Przebieg zajęć

Wprowadzenie

Temat i cele rady szkoleniowej.
Definicje takich pojęć, jak: ankieta, kwestionariusz ankiety, kwestionariusz wywiadu i badanie ankietowe.
Różnica między kwestionariuszem ankiety i kwestionariuszem wywiadu.
Cechy dobrze skonstruowanego kwestionariusza ankiety.
Najczęściej pojawiające się błędy w kwestionariuszach ankiet.

Foliogram nr 1

Definicja ankiety

Ankieta [wg Tadeusza Pilcha] – technika gromadzenia informacji polegająca na wypełnianiu najczęściej samodzielnie przez badanego specjalnych kwestionariuszy na ogół o wysokim stopniu standaryzacji; [wg Władysława Zaczyńskiego] – technika pośredniego zdobywania informacji przez pytania stawiane wybranym osobom za pośrednictwem drukowanej listy pytań – kwestionariusza; [wg Krzysztofa Konarzewskiego] – technika zbierania danych polegająca na planowym wypytywaniu badanego; podstawą ankiety jest kwestionariusz, czyli ustalona lista pytań.

Foliogram nr 2

Definicje kwestionariusza

Kwestionariusz [wg Łobockiego] – narzędzie badawcze będące na usługach technik badawczych (ankiety, wywiadu itp.). Kwestionariusz podporządkowany ankiecie to kwestionariusz ankiety. Kwestionariusz jest zbiorem pytań na jeden lub więcej tematów, uporządkowanym logicznie i graficznie, występującym najczęściej w formie drukowanej, czasem w formie elektronicznej.

Foliogram nr 3

Kwestionariusz ankiety a kwestionariusz wywiadu

Kwestionariusz ankiety jest wypełniany samodzielnie przez respondenta. Powinien być krótki, zrozumiały i łatwy do wypełniania. Kwestionariusz wywiadu jest wypełniany przez ankietera w trakcie bezpośredniej rozmowy z respondentem. Dla ankietera jest listą proponowanych pytań, które może sam modyfikować i uzupełniać w trakcie badania. Stopień ingerencji ankietera w treść pytań zależy od zaleceń metodologicznych. Kwestionariusz ankiety i kwestionariusz wywiadu różnią się przede wszystkim:

– złożonością i przejrzystością konstrukcji,

– poziomem trudności pytań,

– liczbą pytań filtrujących (w kwestionariuszu wywiadu jest ich więcej),

– tym, że zadawanie kolejnych pytań przez osobę przeprowadzającą wywiad jest uzależnione od wcześniejszych odpowiedzi respondenta.

Foliogram nr 4

Cechy dobrego kwestionariusza

Dobrze skonstruowany kwestionariusz ankiety powinien:

– motywować respondenta do rzetelnego udzielania odpowiedzi;

– być zrozumiały, krótki i logicznie skonstruowany;

– ułatwić pracę osobie przeprowadzającej badania;

– ułatwić opracowanie wyników;

– umożliwić udzielanie odpowiedzi w czasie nie dłuższym niż 30 minut.

Foliogram nr 5

Błędy w kwestionariuszu ankiety

Najczęściej pojawiające się błędy w kwestionariuszach ankiet to:

– zbyt duża liczba pytań,

– pytania niezrozumiałe lub dwuznaczne w interpretacji,

– zbyt długie pytania,

– niewłaściwa kolejność pytań,

– pytania zbędne i drażliwe,

– brak odniesienia czasowego w pytaniach o fakty,

– mało przejrzysta forma kwestionariusza,

– umieszczanie pytań metryczkowych na początku kwestionariusza.

Foliogram nr 6

Badanie ankietowe – definicja

Badania ankietowe [wg Sztumskiego] – badania, które stosuje się w celu możliwie szybkiego przebadania bardzo licznych zbiorowości. Polegają na swoistym typie wywiadu – wywiadzie pisemnym, w którym istotną rolę odgrywa kwestionariusz ankiety.

Etapy tworzenia kwestionariusza ankiety

Kolejne i niezbędne czynności badacza.
Etapy tworzenia kwestionariusza ankiety.

– Etap wstępny.

– Etap formułowania pytań.

– Etap konstruowania całościowego kwestionariusza próbnego.

– Etap tworzenia listu przewodniego.

– Etap tworzenia instrukcji wypełniania kwestionariusza.

Foliogram nr 7

Kolejne i niezbędne czynności dotyczące tworzenia kwestionariusza

Tworząc kwestionariusz ankiety, należy:

– określić problemy badawcze i cele do ich osiągnięcia;

– stworzyć wstępną listę pytań;

– dobrać odpowiednie skale do określonych pytań i odpowiedzi;

– sprawdzić i zweryfikować pytania;

– skonstruować całościowy kwestionariusz próbny;

– przeprowadzić badania pilotażowe;

– zmodyfikować kwestionariusz, uwzględniając wyniki badań pilotażowych;

– sformułować ostateczną wersję kwestionariusza.

Etap wstępny polegający na refleksji, ustaleniu i podjęciu decyzji.

Jakie informacje będą niezbędne?
Kim będą respondenci?
Czy respondenci będą wypełniać ankietę anonimowo, czy jawnie?
W jaki sposób ankieta będzie rozprowadzana – typy ankiet.

Foliogram nr 8

Typy ankiet

Typy ankiet ze względu na sposób udzielania odpowiedzi:

– jawne,

– anonimowe.

Typy ankiet ze względu na sposób rozprowadzania:

– środowiskowe – rozprowadzane bezpośrednio w określonym środowisku, np. wśród uczniów klasy, wśród pracowników danej instytucji;

– audytoryjne – wypełniane jednocześnie przez określoną grupę respondentów w obecności badacza, np. po konferencji, szkoleniu;

– prasowe – zamieszczane na łamach gazety czy czasopisma, stosowane, gdy badani są rozproszeni na rozległym terenie;

– pocztowe – rozsyłane tradycyjną pocztą na adres osób wybranych do badań, należy dołączyć kopertę z adresem zwrotnym i znaczkiem;

– e-mailowe – dostarczane za pośrednictwem poczty elektronicznej;

– telefoniczne – polegają na dzwonieniu do wybranych respondentów i zaznaczaniu uzyskanych odpowiedzi na kwestionariuszu;

– ogólnie dostępne – wyłożone w miejscach publicznych, np. w ośrodku zdrowia, muzeum, bibliotece;

– dołączane do kupowanych towarów.

Etap formułowania pytań o fakty, wiedzę i opinie.

Zasady formułowania pytań.
Rodzaje pytań.

Foliogram nr 9

Zasady formułowania pytań

Formułując pytania w kwestionariuszu ankiety, należy pamiętać o tym, że:

– pytania powinny być konkretne, jednoznaczne i zrozumiałe dla respondenta;

– trzeba zastosować formy grzecznościowe (Pan, Pani, Państwo

– dla dorosłych; Ty, Wy – dla dzieci, młodzieży);

– w pierwszej kolejności należy pytać o fakty, później o opinie;

– ważne jest, by nie umieszczać pytań z podwójnym zaprzeczeniem;

– nie należy pytać o dwie rzeczy naraz;

– trzeba zdecydować, które z pytań będą otwarte, zamknięte, a które należy tak sformułować, by odpowiedź była umieszczona na skali;

– należy starannie dobrać słownictwo do treści pytania i możliwości respondenta;

– pytania nie mogą sugerować odpowiedzi;

– pytania powinny być krótkie i proste składniowo;

– nie należy zaczynać pytań od zwrotów typu: „Wszyscy wiedzą, że…”, „Jak wiadomo…”, „Zawsze..”, „Żaden”, „Nigdy” itp.;

– należy umieścić pytania w logicznej kolejności.

Foliogram nr 10

Rodzaje pytań

Rodzaje pytań stosowanych w kwestionariuszu ankiety

Pytania zamknięte – pytania zaopatrzone w listę gotowych odpowiedzi do wyboru.

– Są często wykorzystywane w kwestionariuszach, bo skracają czas realizacji badań, ułatwiają pracę respondentowi i badającemu.

– Przynoszą materiały w znacznym stopniu ujednolicone i zestandaryzowane, łatwiej opracować wyniki badania.

– Głównym problemem badającego jest, by nie pominąć istotnych możliwości odpowiedzi.

Rodzaje pytań zamkniętych:

– alternatywne

– zakładają alternatywne możliwości odpowiedzi: „tak”, „nie”, „nie wiem” czy „jestem za”, „jestem przeciw” itp.;

– dysjunktywne

– wymagają wyboru tylko jednej odpowiedzi;

– koniunktywne

– umożliwiają dokonanie wyboru więcej niż jednej odpowiedzi.

Pytania otwarte – pytania, w których prosi się respondenta o sformułowanie własnej odpowiedzi.

– Dają respondentowi całkowitą swobodę sformułowania wypowiedzi własnymi słowami.

– Wymagają od respondenta większego wysiłku intelektualnego.

– Wydłużają czas wypełniania kwestionariusza.

– Cenne jest to, że swobodne wypowiedzi są bardziej osobiste, dostarczają bogatego materiału i często zwracają uwagę na nowe aspekty badanych zagadnień. Pytania półotwarte

– pytania zawierające listę gotowych odpowiedzi, a jednocześnie umożliwiające swobodne wypowiedzi respondenta na określony temat poprzez dodanie słów „Inne, jakie…” i zostawienie wolnego miejsca na tekst.

Pytania filtrujące – pytania stosowane w celu dokonania eliminacji tych osób, które nie mają nic do powiedzenia na dany temat.

– Odpowiedź na pytanie filtrujące rozstrzyga o tym, czego dotyczyć będzie następne pytanie w kwestionariuszu, np.: „Czy w ostatnim miesiącu przeczytał Pan jakąś książkę?”, „Jeśli tak, to jaką?”.

– Pytania te pozwalają uniknąć błędów logicznych i merytorycznych związanych z zadawaniem pytań osobom, których te pytania nie dotyczą.

Pytania kontrolne – służą do weryfikowania odpowiedzi.

– Pozwalają wykluczyć osoby udzielające nieprawdziwych odpowiedzi.

– Ich treść jest zbliżona do treści pytań zadanych wcześniej.

– Sprzeczności w odpowiedziach wskazują nieszczerość respondenta, co dyskwalifikuje jego wszystkie odpowiedzi.

Pytania projekcyjne – pytania zadawane są nie wprost, lecz pośrednio, np. respondent, użytkownik biblioteki, nie jest pytany o to, jak ocenia pracę bibliotekarzy, lecz jaka jest według niego opinia czytelników na ten temat; odpowiadając na tak sformułowane pytanie, badany wyrazi przede wszystkim swoją opinię.

Pytania z szeregowaniem (tzw. rangowanie) – pytania, w których prosi się badanego o ponumerowanie gotowych odpowiedzi według określonych kryteriów.

Pytania metryczkowe – dotyczą respondenta; to zestaw pytań o wszystkie ważne dla badań cechy demograficzno-społeczne badanego, jak: wiek, płeć, wykształcenie, wykonywany zawód itd.; zaleca się, aby były umieszczone na końcu kwestionariusza.

Pytania odnoszące się do określonych obrazów, opowiadań, fragmentów dialogów, fotografii, rysunków itp. – z prośbą do respondenta, by ustosunkował się do przedstawionych treści, tekstów czy wizerunków.

Etap konstruowania całości kwestionariusza.

Struktura kwestionariusza ankiety.
Estetyka kwestionariusza.
Spójność tematyczna.
Efekt promieniowania pytań.
Pytania buforowe i relaksacyjne.

Foliogram nr 11

Struktura kwestionariusza ankiety Niezbędne elementy kwestionariusza ankiety to: Wstęp

– temat badania,

– informacje o instytucji prowadzącej badania,

– wyjaśnienie respondentowi celu badań,

– zachęta do wypełnienia kwestionariusza i udzielenia prawdziwych odpowiedzi,

– pytania rekrutacyjne (opcjonalne),

– instrukcja wypełnienia kwestionariusza. Część merytoryczna

– pytania wprowadzające,

– pytania filtrujące,

– pytania otwarte,

– pytania zamknięte.

Metryczka

– pytania o płeć respondenta,

– pytania o wiek respondenta,

– pytania o wykształcenie badanego,

– pytania o źródło utrzymania respondenta,

– pytania o wielkość miejscowości, w której mieszka itp.

Foliogram nr 12

Estetyka kwestionariusza Układ graficzny kwestionariusza ankiety jest równie ważny co treści w nim zawarte.

– Pytania ponumerowane (najlepiej cyframi arabskimi) i oddzielone od siebie.

– Druk wyraźny i czytelny.

– Dużo miejsca do zapisania odpowiedzi na pytania otwarte.

– Treść pytania na jednej stronie.

– Odpowiednie odstępy między wierszami.

Foliogram nr 13

Spójność tematyczna Aby kwestionariusz był uporządkowany, należy pogrupować pytania w bloki tematyczne. Zaleca się, aby:

– na początku każdego bloku tematycznego umieszczać pytania ogólne (P1);

– następnie szczegółowo zapytać o opinię na określony temat (P2);

– na końcu bloku umieścić pytania, na które odpowiedź wskaże badającemu stopień pewności wcześniej zadeklarowanych przez respondenta opinii (P3).

Krzysztof Konarzewski podaje następujące przykłady zadawania pytań:

P1 Czy kiedykolwiek zastanawiał się Pan, kto i jak powinien finansować szkolnictwo?

Tak.
Nie.

P2 Czy popiera Pan istnienie dwóch rodzajów szkół bezpłatnych (publicznych) i płatnych (niepublicznych)?

Tak.
Nie.
Nie mam zdania.

P3 Jak bardzo jest Pan pewny swoich poglądów w tej sprawie?

Całkowicie pewny.
Dość pewny.
Niezbyt pewny.

Foliogram nr 14

Efekt promieniowania pytań

Efekt promieniowania pytań występuje wtedy, gdy pytania zawarte w ankiecie wyzwalają silne emocje, które mają wpływ na kolejne odpowiedzi respondenta. Efekt promieniowania może więc zafałszować rzeczywiste poglądy respondenta, co w rezultacie obniży wartość badania. Przykład: 1. Czy uważa się Pani/Pan za osobę tolerancyjną?

Tak.
Nie.
Trudno powiedzieć.

2. Jaka jest Pani/Pana opinia o Romach zamieszkujących Polskę?

Pozytywna.
Obojętna.
Negatywna.
Trudno powiedzieć.

Foliogram nr 15

Pytania buforowe i relaksacyjne jako czynnik neutralizujący efekt promieniowania pytań

Pytania buforowe powinny być:

– związane z poruszaną tematyką,

– neutralne emocjonalnie. Celem zadawania pytań buforowych jest:

– łagodne wprowadzenie respondenta w kolejne zagadnienia,

– złagodzenie emocji,

– wygaszanie kontekstu omawianych wcześniej tematów,

– zneutralizowanie efektu promieniowania pytań,

– zniwelowanie znużenia. Pytania relaksujące:

– cechuje neutralność tematyczna;

– zwykle zadaje się po tematach drażliwych;

– często zadaje się także pomiędzy różnymi blokami tematycznymi. Celem zadawania pytań relaksujących jest:

– uspokojenie badanego,

– odwrócenie uwagi od wcześniejszych zagadnień.

– zmniejszenie napięcia uwagi przed kolejną „falą” ważnych treści.

Etap tworzenia listu przewodniego.

List przewodni tworzy się, aby:

– wyjaśnić, kto przeprowadza badania i w jakim celu;

– podkreślić wagę odpowiedzi respondenta;

– zagwarantować anonimowość respondenta;

– wyjaśnić, co oznacza numer ewidencyjny kwestionariusza;

– wyjaśnić oczekiwania badacza;

– w razie potrzeby wyjaśniać sposób zapisywania odpowiedzi;

– określić datę odesłania wypełnionego kwestionariusza;

– umieścić podziękowanie.

Etap tworzenia instrukcji wypełniania kwestionariusza.

Instrukcję wypełniania kwestionariusza stosuje się w przypadku pytań, które wymagają dodatkowych informacji, by ich interpretacja była jednoznaczna.

Rodzaje instrukcji wypełniania kwestionariusza:

– umieszczona po pytaniu w nawiasie lub napisana kursywą (prosta i lakoniczna),

– dołączona do ankiety jako dokument dodatkowy.

Badania pilotażowe

Badania pilotażowe testujące kwestionariusz ankiety.
Modyfikacja kwestionariusza na podstawie wyników badań pilotażowych.

Foliogram nr 16

Badanie pilotażowe (pilotaż)

Pilotaż – badanie próbne, testowe, którego podstawowym celem jest sprawdzenie i udoskonalenie narzędzi badawczych wykorzystywanych w konkretnym projekcie. Pilotaż poprzedza zasadniczą część rozległego i skomplikowanego badania ilościowego. Pilotaż przeprowadzany jest z niewielką grupą respondentów, często w sposób umożliwiający obserwację przez badacza. Wnioski wypływające z pilotażu nie są włączane do ostatecznych konkluzji danego badania, lecz stanowią podstawę do usunięcia błędów i niedoskonałości w próbnym kwestionariuszu ankiety.

Foliogram nr 17

Cele badania pilotażowego

Celem badania pilotażowego jest sprawdzenie, czy:

– w kwestionariuszu nie ma ułomności technicznych, językowych i strukturalnych;

– pytania są zrozumiałe;

– wszystkie słowa są znane respondentom;

– pytania są jednoznacznie interpretowane przez wszystkich;

– istnieją pytania drażliwe (respondent chce zrezygnować z ankiety);

– w pytaniach zamkniętych każdy respondent może wśród odpowiedzi odnaleźć właściwy dla siebie wariant;

– nie należy wyeliminować lub dodać jakichś pytań;

– pytania filtrujące są zrozumiałe;

– kwestionariusz zachęca do udzielenia odpowiedzi;

– czas wypełniania kwestionariusza nie przekracza 30 minut.

Ćwiczenie w zespołach

Osoby uczestniczące w szkoleniu zostają podzielone losowo na cztery zespoły. Każdy zespół otrzymuje przykładowy kwestionariusz ankiety.
Zadaniem każdego zespołu jest wnikliwa analiza kwestionariusza i udzielenie odpowiedzi (w formie plakatu) na takie pytania, jak:

– Czy ten kwestionariusz zawiera wszystkie niezbędne elementy?

– Czy można w nim wskazać pytania buforowe i relaksacyjne?

– Czy kwestionariusz zawiera pytania niepotrzebne i drażliwe dla respondenta?

Na zakończenie liderzy poszczególnych zespołów przedstawiają efekty pracy.

Podsumowanie szkolenia

Osoba prowadząca szkolenie uzasadnia, dlaczego warto znać zasady prawidłowego tworzenia kwestionariusza ankiety i dlaczego warto przeprowadzać badania ankietowe.

– Badania ankietowe umożliwiają każdemu nauczycielowi pozyskanie różnorodnych informacji niezbędnych do podwyższania jakości swojej pracy i pracy szkoły, a to przecież jedno z wymagań MEN dotyczące awansu zawodowego.

– Zaletą takich badań jest to, że w krótkim czasie można uzyskać wiele opinii i ocen od dużej liczby respondentów. Nauczyciel bibliotekarz może dowiedzieć się, jak czytelnicy oceniają funkcjonowanie biblioteki, jakie są potrzeby edukacyjne uczniów, jakie są oczekiwania czytelników dotyczące zbiorów i wyposażenia biblioteki, jakie są zainteresowania i preferencje czytelnicze użytkowników biblioteki itd.

– Dobrze skonstruowany kwestionariusz ankiety pozwoli także każdemu nauczycielowi zdiagnozować problemy edukacyjne i osobiste uczniów, co w efekcie ułatwi im racjonalne zaplanowanie własnej pracy dydaktyczno-wychowawczej, ponadto umożliwi skonstruowanie i realizację własnego programu wychowawczo- profilaktycznego. Nauczycielowi bibliotekarzowi diagnoza taka ułatwi zaplanowanie i realizację zajęć z wykorzystaniem metod biblioterapii.

Dyskusja okrągłego stołu – uczestnicy szkolenia próbują odpowiedzi na pytanie: dlaczego badania ankietowe warto uzupełnić badaniami z zastosowaniem innych technik badawczych?

Co w numerze?