W bieżącym roku obchodzimy 220. rocznicę urodzin Samuela Bogumiła Lindego, leksykografa, bibliotekarza i bibliografa. Warto więc poświęcić jedno zajęcie Koła Miłośników Książki na przybliżenie tej postaci młodzieży.

Można wcześniej, przed zaplanowanym spotkaniem członków koła, zaproponować uczniom wykonanie okolicznościowej wystawki i ukierunkować poszukiwanie materiałów przydzielając konkretne zadania.

Sprawdź w Słowniku poprawnej polszczyzny, jak należy odmieniać nazwisko Linde.
Wynotuj wiadomości o S. B. Lindem korzystając z księgozbioru podręcznego.
Zgromadź materiały o Lindem z różnych czasopism (kartoteka osobowa i tekstowa).
Wyszukaj, spisz książki o Lindem, zaznacz ciekawe fragmenty.

Rezultatem prac poszukiwawczych będzie bibliografia do tematu S. B. Linde, notatka bibliograficzna, portret leksykografa [1], ilustracje, fragmenty wybranych książek. Członkowie Koła Miłośników Książki sami obmyślą plastyczną oprawę wystawy i zaprezentują na niej zgromadzone materiały.

Temat zajęć można sformułować następująco: Słownik języka polskiego S. B. Lindego skarbcem mowy ojczystej lub Znaczenie S. B. Lindego dla kultury języka i bibliotekarstwa polskiego.

Zapoznając młodzież z tym problemem nauczyciel bibliotekarz może wykorzystać takie pomoce naukowe, jak Album biograficzne zasłużonych Polaków i Polek XIX w.[2], wybrane książki i artykuły z czasopism[3], materiały zgromadzone na wystawce. Dobrze byłoby wypożyczyć z zaprzyjaźnionej biblioteki naukowej lub pedagogicznej Słownik języka polskiego Lindego, a przynajmniej tom pierwszy z częścią wstępną, która pozwoli zorientować się w układzie treści. W wypadku braku tej pozycji można wypisać dowolny artykuł hasłowy, np. dykcjonarz. Nauczyciel bibliotekarz szkoły podstawowej ma do dyspozycji teksty zamieszczone w podręczniku Marii Nagajowej Polubić czytanie [4]. Są to fragmenty ze wstępu do Słownika języka polskiego Lindego, z książki Feliksa Przyłubskiego Opowieść o Lindem, o jego słowniku, przykład artykułu hasłowego.

Na uwagę zasługuje powieść historyczna Marii Ziółkowskiej Uczniowie pana Lindego[5], której akcja toczy się w ostatnich latach przed powstaniem listopadowym i kończy w chwili jego wybuchu. Bohaterowie, uczęszczający do liceum Lindego, są gotowi do podjęcia wielkich czynów dla ojczyzny, utrzymują kontakty z członkami Towarzystwa Patriotycznego, stykają się z wybitnymi osobami, jak: Piotr Wysocki, Maurycy Mochnacki, Julian Konstanty Ordon i inni. Uczniami tej szkoły są m.in. Fryderyk Chopin i Zygmunt Krasiński. W książce jest wiele informacji o rektorze Lindem, jego pochodzeniu, pracy nad słownikiem, działalności oświatowej, które można zacytować na zajęciach.

Spotkanie członków Koła Miłośników Książki zorganizujemy w czytelni. Młodzież usiądzie wokół wystawki.

Oto proponowany plan zajęć.

Nawiązanie do rocznicy urodzin S. B. Lindego, wystawki, pokazanie portretu.
Wiadomości biograficzne — sprawozdania uczniów i uzupełnienia nauczyciela bibliotekarza;

uwypuklenie istotnych faktów, dokumentowanie wypowiedzi cytatami z książek i ilustracjami,
przypomnienie znaczenia słów leksykograf, bibliograf,
zwrócenie uwagi na prawidłową odmianę nazwiska,
informacja o książkach o Lindem.

3. Przyczyny i cele opracowania słownika, sposób jego powstawania.

4. Prezentacja Słownika języka polskiego. Zapoznanie z układem treści i budową artykułu hasłowego.

5. Odszukiwanie wybranych haseł, np. dykcjonarz, gwiazdarz itp.

6. Podsumowanie zasług Lindego dla kultury języka polskiego i znaczenia słownika — skarbca.

Na zajęciach obok celu poznawczego, przybliżającego młodzieży Lindego i jego dzieło, będzie realizowany cel kształcący i wychowawczy. Pierwszy to wdrażanie do prawidłowej odmiany nazwiska leksykografa, poprawnego formułowania wypowiedzi, umiejętnego korzystania ze słownika. Natomiast celem wychowawczym będzie budzenie szacunku dla autora, jego trudu, wysiłku i podkreślenie znaczenia słownika — skarbca mowy ojczystej.

Omawiając biografię Lindego warto ukazać ważniejsze fakty, wzbogacić je ilustracjami i fragmentami tekstów z wystawy i wybranymi ciekawostkami. Wzbudzi to większe zainteresowanie młodzieży. Sprawozdania uczniów i uzupełnienia nauczyciela bibliotekarza zebrane w całość nakreślą życiorys leksykografa.

S.B. Linde urodził się w 1771 r. w Toruniu. Był Polakiem nie z urodzenia, lecz ze świadomego wyboru. Ilustruje to następujący fragment:

„Jam przecie Polak nie z przypadkowego urodzenia, jeno ze świadomego wyboru i z uczucia. Urodzony w Toruniu z matki Niemki i ojca Szweda, za ojczyznę nie wybrałem ani wolnej, szczęśliwej Szwecji, ani potężnych Prus czy wielkiej Austrii, jeno ten tak niegdyś wspaniały w potędze, a teraz nieszczęśliwy kraj i szlachetny naród” [6].

W mieście rodzinnym uczęszczał do gimnazjum, w którym wyróżnił się „jako najbardziej pracowity uczeń w zakresie języka polskiego” [7]. Studiował teologię i filologię na Uniwersytecie Lipskim. W 1792 r. otrzymał doktorat i objął katedrę języka i literatury polskiej. Poznał tam wielu znakomitych Polaków, m.in. Juliana U. Niemcewicza, Ignacego Potockiego, Stanisława Potockiego, Hugona Kołłątaja, Tadeusza Kościuszkę, Stanisława Staszica, Adama Czartoryskiego. Linde pisał: „żyłem w Lipsku jak w Polszcze, z Polakami, dla Polski” [8]. W Niemczech powziął zamiar napisania Słownika języka polskiego, co spotkało się z uznaniem emigrantów. W czasie insurekcji kościuszkowskiej przebywał w Warszawie i walczył w szeregach jakobinów. Po upadku powstania wyjechał z J.M. Ossolińskim do Wiednia, gdzie porządkował, wzbogacał jego bibliotekę i gromadził materiały do słownika. Linde tak mówił o swojej pracy:

„Biblioteka jego [Ossolińskiego] podówczas nie była liczna, lecz wyborowa. Wkrótce skończyłem i uporządkowanie jej, i wypisy do mojego dzieła [słownika] (...) Oświadczył mi (...) hrabia, że zamyśla nie tylko resztę książek w dobrach pozostałych w jedno zebrać, ale też i na dalsze zbiory nie żałować. Przedsięwziąłem (...) podróże, zwiedziłem siedmiokrotnie różne strony dawnej Polski. Owocem tego zwiedzenia, a później osobistych trudów samego hrabiego jest biblioteka tak zamożna w najrzadsze płody literatury polskiej, że dziś jest jedną z najpierwszych, chociaż mnie raz nieszczęśliwa przez Dunajec przeprawa kilku rzadkich dzieł i paki licznych wypisów zbawiła” [9].

Od 1804 r. przebywał w Warszawie i kontynuował prace nad słownikiem, który wydał w latach 1807-1814. Druk jego był zagrożony z powodu wypadków politycznych i trudności finansowych. Wspomina o tym Linde.

„Przemilczać nie mogę, żem się sam podjąć musiał wszystkich mozołów tak drukarskich jak i księgarskich, ponieważ na tak obszerne, do drukowania trudne i kosztowne dzieło, żaden się z księgarzy nie ośmielił. Za tym nie dosyć, żem musiał każdego arkusza pierwszą korektę, najtrudniejszą ze wszystkich, sam utrzymywać, lecz sam też musiałem myśleć o zapisywaniu, sprowadzaniu i dostarczaniu wszystkich potrzeb drukarskich, jako to: charakterów [czcionek], papieru i ludzi” [10].

Autor słownika pełnił liczne funkcje: dyrektora Liceum Warszawskiego, dyrektora Dyrekcji Edukacji Narodowej, prezesa Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych, dyrektora Biblioteki Publicznej przy Uniwersytecie Warszawskim, członka Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Szybko zdobył uznanie w kraju i za granicą. Powoływano go na członka wielu akademii i towarzystw naukowych. Na jego cześć wybito dwa pamiątkowe medale, pierwszy w 1816 r. z napisem „Za słownik języka polskiego — ziomkowie”, drugi w 1842 r. z okazji pięćdziesięciolecia uzyskania doktoratu, a właściwie habilitacji [11].

Uczniów zainteresuje fakt, że Fryderyk Chopin uczęszczający do liceum Lindego dedykował jego żonie dwa ronda. Ponadto Fryderyk naszkicował karykaturę, która z powrotem wróciła do niego z adnotacją „portret dobrze narysowany” [12].

Linde zmarł w Warszawie w 1847 r. Pochowano go na cmentarzu ewangelicko-augsburskim przy ul. Młynarskiej.

Hołdem złożonym twórcy Słownika języka polskiego było ustanowienie konkursu leksykograficznego im. S. B. Lindego i wzniesienie pomnika przed gmachem Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej i Książnicy Miejskiej w Toruniu [13].

W dalszej części zajęć członkowie Koła Miłośników Książki prześledzą przyczyny, cele i sposób powstawania słownika. Stwierdzą, że Linde pragnął ukazać język polski w całym jego bogactwie zgodnie z przekonaniem, że „słownik powinien obejmować wszystkie słowa język składające, każde we wszystkich jego znaczeniach (...) zbieracz szczegółów języka żadnym pismem narodowym pogardzać nie powinien” [14]. Gromadził wyrazy z pism i mowy potocznej, notował znaczenia, przykłady użyć, źródła, porządkował alfabetycznie dając współczesnemu i przyszłym pokoleniom słownik wygodny do użycia. Mówi o tym sam twórca we wstępie:

„Podaję więc już i obecnemu i przyszłemu narodowi w ręce zbiór ojczystego języka, owoc kilkunastoletniej pracy mojej, któremu najlepsze lata mojego życia poświęciłem. (...) winszować sobie nie przestanę, jeżeli dzieło moje będzie pomocne orzeźwionemu duchowi narodowemu, do nadania świetności temu najdroższemu dla niego klejnotowi tj. językowi ojczystemu” [15].

Uczniowie zwrócą uwagę na ogrom pracy leksykografa, jego trud i wysiłek naukowy, którego podjął się samodzielnie. Był człowiekiem niezwykłe pracowitym, o czym świadczą następujące cytaty:

„Wolny czas od pracy zawodowej poświęcał ciągłym szperaniom i badaniom. (...) Nie znał, co zabawa, co towarzystwo, co nawet dłuższa przechadzka, a co dzień wytrwale od piątej rano do północy, z małymi przerwami, w gabinecie zamknięty pracował” [16].

Można tu też przytoczyć słowa Lindego, który w liście od A. K. Czartoryskiego pisze, że redagowanie słownika „wielkością swoją (...) całego człowieka zajmuje, nie dając ani pomyśleć o inszych zabaweczkach”[17].

Przedstawiając Słownik języka polskiego nauczyciel bibliotekarz poinformuje młodzież o układzie treści, o zawartości części wstępnej, w skład której wchodzą: przedmowa, życiorys autora, dedykacje, wykaz osób, które przyczyniły się do wydania dzieła, rejestr prenumeratorów, wstęp do słownika, spis źródeł i skrótów. Rejestruje on materiał językowy od XVI do początków XIX w. Nie ma układu czysto alfabetycznego, lecz gniazdowy, łączy wyrazy w rodziny.

Poznanie artykułu hasłowego w oparciu choćby o przykład przepisany ze słownika pozwoli zrozumieć uczniom, że twórca zastosował metody naukowe: historyczną i porównawczą — zestawiając rodzime słowa z formami innych języków, podając obok znaczenia (znaczeń) przykłady użycia i źródła. Należy podkreślić, że jest to pierwszy słownik w Europie opracowany naukowo. Służy językoznawcom i pomaga w pracach badawczych. Cenną pomocą dla korzystających z niego jest książka Wiadomości o autorach i dziełach cytowanych w słowniku Lindego[18] i Indeks a tergo do Słownika języka polskiego S. B. Lindego [19], który obejmuje hasła w układzie alfabetycznym nie pierwszych, ale ostatnich liter wyrazów (łac. a tergo — od tyłu). Warto też odczytać kilka wybranych wyrazów archaicznych, np. dykcjonarz, gwiazdarz, metr, prosięcina.

Podsumowując zasługi Lindego zaznaczymy, że wzbogacił on księgozbiór biblioteki Ossolińskich. Największym jednak jego osiągnięciem jest naukowe opracowanie słownika — skarbca mowy ojczystej. Dzieło to zapewniło mu trwałą pozycję w historii nauki polskiej i wskazało drogę innym filologom i leksykografom, m.in. Witoldowi Doroszewskiemu.

Zajęcia Koła Miłośników Książki przybliżą młodzieży twórcę, który w wielkim trudzie ułożył i wydał Słownik języka polskiego stanowiący wybitne osiągnięcie nauki polskiej okresu oświecenia.

[1] Portret Lindego znajduje się w „Polonistyce” 1982 nr 1 (okładka).

[2] Album biograficzne zasłużonych Polaków i Polek XIX w. T. 1-2. Warszawa 1901-1902.

[3] O. Błażejewicz: Samuel Bogumił Linde bibliotekarz i bibliograf. Wrocław 1975; Cz. Pankowski: Samuel Bogumił Linde 24.IV.1771-8.VIII.1847. „Poradnik Językowy” 1971 nr 4 s. 219-230; F. Przyłubski: Opowieść o Lindem o jego słowniku. Warszawa 1955; S. Salomonowicz: Samuel Bogumił Linde (1771-1847) językoznawca, bibliograf i pedagog. W: Wybitni ludzie dawnego Torunia. Warszawa 1982 s. 153-160; R. Taborski: Wiedeński okres działalności J. M. Ossolińskiego i S. B. Lindego. W: R. Taborski: Wśród wiedeńskich poloników. Kraków 1983 s. 35-45; S. Urbańctyk: Samuel Bogumił Linde (w dwusetną rocznicę urodzin). „Język Polski” 1972 nr 1 s. 1-10; B. Wieczorkiewicz: Samuel Bogumił Linde. „Polonistyka” 1967 nr 5 s. 59-60.

[4] M. Nagajowa: Polubić czytanie. Warszawa 1983 s. 247-249.

[5] M. Ziółkowska: Uczniowie pana Lindego. Szczecin 1984.

[6] Tamże, s. 29-30.

[7] O. Błażejewicz: op. cit. s. 23.

[8] Tamże, s. 25.

[9] Tamże, s. 98.

[10] Tamże, s. 44.

[11] Tamże, s. 58

[12] Tamże, s. 121.

[13] H. Horodyska: Dzieje konkursu leksykograficznego im. Samuela Bogumiła Lindego 1876-1922: Wrocław 1989. Pomnik, dzieło rzeźbiarza Witolda Marciniaka, odsłonięto w 1976 r. Por. M. Strzyżewski: Samuel Bogumił Linde. „Fakty” 1985 nr 16 s. 9.

[14] O. Błażejewicz: op. cit. s. 33.

[15] S.B. Linde: Wstęp do Słownika języka polskiego. W: S. B. Linde: Słownik języka polskiego T. 1. Lwów 1854 s. XIV.

[16] O. Błażejewicz: op. cit. s. 77-78.

[17] M. Strzyżewski: op. cit. s. 9 czytuje za: J. Michalski: Niezrealizowane plany naukowe Lindego. „Pamiętnik Literacki” 1959 s. 353.

[18] S. Hrabiec, F. Pepłowski: Wiadomości o autorach i dziełach cytowanych w słowniku Lindego. Warszawa 1963.

[19] R. Grzegorczykowa, Z. Kuczowa, J. Puzynina: Indeks a tergo do słownika języka polskiego S. B. Lindego. Warszawa 1965.

Co w numerze?