowe zaplecze prawne; korzystanie z bibliotek jest uwzględnione w centralnych programach nauczania, istnieje szkolenie nauczycieli bibliotekarzy, mamy swoje czasopismo, ogólnokrajowy konkurs wiedzy oraz aktywne stowarzyszenie zawodowe.

Zagrożenia i słabości to: zwiększenie obowiązkowych godzin pracy, niskie wynagrodzenie, nadmiar administracji szkolnej, wymóg przesadnego ewidencjonowania darmowych podręczników, brak funduszy na gromadzenie zbiorów, częste zastępstwa wynikające z niedoboru nauczycieli oraz w wielu wypadkach bezprawne odbieranie statusu nauczyciela.
Wszystkie te czynniki prowadzą do tego, że szkoły wykorzystują nauczycieli bibliotekarzy/ bibliotekarzy szkolnych do wszelkich aktualnych zadań kosztem pracy z zakresu pedagogiki bibliotecznej i zadań związanych z funkcjonowaniem biblioteki. Oznacza to, że mają oni coraz mniej czasu na pracę w bibliotece szkolnej, co w konsekwencji zmniejsza jej efektywność i widoczność. Niewielu nauczycieli bibliotekarzy rozpoczyna pracę i pozostaje w zawodzie.

By zapewnić istnienie bibliotek szkolnych, ich warunki funkcjonowania oraz nauczanie korzystania z bibliotek, trzeba coraz usilniej zabiegać o wsparcie, zarówno na poziomie lokalnym, jak i ogólnokrajowym.

Przykładowa biblioteka szkolna

Jak już wielokrotnie wspominano, mimo istnienia wymogów prawnych działające obecnie biblioteki szkolne funkcjonują w bardzo różnych warunkach, dlatego nie można przedstawić przeciętnej biblioteki szkolnej. W 2020 r. Stowarzyszenie Nauczycieli Bibliotekarzy (KTE) zainicjowało kampanię, aby nasze biblioteki szkolne zaprezentowały się na filmach. Obecnie na liście odtwarzania „Iskolai könyvtárak – Közelítés” (@KTEiskolaikonyvtar) dostępne są 23 filmy z 19 bibliotek szkolnych, w których pracują aktywni i zaangażowani nauczyciele bibliotekarze. Wśród nich znajdziemy szkoły: podstawowe, średnie i zawodowe, publiczne, kościelne i prywatne, ze średnimi wynikami i z reputacją na skalę krajową.

Andrea Dömsödy
Budapeszt, Biblioteka Wydziału Pedagogiki i Psychologii
Uniwersytetu im. Loránda Eötvösa

tłumaczenie: Maria Békey
Ogólnokrajowa Uzupełniająca Polska Szkoła i Przedszkole na Węgrzech
konyvtar@polonia.hu

Co w numerze?