Scena I

Dzwonek. Zaczyna się przerwa. Aktorzy wychodzą na scenę w swobodnych, szkolnych strojach, przechadzają się, siadają na ławce, rozmawiają itp. Po chwili wchodzą Pani Dyrektor i Woźny Tadeusz. Oglądają ściankę, rozmawiają. Gra muzyka. W pewnym momencie słychać dzwonek, uczniowie stopniowo się rozchodzą, milknie muzyka.

Pani Dyrektor: Zaczął pan u nas pracę w tym roku, więc nie zna pan jeszcze wszystkich obyczajów. A zatem, panie Tadeuszu, weźmie pan portret Kościuszki i przytwierdzi do tej ściany.

Woźny: Przytwierdzi?

Pani Dyrektor: Przybije, przykręci, przyklei lub inaczej zamontuje.

Woźny: Gwoździa wezmę.

Pani Dyrektor: Bardzo dobrze.

Woźny: Tylko że gwoździe się skończyły.

Pani Dyrektor: Niech pan idzie i kupi.

Woźny: Czyli iść by trzeba?

Pani Dyrektor: Tak.

Woźny: To przykleję.

Pani Dyrektor: Wszystko jedno. Musimy zadbać, żeby przed wywiadówką nasz patron witał rodziców od razu po wejściu do szkoły.

Woźny: Wiadomo, ja zawsze jestem i byłem za uświadamianiem. Mam takiego sąsiada w bloku, który strasznie krzywi się, że w czasie meczu reprezentacji krzyczymy czy gramy z kolegami na trąbkach. Stukał w ścianę i takie tam. Więc olejną farbą wypisaliśmy mu na drzwiach „Polska gola”. Od razu się uświadomił i przestał narzekać.

Pani Dyrektor: Panie Tadeuszu, bądźmy poważni!

Woźny: Poważnie mówię. Nie mógł tego zmyć przez pół roku.

Pani Dyrektor: Proszę lepiej zawiesić ten portret.

Woźny: Idę, idę…

Woźny Tadeusz i Pani Dyrektor wychodzą, gra muzyka, gaśnie światło.

Scena II

Wychodzi Woźny Tadeusz, zawiesza na ścianie portret Moniuszki, przygląda się z dumą swojemu dziełu. Po chwili wbiega Pani Dyrektor, zatrzymuje się i ze zdziwieniem patrzy na ścianę. Woźny Tadeusz jest bardzo dumny.

Woźny: Dobrze, prawda? Tak się trzyma, że traktorem nie wyrwie.

Pani Dyrektor: Co to jest?

Woźny: Na gwóźdź jednak dałem, ale jeśli pani dyrektor chce, zrobię na kołek rozporowy. Wtedy będziemy mogli się razem na tym huśtać.

Pani Dyrektor: Pytam: co to jest? W znaczeniu: czyj to portret?

Woźny: Z biblioteki wziąłem.

Pani Dyrektor: A kto na nim jest? Moniuszko! Moniuszko! A miał być przecież Kościuszko!

Woźny: Mała różnica jest… ale na tyle mała, że nikt nie zauważy. Chyba.

Pani Dyrektor: Panie Tadeuszu, Kościuszko to pana imiennik, a pan nawet nie wie, jak on wyglądał?! Wstyd! W naszej szkole każdy powinien wiedzieć, kim był Kościuszko. Pan też, panie Tadeuszu. Proszę natychmiast to zmienić! Rano ma tu wisieć właściwy portret. Wiedza! Wiedza nas ocali! (Wychodzi zamaszystym krokiem).

Scena III

Woźny: Znaczy… no tak… jestem Tadeusz i on był Tadeusz, tylko że ja nic o nim nie wiem. Święta racja. On się o mnie już raczej niczego nie dowie… więc ja muszę… Muszę się dowiedzieć i koniec!

Gaśnie światło, gra muzyka.

Scena IV

Zapala się światło, w tej scenie następuje po sobie kilka odsłon, są one przedzielone zapalającym się i gasnącym światłem lub wchodzeniem i schodzeniem postaci.

Woźny Tadeusz wnosi na scenę książki w koszyku lub wiezie je w wózku.

Woźny Tadeusz siedzi na ławce i przekładając książki, czyta je zawzięcie.

Woźny Tadeusz zmienia pozycję czytania; leży, stoi, podskakuje. Wyjmuje latarkę. Chwyta się za głowę itp.

Scenki mają charakter humorystyczny, nie mogą trwać zbyt długo. W pewnej chwili Woźny Tadeusz zaczyna mówić.

Woźny: Co to za człowiek! Jaka historia. Film by trzeba zrobić. (Zawiesza portret Kościuszki, przygląda się z dumą, wychodzi, ale po chwili wraca).

Na scenę wchodzą Uczeń I i Uczeń II, siadają na ławce, rozmawiają. Woźny Tadeusz przychodzi ze ściereczką, przeciera, poprawia i słucha, co mówią Uczniowie I, II.

Uczeń I: Zaczyna się. Portret wywiesili.

Uczeń II: Co się zaczyna? Co to znaczy?

Uczeń I: Wywiadówka się zbliża. Trzeba patrona naświetlić. Nie wiesz?

Uczeń II: No tak. A dlaczego nie może wisieć cały czas?

Uczeń I: Podobno żeby się nie opatrzył. Taka prowokacja dla rodziców i uczniów.

Uczeń II: Kto dzisiaj patrzy na takie portrety? Żeby się ruszał albo gadał, to jeszcze ktoś by spojrzał. To są wytarte metody z dawnej epoki. Gazetka uświadamiająca. Groza!

Uczeń I: Dzisiaj to się musi dziać, nie? A tak wywiesili biedaka i za postać historyczną musi robić.

Dzwonek, Uczniowie I i II podnoszą się z ławki.

Uczeń I: Matmę mam. Lecę!

Uczeń II: Ty, a jakby mu wąsy domalować, to by była prowokacja, co?

Uczeń I: Pogadamy.

Uczniowie I i II schodzą ze sceny, Woźny Tadeusz przez chwilę patrzy na portret. Wchodzi Pani Dyrektor.

Pani Dyrektor: No pięknie, panie Tadeuszu! Prosto wisi, ładnie się na to patrzy. Może jeszcze jakieś hasło? Nie! Wstęga. Damy tu wstęgę i taką szablę z kartonu pomalowaną na srebrno. Niech pan łaskawie przygotuje jeszcze te dwa elementy. Młodzież trzeba wychowywać i przyuczać do tradycji. To nasza misja!

Schodzi ze sceny, zatrzymując się i spoglądając na portret.

Woźny: Oni faktycznie nic nie rozumieją. Ani jedni, ani drudzy. (Chowa się za ściankę, spoglądając na publiczność, kładąc palec na ustach).

Gaśnie światło, gra muzyka.

Scena V

Dzwonek, wychodzą uczniowie – kilka osób, wśród nich Uczniowie I i II, siadają na ławce, stoją, rozmawiają, czytają. Dzwonek kończy przerwę. Uczniowie schodzą. Uczniowie I i II zostają, rozglądają się niepewnie.

Uczeń I: Dajemy te wąsy, będzie ubaw.

Uczeń II: Ty, a kamer tu nie ma?

Uczeń I: Są przy wejściu. Robimy, póki nikogo nie ma.

Podchodzą do ścianki, próbują domalowywać wąsy Kościuszce, niespodziewanie portret zaczyna mówić.

Portret: Eee, a ty co?

Uczeń I wystraszony odskakuje.

Uczeń I: Nie strasz mnie!

Uczeń II: Nic nie mówiłem.

Uczeń I: A kto? Kościuszko?

Portret: Oczywiście! A wam co się zebrało na dorysowywanie wąsów?

Uczeń II odciąga Ucznia I na stronę.

Uczeń II: Nic nie mówiłem, portret gada.

Uczeń I: Gada? Ty przeterminowane chipsy starą colą popiłeś? Jak może gadać?

Uczeń II: Sam zobaczysz. (Wychyla się). Halo, panie generale?

Portret: Jaki grzeczny. A przed chwilą to co było?

Uczeń I (szeptem do Ucznia II): Gada.

Uczeń II (do siebie): Przemęczony jestem. Za długo siedziałem na fejsie. Muszę się przenieść do realu.

Portret: Też tak uważam. W internecie to wszyscy są bohaterami, a jak przyjdzie co do czego, to zwijamy chorągiewkę i w nogi, co?

Uczeń I: Wielki mądrala. Przepraszam. Co ty, to znaczy, co pan może wiedzieć o współczesnej młodzieży? Pan żył w innych czasach.

Uczeń II: My dzisiaj mamy bezrobocie, brak perspektyw i musimy emigrować. Życie nie jest słodkie. Jakaś rozrywka się nam należy.

Portret: Ja też skończyłem szkołę, potem wyjechałem na stypendium do Paryża. Uczyłem się malarstwa, a nieoficjalnie sztuki wojennej. Dokładnie inżynierii. I co? Nie potrzebowali oficerów. Wróciłem z Francji do kraju, pracy nie było. W roku 1776. Rozumiecie?

Uczeń I: To kiedyś też się pracowało?

Portret: A jak? Miałem się karmić miłością i żyć za pieniądze rodziców?

Uczeń II: Myślałem, że pieniądze po prostu leżały w jakiejś skrzyni i się je brało.

Portret: Tak, a jak się skończyły, przychodził Alibaba, głaskał lampę, wylatywał dżin i napełniał skrzynię złotem, co? Nie miałem z czego żyć, miłość zapukała do serca, ale się czegoś wystraszyła. Rodzice mojej dziewczyny mnie nie chcieli, ona też się zawahała, więc pomyślałem – trzeba jechać do Ameryki. Podobno potrzebują tam wykształconych oficerów. Wiecie już, jak to było.

Uczeń I: W XVIII w. Ameryka już istniała?

Uczeń II (do Ucznia I): Cicho! Hot dogów może jeszcze nie było, ale kontynent to raczej istniał.

Portret: Czego wy się uczycie w tej szkole?

Uczeń I: Zdawania egzaminów się uczymy.

Uczeń II: I w ogóle wszystkiego po trochu. A do tej Ameryki to pan generał statkiem płynął?

Portret: A czym? Pontonem? Człowieku, to była niebezpieczna wyprawa. Kliku nas było. Po drodze jeszcze przeżyliśmy katastrofę. Anglicy zablokowali porty, więc trzeba było brać kurs na Santo Domingo. Przyszedł sztorm i statek roztrzaskał się o rafę. Niewiele brakowało, a przepadlibyśmy z kretesem. Nikt by po nas nie zapłakał. Ale udało się, postawiliśmy stopę na suchym lądzie.

Uczeń I: Przepraszam, a tak serio, to co pan generał w tej Ameryce robił? Na budowie pewnie?

Portret: Raczej tak.

Uczeń II: A wykończeniówka czy przy betoniarce?

Portret: Stawiałem fortyfikacje w Saratodze i budowałem twierdzę w West Point. Umocnienia wojskowe. Inżynieryjna robota. Trudna, ale ciekawa.

Uczeń I wyjmuje telefon i coś sprawdza, odciąga Ucznia II na bok.

Uczeń I: Nie kłamie. Sprawdziłem. Dzięki tym jego budowlom Ameryka wywalczyła niepodległość. On jest bohaterem.

Portret: Co tam szepczecie?

Uczeń II: Nic, nic, tak sobie. Sprawdzamy informacje.

Uczeń I: West Point to dzisiaj jedna z najlepszych uczelni wojskowych na świecie.

Wchodzi Pani Dyrektor. Patrzy na uczniów podejrzliwie.

Pani Dyrektor: A co wy tu, panowie, kombinujecie?

Uczniowie I i II stają na baczność.

Uczeń II: Nie kombinujemy. Mamy wartę młodzieżową przy portrecie Kościuszki.

Portret: Zgadza się.

Uczeń I: To nasza prywatna inicjatywa. Żeby nikt nie domalował mu wąsów.

Portret: Zgadza się.

Pani Dyrektor: Dobra, dobra. Zmykajcie na lekcję. Szkoda czasu.

Uczeń I: Jak opowiem w domu, nie uwierzą.

Uczniowie I i II kłaniają się i niechętnie wychodzą.

Portret: To w gruncie rzeczy porządne chłopaki. Nie wiedzieli, że znam się na fortyfikacjach i że byłem w Ameryce, walcząc o niepodległość, ale porozmawialiśmy i może coś im zaświtało pod czupryną.

Pani Dyrektor: Oczywiście. Z młodzieżą trzeba rozmawiać…Kto to, kto to mówi? (Rozgląda się nerwowo).

Portret: Ja.

Pani Dyrektor: Jestem przemęczona. Słyszę głosy. Za długo siedziałam nad planem pracy szkoły.

Portret: Plan jest najważniejszy. Wiem coś o tym. Sam Jerzy Waszyngton kazał zrobić mi plan fortu w Filadelfii.

Pani Dyrektor: No właśnie. Sam pan widzi. Co? Obraz gada? Zwariuję. Jak obraz może mówić, bez żartów.

Portret: Nie obraz, tylko ja.

Pani Dyrektor: Jaki ja?

Portret: Kościuszko.

Pani Dyrektor: Oczywiście, w porządku. Kościuszko. Oczywiście.

Na scenę wolnym krokiem wychodzi Katecheta.

Pani Dyrektor: O, dobrze, że pana widzę.

Katecheta: Przepraszam, muszę na lekcję, nauczyciel religii nie powinien się spóźniać.

Pani Dyrektor: Tak, tak, ale to tylko chwileczka. Widzi kolega ten obraz?

Katecheta: Tak.

Pani Dyrektor: On gada.

Katecheta: I?

Pani Dyrektor: I to jest jakieś zjawisko metafizyczne. Może kolega spojrzy na to z perspektywy teologicznej.

Katecheta (przygląda się przez chwilę): Nic nie pomogę. To nie jest obraz świętego. Więc nie moja dziedzina. (Zbliża się do Pani Dyrektor i ścisza głos): Powinna pani odpocząć. Przepraszam, ale tłumaczę w II b istotę miłosierdzia i spieszę się. Pani dyrektor, więcej odpoczynku. Naprawdę. To minie. (Wychodzi).

Pani Dyrektor: To był przypadek. Spójrzmy trzeźwo na sprawę. Portret wisi. Pod spodem trzeba dać jeszcze szablę.

Portret: Może być ta z dedykacją: „Ameryka i Waszyngton przyjacielowi swemu, Tadeuszowi Kościuszce”. Piękna szabla, chociaż wolałbym wtedy dostać żołd – to znaczy zapłatę. Ameryka piękny kraj, wspaniali ludzie, ale z pustymi kieszeniami musiałem wracać do kraju.

Pani Dyrektor: Czyli jednak gada. Tym razem mi się nie przesłyszało.

Portret: Od początku mówiłem, to nie były omamy. A wracając do dekoracji, mogą być też flagi – polska i amerykańska. Koniec końców wróciłem przecież do Ameryki, otrzymałem zaległe pobory, a swój testament poleciłem zrealizować Jeffersonowi. Wszystkie pieniądze miały pójść na wykupienie i edukację czarnoskórych niewolników, aby stali się pełnoprawnymi obywatelami swojego kraju. Nie mogłem postąpić inaczej. Rozumie pani?

Pani Dyrektor: No tak, naturalnie.

Wbiega zdyszana Sekretarka.

Sekretarka: Pani dyrektor, przyjechał wizytator.

Pani Dyrektor: Doskonale, właśnie ustalamy z panem generałem szczegóły dotyczące dekoracji. Każdy głos doradczy mile widziany. Wizytator ma doświadczenie, więc może się włączyć.

Sekretarka: Ustalamy? Z panem generałem?

Pani Dyrektor: Może faktycznie źle się wyraziłam. Z panem Naczelnikiem – takie miano przyjął w czasie powstania, ślubując narodowi wierność ideałom wolności.
Sekretarka: Wszystko dobrze, pani dyrektor?

Pani Dyrektor: Dobrze, dobrze. A może jeszcze dodamy kosy i czapki krakowskie jako symbol związku wodza z prostym ludem?

Portret: Będzie mi miło. Wszak uczciwość wobec zwykłych ludzi była zawsze moim drogowskazem.

Pani Dyrektor: Sama pani słyszy. Gdzie ten wizytator?

Sekretarka (do siebie): Miałam taką spokojną pracę w archiwum. Co mnie podkusiło, żeby przychodzić do szkoły? (Do Pani Dyrektor): Pan wizytator już idzie. Na pewno chce go pani widzieć w tym stanie?

Pani Dyrektor (nerwowo chodząc): Oczywiście. Nie wiem, o jakim stanie pani mówi. Bo przecież nie o stanie zjednoczonym. Ha, ha

Wchodzi Wizytator, w okularach, z teczką i dokumentami.

Sekretarka: To właśnie pani dyrektor. (Do Wizytatora): Jest troszeczkę rozedrgana wewnętrznie i zewnętrznie. (Wychodzi).

Wizytator: Dzień dobry.

Pani Dyrektor: Dzień dobry. Słucham.

Wizytator: Pani dyrektor, otóż zadzwonił do nas rodzic jednego z waszych uczniów z informacją, że macie podobno na wyposażeniu gadające portrety.

Pani Dyrektor: Jeden portret.

Wizytator: Właśnie, przychodzę sprawdzić, skąd macie państwo pieniądze na zakup tego typu pomocy dydaktycznych.

Pani Dyrektor: Nie kupiliśmy go, sam się zaczął nagle odzywać.

Wizytator: Czyli w księdze inwentarzowej jeszcze go nie ma? Tak? To ten? Taki niepozorny. Gadał już z kimś?

Pani Dyrektor: Owszem. Ze mną

Wizytator: Proszę wezwać uczniów, sprawdzimy to przy świadkach. Z wykształcenia jestem historykiem. Nowoczesne gadżety mnie nie zwiodą.

Pani Dyrektor: Oczywiście. Nie mam nic ukrycia. (Wychodzi).

Wizytator (do siebie): Ach, ci dyrektorzy, czego to nie wymyślą, żeby obejść przepisy i złamać dyscyplinę finansową.

Wraca Pani Dyrektor z Uczniami I i II.

Uczeń I: Dzień dobry.

Uczeń II: Dzień dobry.

Wizytator: Witajcie, młodzieży. Podobno można gadać z tym portretem?

Uczeń I: Aaa, czyli się wydało?

Wizytator: Przed urzędnikiem państwowym nic się nie ukryje. Skąd szkoła go ma?

Uczeń II: Nie wiemy, no chyba z biblioteki.

Wizytator: Potwierdzacie, że gada.

Uczeń I: Bardziej rozmawia. Jest taki raczej interaktywny. Trzeba mu tylko rzucić jakiś tekst. Hasło znaczy.

Wizytator: Sprawdzimy. Taki wynalazek na pewno kosztuje majątek. Kościuszko, tak? Hmm, hmm… (Zwraca się do Portretu): Tu mówi wizytator. Próba merytoryczna. Merytoryczna próba jakości sprzętu. Podaję hasło. Bitwa pod Racławicami?

Portret: Zaczęliśmy 4 kwietnia 1794 r. Aż 1920 kosynierów. Wspaniały szturm na rosyjskie armaty i zwycięstwo. Nadzieja mieszała się z radością. W uniesieniu założyłem wtedy chłopską sukmanę, a tłumy wiwatowały!

Wizytator: Bardzo dobrze. Klęska pod Maciejowicami?

Portret: Nie do zapomnienia. 10 października 1794, a potem niewola. Zawieźli mnie do Petersburga. Byłem ranny, ale najgorsze, że opuściłem swoich żołnierzy. Powstanie upadło.

Wizytator: Znakomicie. Nie mam zastrzeżeń.

Pani Dyrektor: A wspomnienie rozmów z Napoleonem Bonaparte?

Portret: Długo by opowiadać, nie podzielałem jego opinii ani tym bardziej politycznych planów. Uważałem, że traktuje Polaków instrumentalnie. Wykorzysta i rzuci na pastwę innych mocarstw.

Pani Dyrektor (zadowolona do Wizytatora): Może tak całymi godzinami.

Wizytator: Ciekawe. Nie znałem tego wątku z Napoleonem. Doskonała pomoc dydaktyczna. Ciekawe. Nazwiemy ten projekt „Rewolucja w polskiej szkole. Gadające portrety”. Brawo, pani dyrektor – to innowacja pedagogiczna. Wszystko przekażę w ministerstwie. A najważniejsze, że za darmo. Gratuluję. Oczywiście nie mam żadnych uwag do spraw finansowych. Do widzenia. Nowoczesna dydaktyka. Oto przyszłość. Ciekawi mnie jeszcze, czy ma duży zasilacz i pilota. Potem zapytam. (Wychodzi).

Uczeń I (do Ucznia II): Nie zdziwił go ten gadający portret?

Uczeń II: Mnie też już powoli nie dziwi.

Wchodzi Katecheta.

Katecheta: Przepraszam, pani dyrektor, przemyślałem sprawę tego portretu. Mógłbym zgłosić to w stosownej instytucji jako lokalny cud. Opiszę to i wykorzystam w dokumentacji przy awansie zawodowym.

Pani Dyrektor: Kolego, to nie jest żaden cud, tylko konieczność. Bunt materii. Ciągle za mało wiemy o najważniejszych dla naszej historii ludziach. Nie można tylko wywieszać portretów. Trzeba wreszcie wymyślić coś innego. Chłopcy, idziemy.

Uczniowie I i II oraz Pani Dyrektor wychodzą.

Katecheta: Można wymyślić, czemu nie, ale tu już cud gotowy, jakby nie było. I można go wykorzystać. Szkoda. (Spogląda na portret, wychodzi).

Gra muzyka, gaśnie światło.

Scena VI

Zapala się światło, Woźny Tadeusz wychodzi zza ścianki, uśmiechnięty ogląda portret.

Woźny: Udało się. Teraz muszą zacząć myśleć. (Do Portretu): Panie generale, woźny Tadeusz melduje wykonanie zadania. Prowokacja zrobiona. Powody do działania są! (Śmieje się do siebie): Uwierzyli, uwierzyli. Nie mogę. Ha, ha, ha!

Portret: Dziękuję. I proszę cię, Tadeuszu, przypilnuj, żeby nie wieszali przy mnie tej tekturowej szabli.

Woźny: Oczywiście… Co? On naprawdę gada! (Wybiega).

Portret: Nie ma co krzyczeć, zawsze lepiej spokojnie porozmawiać. Z historią też się da!

Gra muzyka, aktorzy wychodzą do ukłonu.

Co w numerze?