Wielu nauczycieli bibliotekarzy słyszy od dyrekcji i od innych nauczycieli o konieczności wykonywania różnych zadań jako swoich obowiązków. Tymczasem nie każde z nich mieści się w ramach obowiązkowych czynności. Warto się nad tym zastanowić, być asertywnym, nie przyjmować dodatkowych zadań ponad swoje możliwości.

Obowiązki nauczyciela bibliotekarza są określone w przepisach:

Ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Tekst ujednolicony), Dz.U. 2019 poz. 1481;
Ustawa z dnia 14 grudnia 2017 r. – Prawo oświatowe (Tekst ujednolicony), Dz.U. 2019 poz. 1148;
Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela (Tekst ujednolicony), Dz.U. 2019 poz. 2215;
Rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 29 października 2008 r. w sprawie sposobu ewidencji materiałów bibliotecznych, Dz.U. 2008 nr 25 poz. 1283.

Obowiązki nauczycieli bibliotekarzy (art. 104 ustawy oświatowej):

gromadzenie i udostępnianie podręczników, materiałów edukacyjnych i materiałów ćwiczeniowych oraz innych materiałów bibliotecznych;
tworzenie warunków do efektywnego posługiwania się technologiami informacyjno-komunikacyjnymi;
rozbudzanie i rozwijanie indywidualnych zainteresowań uczniów oraz wyrabianie i pogłębianie u uczniów nawyku czytania i uczenia się;
organizowanie różnorodnych działań rozwijających wrażliwość kulturową i społeczną uczniów, w tym w zakresie podtrzymywania tożsamości narodowej i językowej uczniów należących do
mniejszości narodowych, mniejszości etnicznych oraz społeczności posługującej się językiem regionalnym;
przeprowadzanie inwentaryzacji księgozbioru biblioteki szkolnej, z uwzględnieniem przepisów wydanych na podstawie art. 27 ust. 6 Ustawy z dnia 27 czerwca 1997 r. o bibliotekach (Dz.U. 2018 poz. 574).

Bezdyskusyjne, do negocjacji, narzucane

Obowiązki nauczycieli bibliotekarzy można umownie podzielić na:

bezdyskusyjne, wynikające z przepisów – należy je wykonywać, podlegają kontroli władz, wśród nich często pojawiają się narzucane zadania, które z racji przepisów powinni wykonywać inni (o tym niżej);
do negocjacji z dyrekcją i innymi nauczycielami – wynikające z programów szkolnych;
narzucane przez dyrekcję i innych nauczycieli oraz administrację szkolną – w ich przyjmowaniu warto wykazać się asertywnością.

Podręczniki

MEN obarczyło nauczycieli bibliotekarzy ewidencją i obrotem tzw. darmowymi podręcznikami. To kolejne (po obsłudze ICIM) obowiązki wprowadzone bez żadnych dodatkowych godzin czy dodatkowego wynagrodzenia. Redukcja etatów w wielu szkołach sprawia, że sytuacja jest jeszcze trudniejsza.

Ewidencja i udostępnianie podręczników to zapisany w ustawie obowiązek nauczycieli bibliotekarzy. Jednak nie wszystkie działania związane z obrotem podręcznikami są obowiązkowe. W szkole dyrektor jest osobą decyzyjną, od jego umiejętności zarządzania, przydzielania zadań i komunikowania zależy praca całej placówki. Z osobą komunikatywną, zrównoważoną, partnerską, rozumiejącą specyfikę pracy poszczególnych pracowników zwykle nie ma potrzeby dyskusji o nadmiarze obowiązków bibliotekarza. Niestety są też tacy dyrektorzy, którzy nie widzą potrzeby zagłębiania się w faktyczny zakres prac bibliotekarza, narzucając mu kolejne tzw. obowiązki (o tym sporo na naszych forach zawodowych). Warto poznać przepisy, by mieć argumenty do rozmów z dyrekcją na temat zakresu zadań.

O podręcznikach wiele informacji można znaleźć w dodatku o podręcznikach do „Biblioteki w Szkole” nr 6/2019.

Zamawianie podręczników nie jest obowiązkiem nauczycieli bibliotekarzy, a czynnością wykonywaną przez dyrekcję każdej placówki. Przebywanie w szkole przez całe wakacje w celu odbierania przysyłanych kartonów z podręcznikami także nie należy do zadań bibliotekarza (tymczasem dzieje się to w wielu szkołach). Nauczyciel bibliotekarz w każdym typie szkoły (w tym w szkole średniej z organizacją egzaminów wakacyjnych) może być zobowiązany do pracy na rzecz szkoły przez 7 dni swojego wakacyjnego urlopu. Najczęściej jest to tzw. tydzień gotowości szkolnej (pod koniec sierpnia). Paczki z książkami powinna odbierać administracja szkoły, organizacja odbioru kartonów to zadanie dyrekcji placówki.

Dyrekcja może (zazwyczaj to robi) wyznaczyć kilka osób odpowiedzialnych za zamawianie podręczników – zwykle są to dydaktycy, którzy wspólnie wybierają tytuły. Nie powinni to być nauczyciele bibliotekarze, którzy mają wystarczająco dużo obowiązków związanych z podręcznikami.

W przypadku narzucania bibliotekarzom realizacji zamówień podręczników warto porozmawiać o tym z dyrekcją przy użyciu odpowiednich argumentów, które najlepiej wcześniej przygotować (przy tym starać się być asertywnym). Odradzam chaotyczną rozmowę ze zbieraniem argumentów dopiero w gabinecie dyrektora.

Są dwa wyjścia:

możemy być przeciążeni pracą, co po krótszym lub dłuższym czasie może skutkować załamaniem nerwowym;
próbujemy podjąć rozmowę po uprzednim przygotowaniu, jasno sprecyzować swoje zadania, w tym „podręcznikowe”.

Przykładowe argumenty:

dydaktycy pracują nad zbieraniem i opracowywaniem zamówień kilka lub kilkanaście dni (co jest uciążliwe i wymaga koncentracji);
nauczyciel bibliotekarz zaczyna pracę z podręcznikami w ostatnim tygodniu sierpnia, rozpakowuje tony podręczników (waga podręczników poddanych selekcji w roku 2019/2020 z 3 klas wyniosła 1,7 tony!);
bibliotekarz przerzuca tony podręczników kilkakrotnie: dzieląc na klasy, tytuły, przenosząc do biurka w celu opracowania, przenosząc na inne miejsce po opracowaniu, przygotowując do wydania
klasom, realizując selekcję (pakowanie do kartonów itp.);
bibliotekarz przez cały rok szkolny prowadzi obrót podręcznikami w klasach I-III oraz starszych, niektóre przedmioty mają po kilka części podręczników;
bibliotekarz rozlicza poddane ewidencji podręczniki z księgowością;
zamawianie podręczników kumuluje się z rozliczaniem klas z wypożyczanej literatury, listami dłużników, zbieraniem podręczników (czerwiec).

Obowiązki związane z podręcznikami

Obowiązki administracji szkolnej:

zamawianie / domawianie materiałów edukacyjnych (podręczników) oraz materiałów ćwiczeniowych (tzw. ćwiczeniówek);
podpisywanie umów z wydawnictwami;
rozliczanie z nimi faktur;
przyjmowanie paczek z podręcznikami przesyłanych do szkół.

Obowiązki nauczycieli bibliotekarzy:

sprawdzenie zgodności przysłanych kompletów z podanym przez dyrekcję zamówieniem;
sprawdzenie liczby potrzebnych kompletów dla poszczególnych klas;
ewidencja podręczników (liczba uczniów + 1 dodatkowy komplet) zgodnie z przepisami dotyczącymi podręczników;
udostępnianie zgodnie z przyjętym w szkole regulaminem udostępniania;
selekcja podręczników.

Opracowywanie zbiorów

Opracowywanie zbiorów jest podstawowym zadaniem pracy nauczyciela bibliotekarza. To wydaje się oczywiste. Niestety wiele osób na forach pisze o wygórowanych wymaganiach dyrekcji placówek czy żądaniach MEN oraz organów prowadzących szkoły. Jednym z nich było realizowanie Narodowego Programu Rozwoju Czytelnictwa w połączeniu z błyskawicznym opracowaniem nowych książek – tak by wyrobić się z ewidencją i jednoczesnym przeprowadzeniem określonych przepisami wymogów NPRCz (np. projekty szkolne z wykorzystaniem zakupionych zbiorów). Takie sytuacje bywają kuriozalne: w trakcie procesu zakupu zbiorów już trzeba prowadzić zajęcia, gdy czasem nawet w bibliotece nie ma zakupionych książek. To nierealne.

Redakcja „Biblioteki w Szkole” zgłaszała wniosek, by w ewentualnej kolejnej edycji NPRCz przedłużyć okres realizacji wymogów programu na cały rok szkolny, ale nie wiadomo, czy zostanie on uwzględniony.

Opisywanie faktur, ewidencja – unikajmy chaosu

Nauczyciele bibliotekarze są zobowiązani do opisania faktury dla potrzeb księgowości. Radzę jednak unikać sytuacji opisywania (na nagłe żądania księgowych lub nauczycieli) faktur, gdy książki fizycznie nie trafiły jeszcze do biblioteki. Nauczyciel powinien poinformować o zakupie, dostarczyć kopię faktury lub poinformować, gdzie ona się znajduje, przekazać zakupione książki. Księgowość lub nauczyciel muszą poczekać, aż książki wraz z fakturą dotrą do bibliotekarza, zostaną zewidencjonowane. Inaczej powstanie chaos.

Dary

Darów nie należy bezkrytycznie przyjmować. Biblioteka nie jest archiwum. Najlepiej przyjmować tylko książki, które na pewno przydadzą się czytelnikom. Podarowanie książek bibliotece jest bardzo pożądane, więc trzeba działać z wyczuciem, a o ewentualnej odmowie przyjęcia daru warto (by uniknąć nieporozumień) poinformować dyrekcję szkoły. Przy przyjmowaniu książek należy pamiętać o odpowiednim protokole.

Komputeryzacja

Wielu nauczycieli bibliotekarzy zwraca uwagę na niemożliwe do realizacji wymagania dotyczące komputeryzacji biblioteki. Jeśli dyrekcja szkoły podejmuje decyzję o komputeryzacji, to obowiązkiem nauczyciela bibliotekarza jest przeprowadzenie tego procesu, ale trzeba pamiętać, że wymaga on czasu, trzymania się realnych możliwości. Znane są przypadki, gdy dyrekcja szkoły lub organ prowadzący żąda od nauczyciela bibliotekarza skomputeryzowania 20-tysięcznego księgozbioru w ciągu 2 tygodni…

Żeby sprawdzić, ile czasu zajmuje wprowadzenie księgozbioru do bazy komputerowej, warto poświęcić np. 2 dni na samo wprowadzanie danych do programu komputerowego, policzyć opracowane jednostki, przemnożyć przez liczbę woluminów danej biblioteki i uzyskać czas, w jakim można to zrobić w danej placówce BEZ prowadzenia jednocześnie normalnej pracy biblioteki. Trzeba uświadomić dyrekcji ogrom codziennych obowiązków, w tym akcje czytelnicze, imprezy, ich przygotowanie itp. Jeśli dyrekcja nadal będzie się upierała przy swoim (co byłoby dość dziwnym zachowaniem), radzę wykonywać swoje codzienne obowiązki i przygotować się na rozmowę na temat możliwości wykonywania innych zadań. W przypadku ciągłego braku porozumienia warto na piśmie wyjaśnić swoje argumenty. Tego rodzaju sytuacja nie jest przyjemna dla żadnej ze stron, niemniej czasem brak innych sensownych rozwiązań. Dyrektor jest przełożonym, jednak powinien szanować pracowników.

Komputeryzacji bibliotek szkolnych poświęcono dodatek do „Biblioteki w Szkole” nr 12/2019.

Udostępnianie zbiorów

Udostępnianie zbiorów jest bezdyskusyjnym obowiązkiem nauczycieli bibliotekarzy. Jeżeli szkoła ma odpowiednie warunki do udostępniania ich poza szkolnym środowiskiem, warto podjąć takie działania. Jeżeli dyrekcja szkoły uzna (biorąc pod uwagę możliwości nauczycieli bibliotekarzy, bezpieczeństwo uczniów i bezpieczeństwo zbiorów), że biblioteka powinna być dostępna szerszemu gronu czytelników spoza szkoły, wówczas w statucie szkoły powinny się znaleźć odpowiednie zapisy na ten temat.

Prace pedagogiczne i administracyjno-techniczne

Nauczyciele bibliotekarze nie mają określonych standardów pracy, co nie znaczy, że można bez umiaru narzucać im wszelkie możliwe zadania. Nauczyciel bibliotekarz ma określony roczny plan pracy – są w nim uwzględnione zadania z zakresu pracy pedagogicznej (konkursy, imprezy czytelnicze, zajęcia z czytelnikami, wystawy, akcje itp.) i administracyjno-technicznej (prowadzenie dokumentacji, konserwacje księgozbioru itp.). Plan pracy biblioteki powinien nawiązywać do przyjętego na posiedzeniu rady pedagogicznej planu pracy szkoły. W ramach prowadzonych działań nauczyciel bibliotekarz bywa włączany do wielu imprez szkolnych, pozaszkolnych, akcji z rozmaitych dziedzin nauczania. Nie zawsze ma obowiązek uczestniczyć w każdym z nich.

Plan pracy szkoły powstaje przez dłuższy czas – często jest tworzony jeszcze pod koniec roku szkolnego, zatwierdzany w sierpniu, przed rozpoczęciem kolejnego roku. Wtedy są też określane i planowane poszczególne imprezy z ustaleniem osób odpowiedzialnych i współodpowiedzialnych za nie. To jest czas na dialog (z dyrekcją lub innymi osobami upoważnionymi do przygotowania całego planu pracy) w kwestii udziału nauczyciela bibliotekarza w danym zadaniu. Niektóre z nich zupełnie nie odpowiadają nauczycielowi bibliotekarzowi – często są bezpośrednio związane z procesem dydaktycznym, przez co odpowiedniejszymi osobami są nauczyciele przedmiotów. Warto o tym rozmawiać. Mamy obowiązek włączać się w pracę szkoły, ale nie mamy obowiązku uczestniczyć we wszelkich działaniach.

Są granice

Na forach internetowych pojawiają się posty skrajnie wycieńczonych liczbą przyjętych na siebie obowiązków osób, które czasem są na granicy załamania nerwowego, bo nie potrafiły powiedzieć: „Dość, więcej nie dam rady”. Trudno sobie wyobrazić należyte sprawowanie w jednym roku szkolnym przez jedną osobę funkcji typu: przewodniczący samorządu, opiekun projektu wymiany międzynarodowej, prowadzący radiowęzeł, opiekun wolontariatu, organizator co najmniej kilku imprez szkolnych, kilku konkursów na skalę szkolną i pozaszkolną, przewodniczący kilku komisji szkolnych (socjalnej, dofinansowania kształcenia), protokolant rady pedagogicznej, opiekun szkolnego koła PCK… do tego kilka imprez bibliotecznych. A są takie przypadki.

Inne zadania wykonywane przez nauczycieli bibliotekarzy to m.in.:

prowadzenie akcji charytatywnych (zbieranie karmy dla schronisk, wykonywanie pocztówek dla domów seniora, zbieranie zabawek dla domów dziecka itp.);
organizacja kiermaszów książek (nowych i używanych);
organizacja imprez szkolnych, imprez czytelniczych, przygotowywanie dekoracji;
dni patriotyczne w szkole;
zakupy książek na nagrody;
zastępowanie nieobecnych nauczycieli, wspomaganie nauczycieli świetlicy, opieka nad dziećmi ze świetlicy i podobne;
praca nad statutem, zmianami w statucie szkoły, regulaminami szkolnymi;
prenumerata czasopism (dyrekcja określa, kto w danej placówce jest za nią odpowiedzialny – może to być sam dyrektor, nauczyciel bibliotekarz lub każdy inny nauczyciel czy administracja szkoły).

Trzeba określić swoje możliwości i pomyśleć, jakie działania są podejmowane w szkole, ile osób się w nie angażuje i w jakim zakresie. Warto nauczyć się odmawiać zarówno tworzącym plan pracy szkoły innym nauczycielom wyznaczonym przez dyrekcję, jak i samej dyrekcji (argumenty o liczbie podejmowanych własnych zadań, zadań we współpracy z innymi nauczycielami są tu niezbędne).
Dyrektor ma prawo zobowiązać nauczyciela do wykonania danych czynności, jednak nikt nie podoła zbyt wielu obowiązkom – przemęczenie skutkuje chaosem, niestarannością, złą jakością. Z pewnością trudno też zrozumieć drugą postawę – osoby, która odmawia wykonania zadania, mimo że nie angażuje się w żadne lub włącza w bardzo nieliczne szkolne aktywności. Nauczyciel bibliotekarz powinien podejmować różne wyzwania. Na swój autorytet pracuje latami, można go szybko stracić, a strata jest duża – to on pomaga w codziennej pracy, w nawiązywaniu wzajemnych relacji z gronem nauczycielskim (zarówno zawodowych, jak i prywatnych), z uczniami. Jeżeli stanowczo i bez uzasadnienia odmawiamy nauczycielowi współrealizacji jakiegoś zadania, nie spodziewajmy się zaangażowania danego nauczyciela w prowadzone przez nas zadania.

Wycieczki

Dość uciążliwym obowiązkiem jest pełnienie opieki w trakcie wycieczek uczniów (organizowanych w ramach 40-godzinnej pracy nauczyciela) – dyrekcja może wydać takie polecenie. Jednak wiąże się to z zamknięciem biblioteki. Jeżeli nauczyciel bibliotekarz nie może wykonywać swoich głównych obowiązków, ponieważ jest opiekunem wycieczek, zastępuje nieobecnych nauczycieli (co powinno być płatne), jest wysyłany do organizacji różnych imprez, na pewno cierpi na tym wizerunek biblioteki szkolnej. Warto uświadomić dyrekcji szkoły problemy, jakie powstają w wyniku zamknięcia biblioteki. Z pewnością rozmowa przy użyciu odpowiednich argumentów jest skuteczniejsza niż np. tłumaczenie się własnymi problemami zdrowotnymi (przecież wszyscy mamy orzeczenia lekarskie o zdolności wykonywania swojej pracy).

Nieobowiązkowe „obowiązki”

Dowożenie uczniów do i ze szkoły nie powinno odbywać się w godzinach pracy nauczyciela bibliotekarza ani innych nauczycieli, gdyż nie mieści się w ramach obowiązków określonych prawem. Dyrekcja może zaproponować opiekę nad dowożonymi uczniami, jednak to zadanie powinno być płatne, poza czasem pracy etatowej.
Kserowanie – głównie materiałów potrzebne nauczycielom. To nie jest zadanie nauczycieli bibliotekarzy – najlepiej stanowczo odmówić jego wykonania. W sytuacji pozostawienia przez nauczyciela materiałów do skserowania warto wspomnieć o braku czasu na taką pomoc i być zdecydowanym w swoim działaniu. Nie powinno się nikim wysługiwać. Oczywiście wyjątkiem są nagłe sytuacje, w których można i trzeba po koleżeńsku sobie pomóc – wspiera to dobre relacje.
Zlecenie prowadzenia SIO – wielu nauczycieli bibliotekarzy otrzymuje takie zadanie. SIO powinna prowadzić administracja szkoły mająca dostęp do wszystkich danych, specjalne uprawnienia do logowania się na stronach służbowych różnych instytucji – to ona ma obowiązek wprowadzać do systemu wszelkie niezbędne dane. Obowiązkiem nauczycieli bibliotekarzy jest dostarczenie konkretnych informacji dotyczących biblioteki, o które prosi osoba prowadząca SIO w szkole.

Pokaż, co robisz

Warto co jakiś czas (zależnie od potrzeb danej szkoły) przygotować ciekawą prezentację o pracy biblioteki i przedstawić ją w ramach sprawozdania na radzie pedagogicznej: dokładnie, wyczerpująco, nie w punktach, nie skrótowo. Jestem pewna, że wiele osób będzie zaskoczonych mnogością zadań realizowanych w bibliotece szkolnej, czego efektem może być wzajemne zrozumienie w gronie pedagogicznym, a może nawet lepsza współpraca.

PYTANIA

Czy wprowadzając dane do programu komputerowego na zasadzie tworzenia bazy danych tylko aktualnych woluminów, można uzupełnić numery po ubytkach lub zmieniać numerację w inwentarzu?

Nie można tak postępować. Numery ubytków są udokumentowanymi protokolarnie numerami ubytków i zawsze nimi pozostają. Nie uzupełnia się tak nawet pominiętych przy wpisywaniu do księgi numerów. Nowe zbiory otrzymują kolejne numery, które wypadają z prowadzonych ksiąg inwentarzowych. Numery pominięte pozostają pominięte.
Nie wolno przesuwać sobie numeracji woluminów. Każda faktura wpływu powinna być opisana w księgowości z podaniem przydzielonych woluminom numerów. Księgi inwentarzowe z konkretnymi wprowadzonymi tam numerami są dokumentami.

Czy tworząc komputerową księgę inwentarzową z kilkudziesięciu lat istnienia biblioteki, można nadawać woluminom nowe, aktualne ceny, dokonywać tzw. wyceny zbiorów przed denominacją?

Nie można tworzyć własnych wycen. Każdy program komputerowy ma zaprogramowaną opcję denominacji i sam dokonuje przeliczeń. Wartości woluminów muszą być wprowadzane z cenami podanymi w księdze inwentarzowej – należy pamiętać o zmianie daty wprowadzenia danych na tę sprzed denominacji.

Co w numerze?

Dodatek:Biblioteka – Centrum Informacji 02/2020

Dodatek:
Biblioteka – Centrum Informacji 02/2020