Pracę ze Śpiewającymi obrazami można zaproponować zainteresownym gimnazjalistom oraz starszym uczniom (grupie od sześciu do ośmiu osób). Niewielka modyfikacja zarysowanych pomysłów pozwoli na przeprowadzenie zajęć bardziej malarskich, bardziej muzycznych, biograficznych lub po prostu rozmów z zakresu korespondencji sztuk.

Jakie są cele zajęć? Przede wszystkim zwrócenie uwagi na piękno słowa oraz ćwiczenia redakcyjne, a poza tym pokazanie źródła inspiracji, poszerzenie wiedzy, rozwijanie umiejętności rozmawiania o sztuce oraz trenowanie myślenia i działań twórczych.

Przed rozpoczęciem pracy warto zapoznać się z następującymi książkami:

– Wojciech Majewski Marek Grechuta. Portret artysty;

– Wiesław Juszczak Postimpresjoniści;

– Edward Nęcka Trening twórczości (Gdańsk: GWP, 2005);

– Bożena Kubiczek Metody aktywizujące. Jak nauczyć uczniów uczenia się?

Prowadzący spotkania powinien zgromadzić odpowiednie reprodukcje obrazów (warto również odświeżyć sobie informacje o nich i ich twórcach) oraz dysponować antologią albumów Marka Grechuty Świecie nasz. Oczywiście wszystkie reprodukcje oraz piosenki znaleźć można w zasobach sieci (Legalna Kultura)

Auguste Renoir, Parasole

Wymyśl (i zapisz) w ciągu trzech minut jak najwięcej zastosowań parasola¹.
Myślenie obrazami. Przyjrzyj się obrazowi Parasole Renoira i zapisz odpowiedzi na trzy pytania.

– Co wiesz na pewno?

– Czego się domyślasz?

– Czego jeszcze chciałbyś się dowiedzieć?

Wyobraź sobie, że kobieta bez parasolki i stojący za nią mężczyzna rozmawiają ze sobą, a ty słyszysz ich rozmowę. Zapisz ją.
Posłuchaj tego, co usłyszał artysta. Wysłuchanie utworu Mieć taki deszcz, gdy świeci słońce. Rozmowa²:

– Czy piosenka cię zaskakuje?

– Jaki element utworu zwrócił twoją uwagę?

– Dlaczego Grechuta śpiewa ściszonym głosem?

– Czy utwór opowiada o uczuciach?

– Obraz Renoira i utwór Grechuty – jak oceniasz takie połączenie?

W piosence usłyszeliśmy m.in. niezwykłe zestawienia wyrazów związane z deszczem: Szepty kropelkowe, parasole to altanki, deszczu firanki, deszcz zaczyna szaro mżyć… Spróbuj ułożyć własne związane z jakimś zjawiskiem przyrody.

Na każdym spotkaniu, kiedy uczniowie przygotowują wypowiedzi pisemne, czytają je (lub fragment, z którego są zadowoleni) na forum. Można także wybrać dwie osoby, a następnie wspólnie porozmawiać o ich tekstach (ciekawe zestawienie słów, oryginalne rozwiązanie, trudności twórcze itp.). Zawsze należy określić czas redagowania pracy, np. 20 minut.

Pablo Picasso, Akrobatka na kuli

Wymyśl 15 nisamowitych pytań zaczynających się od „Co by było, gdyby akrobatka…”.
Przyjrzyj się obrazowi Picassa Akrobatka na kuli. Rozmowa:

– Kogo dostrzegasz na obrazie?

– Gdzie rozgrywa się ukazana scena?

– Jakie relacje łączą poszczególne postacie?

– Co kieruje człowiekiem, który wybiera karierę cyrkowca?

O czym pomyślała akrobtaka, stając na kuli?

Spróbuj ująć w słowa tę myśl postaci.

Posłuchaj artystów. Wysłuchanie piosenki Szary gołąb na ramieniu.

– Jakie odczucia wywołała w tobie piosenka?

– Czy utwór można nazwać „akrobatycznym”, „cyrkowym”?

– Czy wydarzenia, o których śpiewa akrobatka, są widoczne na obrazie Picassa?

– Czy podoba ci się taka artystyczna inspiracja – interpretacja?

Czy pamiętasz swój pobyt w cyrku? Czy podobały ci się występy?Co zauważyłeś? Co przeżywałeś? Napisz o tym.

Georges, Seurat Niedzielne popołudnie na wyspie Grande Jatte

Przygotuj mapę myśli związaną z wyrażeniem „niedzielne popołudnie”.
Popatrz na obraz Seurata Niedzielne popołudnie na wyspie Grande Jatte.
Wciel się w jedną z ukazanych na obrazie postaci i napisz o tym, co widzisz wokół siebie.
Posłuchaj artysty. Wysłuchanie utworu Cisza oddechu trawy.

– Czym zachwycił się Grechuta, patrząc na obraz Seurata?

– Czy piosenka Grechuty jest interpretacją obrazu Seurata?

– Co wyróżnia wyspę z utworu Grechuty?

– Czy można powiedzieć, że utwór jest uniwersalny?

Zapisz swoje wspomnienia, wrażenia dotyczące jakiegoś miejsca, które widziałeś. Może twoją uwagę zwróciły drzewa, może ludzie, kolory?

Amadeo Modigliani, Portret Luni Czechowskiej

Gwiazda skojarzeń. Uczestnicy zajęć siadają w kręgu. W środku prowadzący kładzie farby, następnie prosi, by uczniowie wymienili wszystko, co przychodzi im do głowy, kiedy patrzą na ten przedmiot. Nie można powtarzać tych samych skojarzeń.
Popatrz na obraz Modiglianiego.

– Co chciałaby powiedzieć malarzowi jego modelka? Zapisz jej słowa.

– Czym emanuje portret?

Posłuchaj artystów. Piosenka Gdyby był taki aparat.

– Czy piosenka cię zaskakuje, intryguje?

– Na jakim pomyśle została oparta?

– Jak brzmi śpiew piosenkarki, a jak Grechuty jako Modiglianiego?

– Fotografia czy malarstwo? Wyjaśnij, która z tych dziedzin jest ci bliższa.

– Co jest ważniejsze, malarstwo czy fotografia?

Spróbuj namalować słowami portret wybranej postaci.

Edgar Degas, Kłaniająca się tancerka z bukietem

Tysiąc definicji. Prowadzący wskazuje obiekt, który uczestnicy będą wspólnie definiować. Jest nim bukiet. Uczniowie wymyślają jak najwięcej różnorodnych definicji bukietu wg wzoru: „Bukiet jest to…”. Na koniec wybierają najbardziej zaskakujące wyjaśnienie.
Przyjrzyj się obrazowi Edgara Degasa.

– Jakie wrażenie wywołują w tobie postacie ukazane przez malarza?

– Jak wygląda tancerka?

– Jakie uczucia malują się na jej twarzy?

– „Widoczny na zniekształconej buzi zachwyt miesza się z krańcowym wyczerpaniem, co symbolizuje paradoksy świata spektaklu”. Czy zgadzasz się z tą opinią³?

Posłuchaj utworu Piruet na polnej drodze.

– Co mówi o sobie tancerka?

– Jak zwrca się do malarza i o czym mówi?

– Przed kim wykonuje swój piruet?

– Czy piosenkę można nazwać komentarzem do współczesnego świata mediów?

Czy wiesz, co oznacza wyrażenie „15 minut sławy”? Jaki związek frazeologiczny ma analogiczne znaczenie?

Napisz krótkie opowiadanie, które będziesz mógł zatytułować jednym z wymienionych sformułowań.

Édouard Manet, Śniadanie na trawie

Rysowanie martwych metafor. Bibliotekarz wybiera kilka martwych matafor lub związków frazeologicznych związanych z tematyką zajęć. Zapisuje je na kartkach, które rozdaje uczestnikom. Ich zadaniem jest dosłowne zilustrowanie frazeologizmów. Po zakończeniu pracy nastepuje odgadywanie tak przedstawionych połączeń wyrazowych. Przykładowe frazeologizmy: śniadanie na stole, ostatni krzyk mody, nadążać za modą, być w modzie, znać coś od kuchni, mowa-trawa, wiedzieć, co w trawie piszczy, zielony jak trawa na wiosnę.
Myślenie obrazami. Przyjrzyj się obrazowi Maneta.

– Co wiesz na pewno?

– Czego się domyślasz?

– Czego jeszcze chciałbyś się dowiedzieć?

Przybliżenie przez prowadzącego informacji na teamat obrazu, którego wystawienie wywołało skandal.
Posłuchaj Innej kuchni, innej mody.

– Na jakim pomyśle oparty jest utwór?

– „Autor, używając stereotypów […] ironizuje, stawia w satyrycznym świetle fascynację francuszczyzną”⁴. Taką myśl zapisał Wojciech Majewski w książce Marek Grechuta. Portret artysty. Czy zgadzasz się z jego słowami?

– Jak oceniasz literacko-muzyczną inspirację Marka Grechuty obrazem Maneta?

Zapisz dokończenie wypowiedzi zaczerpniętej z utworu Grechuty: „Odpowiedz mi, przyjacielu, ciekawi mnie niesłychanie…”. Poproś kolegę o wyczerpującą pisemną odpowiedź.

Stanisław Wyspiański, wybrane dzieło

np.: Planty o świcie, Widok na Wawel, Widok z Plant na kościół Mariacki, Chochoły, Wieże kościoła Mariackiego, Widok z okna pracowni na Kopiec Kościuszki, Zakola Wisły.

Na podstawie fragmentu wybranej reprodukcji obrazu Wyspiańskiego uczniowie próbują odgadnąć, co przedstawia dzieło. Potem każdy z uczestników wymyśla tytuł dla wskazanego obrazu. Następnie uczestnicy ogladają reprodukcje obrazów Wyspiańskiego.
Przybliżenie uczniom twórczości Wyspiańskiego.
Posłuchaj utworu Śniło mi się i pamiętam.

– Jakie wrażenia wywołuje w tobie piosenka?

– Jak odbierasz śpiew artysty?

– Co możesz powiedzieć o muzyce?

– Zapisz wszystkie pytania, jakie przychodzą ci do głowy w związku z usłyszanym utworem.

Odczytajcie pytania. Wybierzcie jedno i postarajcie się wspólnie znaleźć na nie odpowiedź.
Napiszcie w parach tekst, w którym znajdą się słowa zaczerpnięte z utworu Grechuty. Pary losują zestawy wyrazów (można zmieniać ich formę), np.: I – oset, pejzaż, pastelowy, wywijać II – glina, warczeć, kolorowy, herbata III – głóg, niewidzialny, patrzeć, witraż IV – pozłacany, mknąć, kałuża, wrota

Vincent van Gogh, Nocna kawiarnia

Uczniowie przyglądają się reprodukcji obrazu van Gogha (nauczyciel nie podaje tytułu dzieła). Następnie indywidualnie wymyślają tożsamość postaci stojącej obok stołu bilardowego. Ich zadaniem jest również określenie, gdzie znajduje się wskazana osoba i dlaczego właśnie w takim miejscu.
Przedstawienie uczniom kilku informacji na temat twórczości artysty i samego obrazu.
Wysłuchaj utworu Patrz, już wszyscy poszli.

– W jaki sposób artysta nawiązuje do obrazu van Gogha?

Jak oceniasz taki pomysł?

– Jak wpływa na ciebie melodia?

Czy oddaje ona klimat kawiarni?

– Czy piosenkarz dobrze wczuł się w postać jednego z klientów?

– Jakie wyzwanie rzuca klient malarzowi? Czy jest ono wykonalne?

Empatia. Każdy uczestnik losuje jedną postać z przygotowanego zestawu, a następnie wczuwa się w jej myśli i stany uczuciowe. Po wejściu w rolę uczniowie prezentują monologi, w których próbują opisać przeżywane uczucia. Przykładowy zestaw: gwiazda filmowa, turystka, klaun występujący w cyrku, starzejący się tancerz, popularna piosenkarka, piekarz, kierowca karetki pogotowia, tenisistka.

Pablo Picasso Kobieta niesie chleb (La porteuse de pains)

Wybrany uczeń przygotowuje rzeźbę pt. Praca, której tworzywem są inni uczestnicy. Po wykonaniu zadania grupa omawia rozwiązanie, proponuje ewentualne zmiany.
Przyjrzyj się obrazowi Picassa i posłuchaj utworu Grechuty Kobieta niesie chleb.

– Co zobaczył artysta na obrazie Picassa?

– O czym opowiada piosenka?

– Grechuta wykorzystał popularny związek frazeologiczny, ale go zmodyfikował (ożywił). W jaki sposób to zrobił i co dzięki temu uzyskał?

– Wyjaśnienie znaczenia słowa „etos”. Czy utwór Grechuty ukazuje etos pracy?

– Czy współcześnie ceni się trud człowieka?

Ożywianie martwych metafor. Idąc tropem Grechuty, uczniowie próbują „ożywić” związki frazeologiczne wybrane przez siebie lub zaproponowane przez prowadzącego. Jeśli ćwiczenie okaże się zbyt trudne, nauczyciel proponuje uproszczoną wersję. Uczestnicy próbują zrekonstruować proces, który doporowadził do powstania związku, oraz wyjaśnić, dlaczego związek zadomowił się w języku.

Henri de Toulouse-Lautrec Marcelle Lender tańcząca w Chilpéric

Uczniowie słuchają Boléra Maurice’a Ravela i zapisują przychodzące im do głowy skojarzenia.
Powiedzcie, jak namalować tańczącą bolero.
Przyjrzyjcie się obrazowi Toulouse-Lautreca i powiedzcie, jak malarz namalował tańczącą bolero. Po wypowiedziach uczniów należy wyjaśnić, kim była Marcelle Lender, a także przybliżyć sylwetkę samego malarza.
Posłuchajcie piosenki Grechuty Marcelle Lender tańcząca bolero.

– W jaki sposób piosenka nawiązuje do obrazu?

– Jaki jest rytm utworu?

– Czy jakieś słowa piosenki cię intrygują? Dlaczego?

– Czy trudnym zadaniem jest wyśpiewać obraz, namalować muzykę, taniec itp., czyli przedstawić jedną formę za pomocą innej?

Grechuta śpiewa, że „dziś inaczej się tańczy”. Opisz tańczącą postać.

Paul Gauguin Skąd przychodzimy, kim jesteśmy, dokąd idziemy?

Naiwne pytania. Jeden z uczniów wchodzi w rolę „naiwnego”, który nie rozumie nawet prostych spraw i dlatego zadaje podstawowe pytania. Pozostali odpowiadają, a „naiwny” zadaje kolejne pytania będące konsekwencją uzyskanych odpowiedzi.
Popatrzcie na obraz Gauguina Skąd przychodzimy, kim jesteśmy, dokąd idziemy?

– Czy pytania składające się na tytuł dzieła możemy określić jako naiwne? Dlaczego?

– Co, wg was, przedstawia obraz?

– Opiszmy poszczególne elementy dzieła. (Gdzie znajdują się postacie? Jak wygladają? Co robią? itd.)

– Jaki jest nastrój obrazu?

Przybliżenie sylwetki autora, zwrócenie uwagi na pobyt artysty na Tahiti. Przeczytanie fragmentów listów, w których znajdują się jego wypowiedzi na temat obrazu⁵. Fragment listu pisanego do Daniela de Monfreid:

„To płótno ma cztery i pół na metr siedemdziesiąt wysokości. Oba górne narożniki są z żółtego chromu z napisem po lewej, a moim podpisem po prawej – jakby fresk zniszczony przy rogach i nałożony na złotą ścianę. Na prawo w dole śpiące niemowlę i trzy przykucnięte kobiety. Dwie postacie odziane w purpurę zwierzają się sobie ze swych myśli; postać świadomie olbrzymia, wbrew perspektywie, przykucnięta wznosi ramiona w górę i przypatruje się zdziwiona tym dwóm osobom, które mają śmiałość myśleć o swym przeznaczeniu. Postać środkowa zrywa owoc. Dwa koty obok dziecka. Biała koza. Bożek z obiema rękami wzniesionymi tajemniczo i rytmicznie zdaje się wskazywać zaświaty. Przykucnięta postać zdaje się słuchać bóstwa; wreszcie staruszka bliska śmierci zdaje się przyjmować, godzić się z tym, co myśli i kończy legendę; u jej stóp dziwny biały ptak trzymający w łapie jaszczurkę przedstawia bezcelowość zbędnych słów. Wszystko dzieje się na brzegu strumienia, pod lasem, w głębi morze, dalej góry sąsiedniej wyspy. Pomimo przenikania się odcieni, charakter pejzażu od jednego krańca do drugiego to stale błękit i zieleń Veroneza. Od tego wszystkiego nagie postacie odcinają się śmiałym oranżem”.

Posłuchajcie piosenki Grechuty Skąd przychodzimy, kim jesteśmy, dokąd idziemy.

– Piosenka Grechuty jest żywa, rytmiczna, a przecież pytania pojawiające się w piosence zmuszają do refleksji. Czy nie lepiej pasowałaby tu jakaś spokojna, nostalgiczna melodia?

– Grechuta śpiewa: „Skąd przychodzimy, kim jesteśmy, dokąd idziemy/ przecież my wiemy, że nie bardzo pasujemy/do takich pytań i do braku odpowiedzi/ sąsiedzi słońca, ziemi, nieba, wody sąsiedzi”. Kim są śpiewające postaci? Jakie słowa zdradzają ich tożsamość?

Wspomnienia. Uczniowie dobierają się parami i ustalają, kto będzie słuchał, a kto opowiadał. Opowiadający ma wyobrazić sobie coś bardzo ładnego, co przeżył lub zobaczył, a następnie opisać ten obraz koledze. Opis musi być plastyczny (kolory, zapachy, dźwięki itp.). Należy unikać sformułowań ogólnych, np. „to było niesamowite”. W trakcie ćwiczenia uczniowie mają zamknięte oczy. Potem zamieniają się rolami. Na koniec uczestnicy mogą podzielić się wrażeniami z przeprowadzonego ćwiczenia.

Leonardo da Vinci, Mona Lisa

Posłuchajcie utworu Grechuty Gioconda¹.

– Czy wypada się zajmować portretem, co sławę ma wystarczającą?

– Dlaczego Giocondzie należy się piosenka?

Piosenka, której wysłuchaliście, zmieniała się na przestrzeni lat. Posłuchajcie ostatecznej wersji tego utworu. Popatrzcie również na obraz Leonarda da Vinci.

– O czym mówią słowa piosenki? Czy tylko o tajemniczym uśmiechu modelki?

– Kiedy i dlaczego uśmiech Giocondy stanie się bardziej zrozumiały?

Grechuta śpiewa: „Zapatrzy się w okno cichy nieznajomy”. Kim może być ów nieznajomy?

Spróbujcie wymyslić jego życiorys. Uczniowie pracują samodzielnie lub w parach. Jeżeli nauczyciel po raz pierwszy pracuje z daną grupą uczniów, polecam przeprowadzić na pierwszym spotkaniu ćwiczenie „Bezludna wyspa”, na ostatnim zaś „Montaże” (opis w książce Edwarda Nęcki). Dobra zabawa gwarantowana (a przy okazji rozwój różnych umiejętności).

¹ Po wykonaniu tego typu zadań zawsze następuje odczytanie zapisów przez wszystkich lub wybranych uczniów.

² Przy większości pytań należy pamiętać, by poprosić o wyjaśnienie, uzasadnienie odpowiedzi.

³Wielcy malarze – ich życie, inspiracje i dzieło, nr 6, Edgar Degas. Red. Ch. Donn; red. nacz. W. Król. Warszawa 1998, s. 19.

⁴ W. Majewski: Marek Grechuta. Portret artysty. Kraków 2006, s. 146.

⁵ W. Juszczak: Postimpresjoniści. Warszawa 1975, s. 87-96.

⁶ Wersja dostępna na stronie internetowej: tekstowo.pl/piosenka,marek_grechuta,gioconda.html; słuchacze są zwykle przyzwyczajeni do wersji z płyty Krajobraz pełen nadziei.

Co w numerze?