Recytator 1 (w miarę możliwości można wykorzystać podkład muzyczny – wyciszoną muzykę o łagodnym brzmieniu)

Ziemia podlaska,
jak czysta woda.
W zieleni lasków
jest jej uroda,
w topolach, gruszach
i w śpiewie ptaków...
Jest w sercach, duszach
i snach Polaków.
Ziemia podlaska
rolnicza, wiejska
w złocistych piaskach
ma odblask szczęścia!
Zasypia nocą
po dziennym trudzie,
by śnić, odpocząć
i znów się zbudzić.
Ziemia podlaska,
nasza ojczysta
w słonecznych blaskach
jest nam tak bliska!
Choć nam nie daje
skarbów bogatych
jest domem, Krajem
i naszym światem!...

Ziemia podlaska

Recytator 2

Nasza Wola Okrzejska
znana w Polsce od lat.
Właśnie tutaj, w tym miejscu
Pisarz ujrzał ten świat.
Tutaj ludzi i ziemię poznawał,
wyobraźnię rozwijał i myśl,
słońce, gwiazdy i księżyc pozdrawiał
i w pamięci to żyje do dziś.

Najtrwalsze więzi

Narrator 1

Henryk Sienkiewicz urodził się 150 lat temu (5 V 1846 r.) właśnie w Woli Okrzejskiej, należącej do rodziny Cieciszowskich, z której pochodziła matka pisarza.

W tej podlaskiej wsi na ziemi łukowskiej kwitło życie rodzinne Cieciszowskich, Lelewelów i Sienkiewiczów.

Narrator 2

„Podlasie jest sobie Podlasie: piasek, piasek, woda, błoto, lasek – stwórz sobie z tego krajobraz” – tak zażartował Henryk Sienkiewicz w liście do jednego z przyjaciół. .

Narrator 3

A oto jak plastycznie opisuje okolice z dzieciństwa Henryka Sienkiewicza również Podlasianka, Barbara Wachowicz, autorka wspanialej książki biograficznej o autorze Trylogii:

„Do Woli Okrzejskiej jedzie się od Łukowa, jeśli jesień, drogą mglistą, w zieleni ozimin. Pióropusze modrzewi tryskają wśród liści zeschłych, dębowych. Jeszcze strzechy mchem porosłe na chatach błękitno-biało malowanych. Bezszelestnie toczy swoje wody wśród łąk rzeczka Okrzejka do Wisły wpadająca pod Maciejowicami”.

Recytator 3

Na tej ziemi się urodził,
gdzie ptak śpiewał na błękicie,
po tej ziemi biegał, chodził
i poznawał ludzi, życie.
Polskie łany Mu szumiały,
które rosły na tej roli,
w młodej duszy pieśni grały –
to co serce smuci, boli.
Las melodią Go kołysał,
szumem liści, zadumaniem...
W głębi lasów pieśni słyszał,
przejmujące trąbek granie!...
W uszach dźwięczał szczęk oręża,
mącił ciszę tętent koni!...
Mimo ofiar, duch zwyciężał
kiedy Polak kraju bronił!
Nawet, kiedy był daleko
tam, gdzie kraje są zamorskie,
w myślach błądził gdzieś nad rzeką,
słyszał pieśni rzewne, swojskie...

Na tej ziemi...

Narrator 1

Ziemi podlaskiej zawdzięcza pisarz swoją piękną polszczyznę. Wnuczka pisarza, Maria Korniłowiczówna, wspomina:

„Kiedy jeździłam latem do krewnych na ziemię łukowską (...) uderzało mnie wówczas – jak chyba każdego człowieka o cokolwiek wyostrzonym językowo słuchu – niezwykle elitarne brzmienie tamtejszej chłopskiej gwary.”

Narrator 2

Sam pisarz powie o sobie:

„Największy wpływ wywarło na mnie to, że całe dzieciństwo spędziłem na wsi, czemu zawdzięczam pewną znajomość naszego ludu i jego języka”.

Narrator 3

Wybitny znawca sienkiewiczowskiej twórczości, Julian Krzyżanowski, tak zauważa:

„Wierna pamięć jego nasiąkała pierwiastkami kultury podlaskiej zwłaszcza pieśniami ludowymi”.

Narrator 1

Nic więc dziwnego, że inny znany pisarz tej epoki, Stefan Żeromski, nazwie Henryka Sienkiewicza „mistrzem wypowiadania się po polsku”, a prof. Juliusz Kleiner – historyk literatury – stwierdzi: „To nie mówi Sienkiewicz – to mówi mowa polska”.

Drewniany dworek to w porównaniu z pałacykiem w Oblęgorku niemal wiejska chata. Jednak to właśnie rodzinne miejsce z ciepłem i serdecznością Henryk Sienkiewicz wspomina.

Recytator 4 (czyta)

„Tu na strychu tego dworku znalazłem stary kufer. Było tam pełno książek, literatury staropolskiej. Mogę powiedzieć, że uczyłem się czytać na Reju, Kochanowskim, Skardze, Orzechowskim. To byli moi pierwsi nauczyciele języka polskiego”.

Narrator 2

W rodzinie matki, z rodu Cieciszowskich przez lata kultywowane były tradycje literackie – pradziad pisarza, Adam, był pisarzem wielkim koronnym na dworze króla Stanisława Augusta, z rodu tego wywodzą się inne znakomitości, jak pisarka Deotyma, historyk Joachim Lelewel, historyk literatury Ignacy Chrzanowski.

Narrator 3

Cieciszowscy pozostawili na Podlasiu ślad swego istnienia. Przetrwał do dziś, ufundowany przez Teresę z Lelewelów Cieciszowską, prababkę Henryka Sienkiewicza, w sąsiedniej Okrzei, duży klasycystyczny kościół, w którym brali ślub rodzice pisarza, tu on sam był chrzczony, tu spoczywają jego dziadowie i pradziadowie. Tu pozostało wiele pamiątek po fundatorach i ich rodzinie. Uderza dysproporcja między skromnym dworkiem w Woli Okrzejskiej a okazałą budowlą kościoła. Wnuczka pisarza tak wspomina:

Recytator 5 (czyta)

„Te karmazyny nie odczuwały jakoś potrzeby dodawania sobie splendoru przez budowę pałacu czy choćby pokaźniejszego i wygodniejszego domostwa. Ale na cele wyższe niczego, jak widać, nie szczędziły. Wyłamując się spod rozpowszechnionego w Polsce obyczaju »zastaw się a postaw się«, lub może po prostu stojąc ponad nim...”

Recytator 4

Kobieta dzielna i wspaniała
wielkiego serca, światłych myśli
w Okrzei kościół zbudowała
dla swego ludu i najbliższych. (...)

Fundatorzy

W Okrzei stoi ładny Dom Boży
wśród innych domów. Dalej są pola.
Do nieba poszli już fundatorzy,
i Ich następcy z kilku pokoleń.
Dla społeczeństwa zrobili wiele,
bo miejsce kultu ofiarowali,
by nabożeństwa mogli w Kościele
mieć parafianie i Boga chwalić.
Tablice świadczą o tych, co serce
dla innych ludzi mieli otwarte,
bo dali wiernym coś znacznie więcej
niż to co kruche i mało warte.

Kościół w Okrzei

Recytator 5

Kościół w Okrzei jest pomnikiem
ludzi szlachetnych i wspaniałych.
Jest ludzkich myśli powiernikiem
i miejscem Bożej, wiecznej chwały! (...)
Biskup Jan Mazur Mszę odprawił
w gronie lektorów i kapłanów
i wszystkim ludziom błogosławił
nadzwyczaj licznie tu zebranym.
I płaskorzeźbę Sienkiewicza
poświęcił tutaj i tablicę,
na dowód tego, że ten Pisarz
rozpoczął z Bogiem nowe życie.
Wnuczek Pisarza i fundator
te emblematy odsłonili.
Był wielki duchem, więc Mu za to
w ten właśnie sposób hołd złożyli.

200 Rocznica Konsekracji Kościoła w Okrzei

Narrator 3

Takimi prostymi, szczerymi słowami zanotowała swoje wrażenia z obchodów 200 rocznicy konsekracji kościoła w Okrzei siedlecka poetka, p. Krystyna Chojecka.

Narrator 1

W Okrzei, tuż za cmentarzem, wznosi się kopiec usypany przez społeczeństwo w latach 1932-38 w hołdzie pisarzowi. Sypiąc ten ziemny pomnik przywożono grudki ziemi z Ameryki, spod Jasnej Góry, z okolicznych wiosek z całego Podlasia.

Recytator 1

Ludzie kopiec usypali
jako dowód Czci i Chwały!
Pisarzowi Hołd oddali,
przez ten Symbol wieczny, trwały!... (...)
Ziemię z różnych miejscowości
przynosiły ludzkie ręce,
żeby Jemu, tak najprościej,
podziękować wdzięcznym sercem,
za te książki, co wzruszają
najpiękniejszym patriotyzmem
ludzi, którzy też kochają
ponad wszystko Swą Ojczyznę!
I Polacy rozproszeni,
którzy Kraj swój opuścili,
grudki tamtej, obcej ziemi
przysyłali, przywozili,
bo powieści tak pisane
wszędzie naród jednoczyły,
zabliźniały każdą ranę,
dusze, serca, myśl krzepiły!...
Teraz tutaj przyjeżdżają,
żeby Ducha znów ożywiać!
O Pisarzu pamiętają,
choć niezmiennie czas upływa...
Jego nigdy nie zapomną,
bo pozostał w naszych dziejach!...
Na tym świecie tak ogromnym
leży Polska i Okrzeja!

Kopiec

Narrator 1

Kopiec ma 15 m wysokości. Na jego szczycie od 1980 r. wznosi się biała rzeźba, pomnik według projektu siedleckiego artysty Mariana Gardzińskiego. Stąd roztacza się piękna panorama podlaskiego krajobrazu, namalowanego piórem w wielu utworach Sienkiewicza.

Recytator 2

Twoje popiersie jest umieszczone,
gdzie ukochane ziemie ojczyste,
gdzie miejscowości tak ulubione
i od dzieciństwa tak bardzo bliskie.
Możesz spokojnie spoglądać w ciszy
na te rozległe, urocze pola,
odgłosy rozmów i pracy słyszeć,
widzieć, jak chlebem plonuje rola.
Możesz podziwiać drzew polnych urok,
widoczne w dali prześliczne lasy
i płynąć z wiatrem, ścigać się z chmurą
nad polską ziemią po wieczne czasy.

Możesz oglądać

Narrator 2

Odsłaniając pomnik pisarza, sędziwy organista okrzejski, jedyny wówczas żyjący członek Komitetu Założycielskiego, Stanisław Kurek, przypomniał młodzieży siedleckiej Chorągwi Mazowieckiej im. H. Sienkiewicza słowa: „Miłujcie, tak Polskę, jak on”

Recytator 3

Na szczycie kopca stanął Twój pomnik
tu, gdzie panuje spokój i cisza,
żeby w pamięci został potomnych
Ten, kto tak pięknie o Polsce pisał.
Ten, kto potrafił rozpalić dusze,
że płoną ogniem nawet wśród nocy,
kto nam dostarczył tak pięknych wzruszeń,
radości, szczęścia, wielkich emocji!...
Ten, kto potrafił otworzyć serce
na to, co wówczas działo się wokół
i kto do walki zagrzewał ręce,
żeby wywalczyć dla wszystkich Pokój.
Ten, kto tak kochał rodzinną ziemię
i tak serdecznie był z Nią związany,
który tak do Niej tęsknił niezmiennie,
kiedy tam mieszkał, w krajach nieznanych.
Kto tak opisał wiernie, plastycznie
Jej piękno, urok i Jej znaczenie
i kto dostrzegał to, co jest śliczne,
lecz również krzywdę, ból i cierpienie.
I znów ta Ziemia przed Nim roztacza
swoje widoki niezapomniane,
gdzie proste życie i wiejska praca
są w Jego duszę wiecznie wpisane.

Na szczycie kopca

Narrator 3

W Woli Okrzejskiej Henryk Sienkiewicz spędził pierwsze lata swego dzieciństwa u boku babki Felicjanny, kobiety energicznej, trzymającej rządy nad domem i rodziną i mającej duży wpływ na wychowanie wnuków. Po jej śmierci majątek zaczął podupadać i Wolę Okrzejską sprzedano na licytacji. Odtąd Sienkiewiczowie ciągle wędrowali.

Narrator 1

We wsi Burzec położonej w ziemi łukowskiej zaczyna się XI rozdział „Potopu”. W Trylogii wieś ta należy do Skrzetuskich, w rzeczywistości była własnością Dmochowskich. Tutaj, do siostry matki pisarza zjeżdżała rodzina, gdy Wola Okrzejska być azylem przestała. Tutaj wakacje spędzał Henryk Sienkiewicz w licznym i wesołym towarzystwie swych ciotecznych sióstr i braci. Po śmierci matki Burzec stał się dla pisarza domem rodzinnym.

Recytator 5

„We wsi Burzec, położonej w ziemi łukowskiej, na pograniczu województwa podlaskiego, a należącej podówczas do państwa Skrzetuskich, w sadzie między dworem a stawem siedział na ławie stary człowiek, a przy nogach jego bawiło się dwóch chłopaków: jeden pięcio-, drugi czteroletni, czarnych i opalonych jak Cyganiątka, a rumianych i zdrowych. Stary człek również czerstwo jeszcze wyglądał jak tur”.

Henryk Sienkiewicz: Potop t.1

Narrator 1

Tak więc małżeństwo – Helenę i Jana Skrzetuskiego – osadził pisarz w swojej „krainie szczęśliwości” z lat dzieciństwa, którą stale z sentymentem wspominał.

Narrator 2

Burzec, mimo zniweczenia dworu – jak wspomina Barbara Wachowicz – zachował się tak, jak całe Podlasie: łąki, pola, lasy. Dwór opisany i w Hani i w Potopie schodził stopniami samymi do stawu. Na ten „staw i za staw, hen, na czarne i sine bory ciągnące się, jak okiem dojrzeć, po drugim brzegu” popatruje pan Zagłoba, miodek ciągnąc, choć sędziwej lipy, pod którą siadywał, już nie ma.

Recytator 1

„Nad wielkim stawem, z trzcin odległych, przesłoniętych mgłą oddalenia, podnosiły się czasem stada kaczek, cyranek lub dzikich gęsi i szybowały w błękitnym przezroczu, podobne do czarnych krzyżyków; czasem klucz żurawi zaczerniał wysoko na niebie, grając donośnym krzykiem – zresztą cicho było naokoło i spokojnie, i słoneczno, i wesoło, jak to bywa w pierwszych dniach sierpnia, gdy zboża już dojrzały, a słońce sypie jakoby złoto na ziemię”.

Henryk Sienkiewicz: Potop t.1

Narrator 3

Do opisu stawu powraca pisarz w noweli Hania. Na ten staw patrzy z ukochaną bohater nowel, który otrzymał imię autora – Henryk, tu płynie miotany zazdrością, płacze wśród trzcin i tataraków. Aleja lipowo-kasztanowa, którą pędził Selim, wiedzie ku kępie, jeszcze ocalałego tęgiego starodrzewu.

Narrator 2

Także klimat podlaskich dworków z dzieciństwa, gdzie wszyscy wydają się prości i dobrzy, przyroda współżyje z ludźmi, wieczorami rodzina spotyka się i rozmawia na werandzie, utrwalił Henryk Sienkiewicz w nowelach: Stary sługa i Hania.

Tak więc powraca Sienkiewicz w swoich utworach do opisów przyrody zapamiętanej z dzieciństwa, do nazwisk, do miejscowości podlaskich.

Narrator 1

W noweli Bartek zwycięzca, mimo iż akcja rozgrywa się w Poznańskiem, czytamy o Bartku, który stoi na stacji Krzywda. Taką miejscowość zapamiętał zapewne Henryk Sienkiewicz z wyjazdów do krewnych. Z tej to stacji miał do Burca zaledwie kilka kilometrów, a do Woli Okrzejskiej ok. dziesięciu.

Narrator 2

Znawcą i tropicielem tych podlaskich śladów w twórczości Henryka Sienkiewicza jest znakomita literatka, również Podlasianka, autorka wielu cennych pozycji o wybitnych Polakach, p. Barbara Wachowicz.

Zachęcamy wszystkich do lektury książki, poświęconej Henrykowi Sienkiewiczowi, zatytułowanej Marie jego życia.

Narrator 3

Te podlaskie ślady, na kartach utworów Henryka Sienkiewicza, śledzi i eksponuje z pełnym zaangażowaniem, od 30 lat, pan Antoni Cybulski, który to stworzył w zrekonstruowanym i pod jego skrzydłami ożywionym, dworku rodzinnym pisarza, w „Woli Okrzejskiej muzeum”.

Recytator 3

Zauroczony Wielkim Człowiekiem,
jakiego nasza Ziemia nam dała,
swój czas poświęca minionym wiekom,
by pamięć o Nim wśród nas przetrwała.
(...)
Spokojnym, cichym, wiernym oddaniem
w Muzeum – domu po Sienkiewiczu
jest w każdej chwili na zawołanie
i służy ludziom, godzin nie liczy.
Ten dom otwiera, czasami w nocy,
przybyłym z drogi, spóźnionym gościom.
Każdego wita, kto próg przekroczy
serdecznie, szczerze i z uprzejmością.

Kustosz

Narrator 2

Wola Okrzejską, położona z dala od szlaków komunikacyjnych, ściąga coraz więcej turystów.

Recytator 4

Wola Okrzejską jest z boku
ważniejszych traktów i szlaków.
Nie ma tu wielu uroków.
Jest miejscem kultu Polaków. (...)

Miejsce kultu

Recytator 5

Tu duch pisarza jest wszędzie,
w każdym portrecie rodziny
i w rękopisie i w księdze,
w popiersiu i w gobelinie.
Przemawia zewsząd do wszystkich
polskim językiem najprostszym
i coraz bardziej jest bliski,
znany, łubiany i droższy.(...)
Jak w sanktuarium duchowym,
ze czcią najwyższą zwiedzanym,
milkną tu wszelkie rozmowy,
mówią okazy zebrane,
pamiątki, jakże bezcenne,
bardziej od srebra i złota
i Jego rysy niezmienne
i dokumenty w gablotach.
Czas tu się w miejscu zatrzymał
i nie podlega przemianie.
Chociaż Pisarza już nie ma,
lecz On tu zawsze zostanie,
bo duch tak wielki nie gaśnie,
przenika gwiezdne przestrzenie
i świeci jaśniej i jaśniej
światłem przedziwnym na ziemię.

W domu rodzinnym H. Sienkiewicza

Narrator 1

Antoni Cybulski wraz z żoną Anną, miejscową nauczycielką, z wielką pasją i zaangażowaniem utworzyli z tej placówki miejsce spotkań miłośników twórcy Trylogii.

Narrator 2

Choć to muzeum z pozoru skromne, tak j ale i niewielki był dworek, jednak dokładnie nawiązuje do tradycji rodzinnych i związków z Lelewelem, Deotymą, Chrzanowskim, a także do pamiątek sienkiewiczowskich na tym terenie, ukazuje Henryka Sienkiewicza jako podróżnika, dziennikarza, pisarza. Muzeum prezentuje również twórczość artystów amatorów, zebraną pod hasłem „Sienkiewicz i jego bohaterowie w rzeźbie ludowej”.

Narrator 3

Ciągle zainteresowanie cennymi zbiorami muzeum, zloty szkól sienkiewiczowskich, zjazdy młodzieży i dorosłych do Woli Okrzejskiej stanowią potwierdzenie, że pisarz ciągle żyje w sercach czytelników.

Recytator 1

Tak szybko lata mijają
i niosą nowe problemy,
lecz Jego dzieła przetrwają
do końca życia na ziemi. (...)

Wzór człowieka

Pan Henryk odszedł, lecz powieści
ciągle do ludzi przemawiają.
By przeżyć radość, odczuć szczęście,
chętnie po książki te sięgają!

Spotkania z Panem Sienkiewiczem

Bibliografia

Chojecka K.: Pan Henryk. Siedlce 1992 Wyd. własne autorki.

Chojecka K.: Sienkiewiczowska Wola Okrzejska. Siedlce 1990 Wyd. własne autorki.

Chojecka K.: Sienkiewiczowskie spotkania. Siedlce 1993. Wyd. własne autorki.

Cybulska A.: Zaproszenie na wycieczkę polonistyczną. Promyk: 1995 nr 8 s.6-9.

Kornilowiczówna M.: Onegdaj. Opowieść o Henryku Sienkiewiczu i ludziach mu bliskich. Wyd.2. Warszawa PIW 1973.

Majchrowski S.: Pan Sienkiewicz. Wyd.3 zm. Katowice Wyd. „Śląsk” 1987.

Sienkiewicz H.: Potop T. l. Warszawa PIW 1969 s.167, 170.

Sienkiewicz H.: Nowele wybrane. Rzeszów KAW 1991.

Wachowicz B.: Marie jego życia. Wyd 3 zm. Warszawa Wyd. Radia i Telewizji 1985.

Wspomnienia Jadwigi Korniłowiczowej – Henryk Sienkiewicz. W: Henel S.: Godziny zwierzeń: wspomnienia córek i synów o ich sławnych i zasłużonych Rodzicach. Warszawa Iskry 1983 s. 241-247.

Co w numerze?