Przebieg zajęć

Twórczość oraz działalność Olgi Tokarczuk

Prowadzący przedstawia młodzieży temat oraz cele spotkania.

Uczniowie przedstawiają się i polecają kolegom wybraną przeczytaną książkę.
Bibliotekarz rozdaje licealistom informacje o twórczości i działalności Olgi Tokarczuk (ramki na s. 21 i 22).
Na podstawie podanych informacji uczestnicy spotkania po przeczytaniu notatki odpowiadają na pytania:
- Jaki kierunek studiowała Olga Tokarczuk? Na jakiej uczelni?
- Jaką książką i w którym roku zadebiutowała pisarka?
- Wymień 6 utworów napisanych przez Olgę Tokarczuk.
- Wymień 5 ekranizacji powieści noblistki.
- Ile razy pisarka była finalistką literackiej nagrody Nike?
- Za którą książkę i w którym roku Olga Tokarczuk otrzymała Nagrodę Man Booker International Prize?
- Za który rok i za jakie cechy twórczości Olga Tokarczuk została laureatką Literackiej Nagrody Nobla?
- Na jaką organizację Olga Tokarczuk przeznacza 350 tys. zł z Nagrody Nobla? Jakie są cele tej organizacji?
- O czym traktuje ustawa Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej czytana na 2. posiedzeniu w dniu 20.12.2019?
Bibliotekarz zachęca młodzież do obejrzenia filmu powstałego na podstawie książki noblistki Prowadź swój pług przez kości umarłych zatytułowanego Pokot. Film reżyserowała Agnieszka Holland.

Prowadzący prezentuje uczniom zwiastun Pokotu (dostępny na YouTubie). Zadaje uczestnikom spotkania pytania:
- Jakie emocje miał wzbudzić w widzu zwiastun (groza, pragnienie poznania tajemnicy, rozwiązania zagadki)?
- Jaką konwencję filmową sugerował?
- W jaki sposób budował strach? (thriller: muzyka pełna napięcia, zamglone krajobrazy, nocne pejzaże, tajemnicze pomysły: mordujące sarny, naturalistyczne obrazy zwłok; kryminał: sceny przesłuchań, temat morderstw)
- Czy będziecie chcieli obejrzeć ten film?
Prowadzący czyta wszystkim zebranym wywiad Marcina Wilka z Olgą Tokarczuk zamieszczony w czasopiśmie „Polonistyka” w styczniu 2016 r. Uczniowie dowiadują się o przygotowaniach, zwyczajach oraz wymaganiach pisarki w trakcie tworzenia swoich dzieł, a także miejscach ich powstawania.
Bibliotekarz prowokuje dyskusję, burzę mózgów o informacjach dotyczących warsztatu pisarskiego noblistki. Chętni licealiści opowiadają o swoich przyzwyczajeniach towarzyszących w czasie samodzielnych pracach twórczych.
Wspólne obejrzenie filmu pt. Olga Tokarczuk to osoba, która jest jakby z innej bajki. Dyskusja.
Podsumowanie zajęć. Wypisanie w punktach najważniejszych wiadomości o życiu i twórczości Olgi Tokarczuk na tablicy pod kierunkiem prowadzącego zajęcia, który na zakończenie przytacza cytat z mowy noblowskiej pisarki.

Zalew obrazów przemocy, głupoty, okrucieństwa, mowy nienawiści rozpaczliwie równoważone są przez wszelkie „dobre wiadomości”, ale nie są one w stanie ujarzmić dojmującego wrażenia, które trudno jest nawet zwerbalizować: coś jest ze światem nie tak. To poczucie, zarezerwowane kiedyś tylko dla neurotycznych poetów, dziś staje się epidemią nieokreśloności, sączącym się zewsząd niepokojem.

Olga Tokarczuk

Pisarka to córka nauczycieli Wandy i Józefa Tokarczuków. Urodziła się w Sulechowie. W Kietrzu, gdzie mieszkała, ukończyła Liceum Ogólnokształcące im. Cypriana Kamila Norwida. Jest absolwentką Wydziału Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego. W czasie studiów jako wolontariuszka opiekowała się osobami z problemami psychicznymi. Interesowała się pracami Carla Junga, co wywarło wpływ na jej twórczość. Po studiach pracowała jako psychoterapeutka w poradni zdrowia psychicznego w Wałbrzychu.

Z pierwszego małżeństwa z wydawcą Romanem Fingasem ma syna Zbigniewa. Jej obecnym mężem jest Grzegorz Zygadło. Jest wegetarianką. Mieszka we Wrocławiu, ma dom w Krajanowie.

Zadebiutowała w 1979 r. na łamach pisma „Na Przełaj”, gdzie pod pseudonimem „Natasza Borodin” opublikowała pierwsze opowiadania. Jako powieściopisarka zadebiutowała w 1993 r. wydaną wówczas Podróżą ludzi Księgi. Książka uzyskała nagrodę Polskiego Towarzystwa Wydawców Książek. W pierwszej połowie października 2007 r. ukazała się jej powieść Bieguni, nad którą pracowała trzy lata.

Olga Tokarczuk była współorganizatorką Festiwalu Opowiadania oraz Festiwalu Góry Literatury w Nowej Rudzie. W programie festiwalu znajdują się: akcje edukacyjne, debaty, koncerty, panele, pokazy, spotkania (np. z poezją), warsztaty.

2 grudnia 2019 r. zapowiedziała powołanie fundacji, która za swoje cele obierze m.in. wspieranie i promocję polskiej kultury, w tym pisarzy i tłumaczy, działanie na rzecz człowieka, w tym przeciwdziałanie dyskryminacji i ograniczeniu swobód obywatelskich, oraz ochronę środowiska, w tym walkę o prawa zwierząt. Pisarka na fundusz założycielski przekaże 350 tys. zł z Nagrody Nobla. Do rady fundacji zostali powołani Agnieszka Holland i Irek Grin – szef Wrocławskiego Domu Literatury.

Sejm Rzeczypospolitej Polskiej na 2. posiedzeniu 20.12.2019 r. podjął uchwałę z okazji otrzymania przez Olgę Tokarczuk Nagrody Nobla, w której napisano: Autorka „Biegunów”, „Ksiąg Jakubowych” czy „Prawieku i innych czasów” [...] Mówi, jak trudno dziś scalić świat, który stał się światem fragmentów osobnych, odrębnych bytów i narracji. Wszystko jest od siebie oddzielone, żyje osobno, bez związku. Chciwość, brak szacunku do natury, egoizm, brak wyobraźni, niekończące się współzawodnictwo, brak odpowiedzialności sprowadziły świat do statusu przedmiotu, który można ciąć na kawałki, używać i niszczyć. Dlatego wierzę, że muszę opowiadać tak, jakby świat był żywą, nieustannie stawającą się na naszych oczach jednością, a my jego – jednocześnie małą i potężną – częścią”.

Noblistka jest feministką. Wspiera działania na rzecz ochrony środowiska, praw zwierząt, równouprawnienia i społeczeństwa obywatelskiego. Jest członkiem Rady Fundacji im. Stefana Batorego. Regularnie uczestniczy w paradach równości.

Twórczość Olgi Tokarczuk

1989: Miasto w lustrach, tom poetycki
1993: Podróż ludzi Księgi
1995: E.E.
1996: Prawiek i inne czasy
1997: Szafa
1998: Dom dzienny, dom nocny
2000: Opowieści wigilijne, razem z Jerzym Pilchem i Andrzejem Stasiukiem
2001: Lalka i perła
2001: Gra na wielu bębenkach
2004: Ostatnie historie
2006: Anna In w grobowcach świata
2007: Bieguni
2009: Prowadź swój pług przez kości umarłych
2012: Moment niedźwiedzia, zbiór esejów
2014: Księgi Jakubowe
2017: Zgubiona dusza (Wydawnictwo Format)
2018: Opowiadania bizarne (Wydawnictwo Literackie)
2018: Profesor Andrews w Warszawie, Wyspa

Ekranizacje utworów Olgi Tokarczuk

E.E. (1998, spektakl teatru telewizji na podstawie powieści pod tym samym tytułem; reż. Maria Zmarz-Koczanowicz, w roli Erny Eltzner wystąpiła Agata Buzek);
Prawiek i inne czasy (1998, spektakl teatru telewizji na podstawie powieści pod tym samym tytułem; reż. Piotr Tomaszuk, w rolach głównych Joanna Kasperek i Jan Peszek);
Numery (2000, spektakl teatru telewizji na podstawie opowiadania Numery z tomu Szafa; reż. Agnieszka Lipiec-Wróblewska, w roli Miss L. wystąpiła Ewa Dałkowska);
Skarb (2000, spektakl teatru telewizji na motywach fragmentów powieści Dom dzienny, dom nocny; reż. Piotr Mularuk, w roli Krystyny Popłoch wystąpiła Maja Ostaszewska);
Żurek (2003, film fabularny na podstawie opowiadania pod tym samym tytułem z tomu Gra na wielu bębenkach, reż. Ryszard Brylski);
Miłości (2004, spektakl teatru telewizji na motywach opowiadań z tomu Gra na wielu bębenkach; reż. Filip Zylber);
Aria Diva (2007, film fabularny krótkometrażowy na podstawie opowiadania Ariadna na Naksos z tomu Gra na wielu bębenkach, reż. Agnieszka Smoczyńska);
Zniknięcie (2011, film fabularny krótkometrażowy na podstawie wątków powieści Bieguni, reż. Adam Uryniak);
Glicynia (2016, krótkometrażowy), reż. Izabela Kiszczak;
Pokot (2017, film fabularny na podstawie powieści Prowadź swój pług przez kości umarłych, reż. Agnieszka Holland i Kasia Adamik);
Noc w Mariandzie (Noc v Mariandu, 2019), reż. Matěj Chlupáček, Maja Hamplová, Martin Hradecký).

Niektóre nagrody Olgi Tokarczuk

2008 – Nagroda Literacka Nike za powieść Bieguni
2015 – Nagroda Literacka Nike za Księgi Jakubowe
2017 – Międzynarodowa Nagroda Literacka Samorządu Sztokholmu za Księgi Jakubowe
2018 – Nagroda The Man Booker International Prize za książkę Bieguni (Flights) Fitcarraldo Editions, tł. Jennifer Croft
2019 – Nagroda Laure Bataillon dla najlepszej książki przełożonej na język francuski za Księgi Jakubowe
2019 – Nagroda Nobla w dziedzinie literatury za 2018 rok: za wyobraźnię narracyjną, która z encyklopedyczną pasją reprezentuje przekraczanie granic jako formę życia

Druga godzina zajęć

Analiza treści opowiadań Olgi Tokarczuk Profesor Andrews w Warszawie oraz Wyspa

Prowadzący zajęcia przypomina uczniom o zadaniu domowym – przeczytaniu 2 opowiadań Olgi Tokarczuk: Profesor Andrews w Warszawie oraz Wyspa. Bibliotekarz prowadzi wykład o stanie wojennym w Polsce oraz robinsonadzie.
Licealiści podzieleni na dwie grupy przygotowują na arkuszach papieru prezentację obu utworów w formie map myśli. Po skończeniu pracy przewodniczący zespołów przedstawiają dokładny przebieg wydarzeń opowiadań Profesor Andrews w Warszawie oraz Wyspa. Prowadzący spotkanie wraz z uczniami oceniają wystąpienia przedstawicieli grup – na ile były interesujące i ciekawie przedstawione.
Uczniowie w grupach na arkuszach papieru wypisują cechy, które łączą obu głównych bohaterów tekstów noblistki (np. świat przewrócił się do góry nogami, strach, stres, bezsilność, bezradność, samotność, zagubienie, zwątpienie, muszą radzić sobie sami z przerastającymi ich problemami, przystosowują się do środowiska oraz sytuacji, oboje w pewnym momencie są bliscy utraty świadomości). Młodzież stara się przytoczyć fragmenty tekstów potwierdzających ocenę stanu ducha bohaterów opowiadań. Po 10 min przewodniczący zespołów prezentują wykonane przez siebie notatki. Pod kierunkiem bibliotekarza najwłaściwsze sformułowania będą zapisane na tablicy.
Prowadzący spotkanie zadaje uczniom pytanie: czy ktokolwiek z nich znalazł się w tak dramatycznej sytuacji i jak sobie poradził w tych trudnych chwilach? Czy uzyskał pomoc? Chętni uczestnicy warsztatów odpowiadają na pytania, dyskutują.
Dyskusja ma doprowadzić do wniosku, że Olga Tokarczuk w swoich opowiadaniach stara się przekazać naukę: nieważne, w jakiej sytuacji się znajdziesz, działaj, badaj, bądź aktywny i żyj w przekonaniu, że nie ma rzeczy niemożliwych. Historie bohaterów udowadniają, że zawsze jest jakieś wyjście. Należy wziąć sprawy w swoje ręce i rozwikłać problemy. Świat jest absurdalny, ciężka praca nie zawsze jest zwieńczona sukcesem, a człowiek nie ma ostatecznego wpływu na bieg zdarzeń. Jednak może i powinien zająć wobec nich odpowiednią postawę i – jak twierdzili egzystencjaliści – nie pozostawać biernym nawet mimo świadomości, że się przegra.
Uczestnicy spotkania rozwiązują test nt. „Czy jestem zaradny?”

Po ukończeniu rozwiązywania testu bibliotekarz wskazuje odpowiedzi, które świadczą o zaradności i amodzielności. Uczniowie dokonują samooceny oraz zastanawiają się, nad czym muszą popracować.
Nauczyciel bibliotekarz rozdaje napisane na kartkach aforyzmy z opowiadań Wyspa i Profesor Andrews w Warszawie. Wywołuje burzę mózgów nt. refleksji uczniów pojawiających się przy czytaniu przez nich cytatów:
- Gdy się o czymś intensywnie myśli, gdy się czegoś pragnie i tęskni – wtedy to się dostaje. (Wyspa)
- Inni ludzie są zawsze niepewnym adresatem. (Wyspa)
- Dziwactwa są potrzebne nawet tym, co się przed nimi najwięcej wzbraniają. Wskazują granice realności, są zdarzeniami granicznymi między tym, co jest, a tym, co tylko może być. W takim sensie stawiają nas na baczność, są bębenkami, których monotonny dźwięk utrzymuje nas w stanie czuwania. (Wyspa)
- Morze nigdy nie przynosi nic żywego – taka zdaje się natura morza. Wyrzuca na brzeg tylko to, co martwe, gnijące glony, bezbarwne, omdlałe meduzy, pobielałe od rozkładu ryby, oślizgłe patyki. (Wyspa)
- Potem, gdy żegnał się z otyłym mężczyzną pod bramą ambasady, tamten pocałował go w oba niegolone od dwóch dni policzki. Co profesor mógł mu powiedzieć na pożegnanie? Chwilę ustawiał nieposłuszny, pijany język, a potem wyszeptał niepewnie: „Ziwo czi na miescu?”. Polak spojrzał na niego zdziwiony. „Żywą”, odpowiedział. (Profesor Andrews w Warszawie)
Młodzież w grupach układa pytania, które po przeprowadzonej lekcji chciałaby zadać noblistce.
Uczniowie oceniają przeprowadzone zajęcia w skali 1 do 10.
Prowadzący na zakończenie spotkania przytacza cytat z mowy noblowskiej Olgi Tokarczuk.

Literatura jest jedną z niewielu dziedzin, które próbują nas przytrzymać przy konkrecie świata, ponieważ ze swej natury jest zawsze „psychologiczna”. Skupia się bowiem na wewnętrznych racjach i motywach postaci, ujawnia ich doświadczenie w żaden inny sposób niedostępne dla drugiego człowieka lub zwyczajnie prowokuje czytelnika do psychologicznej interpretacji ich zachowań. Tylko literatura jest w stanie pozwolić nam wejść głęboko w życie drugiej istoty, rozumieć jej racje, dzielić jej uczucia, przeżyć jej los.

Test nt. „Czy jestem zaradny?”

Kiedy muszę wybrać kierunek dalszej edukacji:
Gdy muszę sam zorganizować ciekawą akcję w szkole:
1. zostawiam to na ostatnią chwilę
2. proszę przyjaciół o radę i pomoc
3. na podstawie zebranych w bibliotece materiałów układam plan akcji oraz samodzielnie organizuję działania
Kiedy przygotowuję się do lekcji, wykonuję powierzone mi zadania:
1. systematycznie
2. fragmentarycznie
3. tylko do egzaminów
Kolega częstuje mnie papierosem i alkoholem:
1. zapalam papierosa, wypijam alkohol
2. pytam przyjaciół, co mam zrobić
3. kategorycznie odmawiam zapalenia papierosa i spożycia alkoholu
W dużej grupie ludzi mam odmienne zdanie niż pozostali:
1. jestem nieśmiały, na pewno się nie odezwę
2. powiem, co o tym myślę, ale po cichu i tylko osobom znajdującym się najbliżej mnie
3. jestem śmiały(-a) i pewny(-a) siebie – głośno wyrażę swoje zdanie wszystkim obecnym oraz przytoczę odpowiednie argumenty
W sytuacjach trudnych znajduję rozwiązania:
1. poprzez naukę, kreatywne myślenie, podejmowanie słusznych decyzji
2. po rozmowie o problemie z przyjaciółmi
3. podczas spaceru lub innej aktywności fizycznej
Co myślisz o zmianach zachodzących w Twoim życiu:
1. są one nieodłącznym elementem życia i muszę się do nich dostosować
2. nie znoszę zmian, gdyż wprowadzają dużo zamieszania, niepewności i lęku
3. często coś zmieniam, aby poszukiwać nowych, lepszych rozwiązań problemów oraz zadań; akceptuję zmiany, a nawet je inicjuję
Co myślisz o przyszłości?
1. Przyszłość to wyzwanie. Mam jeszcze tyle do zrobienia. Nie lękam się przyszłości.
2. Bardzo boję się przyszłości – że sobie nie poradzę, że pojawią się nowe problemy i trudności.
3. Ważne jest dla mnie tylko tu i teraz.
Jakie jest Twoje zdanie na temat ustawicznego dokształcania się?
Kiedy przestaje interesować mnie wykonanie powierzonego zadania:
1. przerywam pracę, może później dokończę
2. mimo wszystko kończę je
3. proszę rodziców, żeby dokończyli je za mnie
Czy Twoim zdaniem optymizm pomaga w życiu?
1. Optymizm pozwala rozwiązywać niełatwe problemy.
2. W życiu trudno być optymistą, gdyż dostarcza to wielu problemów.
3. Optymiści nie zauważają złych stron poważnych sytuacji.
Co robisz, jeśli uważasz, że otrzymałeś(-aś) zaniżoną ocenę za odpowiedź?
1. Skarżę się rodzicom.
2. Spokojnie przedstawiam nauczycielowi argumenty, właściwe informacje świadczące na moją korzyść.
3. Powiadamiam o zaistniałej sytuacji dyrektora szkoły.

Bibliografia:

„Czasami rozprasza tykanie zegarka/Olga Tokarczuk” – wywiad Marcina Wilka. „Polonistyka”, 2016, nr 1, s. 12-14.
Nowacki D., Olga Tokarczuk na Olimpie. Katowice: Górnośląskie Towarzystwo Literackie w Katowicach, nr 9, s. 40-41.
Tokarczuk O., Profesor Andrews w Warszawie [w:] Gra na wielu bębenkach. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2019, s. 254-269.
Tokarczuk O., Wyspa [w:] Gra na wielu bębenkach. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2019, s. 83-124.
Wikipedia, hasło: Olga Tokarczuk
„Olga Tokarczuk to osoba, która jest jakby nie z tej bajki”: https://www.youtube.com/watch?v=s4s13THKvtU (dostęp: 27.01.2020)
Zwiastun Pokotu: https://www.youtube.com/watch?v=rSbepaTl_NY (dostęp: 27.01.2020)

Co w numerze?