ROZWÓJ SŁOWNIKÓW WYRAZÓW OBCYCH NA GRUNCIE POLSKIM

Najstarszą edycję tego typu słownika stanowi Słownik wyrazów obcego a mniej jasnego pochodzenia używanych w języku polskim J. Karłowicza[1], wydany w latach 1894-1905 i doprowadzony tylko do litery M. W roku 1934 został opublikowany Słownik wyrazów obcych M. Arcta[2]. Pięć lat później ukazały się drukiem dwie pozycje słownikarskie: w Warszawie Trzaski, Everta i Michalskiego Encyklopedyczny słownik wyrazów obcych[3] oraz w Krakowie Encyklopedyczny słownik wyrazów obcych Trzaski, Everta i Michalskiego pod red. S. Lama[4], opatrzony interesującym z wielu względów słowem wstępnym pióra A. Brucknera O wyrazach obcych. W przedmowie tej wybitny filolog, doskonały znawca dziejów kultury narodowej i rozwoju mowy ojczystej, obrazuje w układzie chronologicznym i na tle historii napływ obcej leksyki oraz kierunki jej oddziaływania na język narodowy i kulturę polską. Po zakończeniu drugiej wojny światowej w r. 1947 ukazał się Słownik wyrazów obcych. 33 000 wyrazów, wyrażeń i przysłów cudzoziemskich M. Arcta[5]. Objaśnienia wstępne opracował H. Ułaszyn

Z wymienionych dotychczas dziel leksykograficznych, które gromadzą zapożyczoną z języków obcych warstwę leksykalną, korzystali następni słownikarze. I tak w r. 1954 ukazał się Słownik wyrazów obcych pod redakcją Rysie wieża[6], zawierający 17 tys. haseł. Ze względu na wartość naukową i zapotrzebowanie społeczne wznowiono go jeszcze dwukrotnie: w latach 1955 i 1958. Praca Rysiewicza różni się od wymienionych uprzednio opracowań słownikarskich obszerniejszymi objaśnieniami pojęć, ugrupowaniem materiału w hasła i podhasła oraz rozbudowanym działem etymologii. Poszczególne działy terminologii zostały opracowane przez doskonałych rzeczoznawców z różnych dyscyplin naukowych, a słownictwo niespecjalistyczne przez zespół leksykografów-polonistów.

„Rozbudowując stronę etymologiczną Słownik stara się w zapożyczeniach pośrednich podawać w dostępnych ramach szlaki i ogniwa przenikania wyrazów obcych wchłanianych na przestrzeni wieków przez język polski. Czyni to w przekonaniu, że dla historii naszej kultury naświetlanie tych procesów jest ciekawe i pożyteczne (...) Uświadamia nam to równocześnie siłę i żywotność naszego języka, który wchłonął elementy cudzoziemskie i uczynił z nich na równi z rodzimymi tworzywo własne, stanowiące podstawę do urabiania nowych wyrazów pochodnych drogą żywotnych procesów słowotwórczych” [7].

Ramy chronologiczne słownika Rysiewicza obejmują dzisiejszą polszczyznę, przy czym współczesność została potraktowana stosunkowo wąsko – ograniczona głównie do wieku XX. Opracowanie objaśnia w sposób encyklopedyczny terminologię różnych gałęzi wiedzy, stara się podawać informacje obszerniejsze, wykraczające poza ramy ujęcia ściśle leksykograficznego.

Z uwzględnieniem najnowszych źródeł słownikowych i encyklopedycznych o charakterze ogólnym i specjalistycznym został opracowany pod red. J. Tokarskiego Słownik wyrazów obcych PWN[8], zawierający około 27 tys. haseł zdefiniowanych i opatrzonych objaśnieniami etymologicznymi, a także wskazówkami dotyczącymi ich wymowy. Końcowa część dzieła zawiera około 500 częściej spotykanych obcojęzycznych powiedzeń, sentencji, przysłów. Słownik prezentuje powszechnie używane współczesne słownictwo pochodzenia obcego, jak również te wyrazy, z którymi możemy się jeszcze zetknąć w mowie starszego pokolenia, zawiera w pewnym wyborze słownictwo specjalne z różnych dziedzin, którego znaczna część przenika do języka codziennego, głównie dzięki środkom masowego przekazu. Słownik przeznaczony jest dla szerokiego kręgu odbiorców, którzy spotykają się obecnie na co dzień z przeważającą ilością zgromadzonego tu zasobu słownego. Stanowi bezsprzecznie największe osiągnięcie tego typu w Polsce.

Na koniec pragnę wymienić jeszcze dwie pozycje leksykograficzne: Mały słownik wyrazów obcych F. Jakubowskiego[9] oraz wielokrotnie przedrukowywany Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych W. Kopalińskiego[10]. Słownik Jakubowskiego, najodpowiedniejszy dla uczniów klas najmłodszych, zawiera 6000 wyrazów hasłowych o jasnych i przystępnych definicjach. Informuje przy niektórych hasłach o odpowiadających im synonimach, a niekiedy i antonimach. Wyjaśnia pochodzenia wyrazów zapożyczonych, a przy nie spolszczonych podaje ich wymowę. Wstępne karty dzieła mieszczą najbardziej ogólne wskazówki, które ułatwiają korzystanie ze słownika.

Cenną a jednocześnie najbardziej dostępną dotychczas w większości szkół podstawowych i średnich publikacją jest Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych Kopalińskiego, zawierający ok. 12 tys. haseł. Jego cechą charakterystyczną jest to, iż nie mieści w swym zasobie spolszczonych wyrazów obcego pochodzenia, które zasymilowały się w naszym języku do tego stopnia, że przeciętny użytkownik języka nie odczuwa ich obcości, gdyż są powszechnie znane i używane w polszczyźnie ogólnej, np. „dach”, „kuśnierz”, „malarz”, „popularny”, „rachunek”, „alkohol” itp.

Słownik Kopalińskiego różni się od innych publikacji tego typu układem gniazdowym, w którym pod jednym hasłem mieszczą się wszystkie wyrazy pokrewne. Z doświadczenia pedagogicznego wiemy, że taki układ sprawia uczniom trudności w użytkowaniu słownika, wymaga bowiem od nich wiedzy z zakresu słowotwórstwa i wprawy w śledzeniu wzrokiem całej szpalty druku, by szybko odnaleźć potrzebny w danej chwili wyraz. Słowniki wyrazów obcych zawierają w swych zbiorach obok pojedynczych haseł wyrazowych obce wyrażenia, zwroty, a nawet całe zdania, jeżeli są one lub były kiedyś częściej używane.

ZNACZENIE SŁOWNIKA WYRAZÓW OBCYCH W ROZWIJANIU SŁOWNICTWA TERMINOLOGICZNEGO UCZNIÓW

Racjonalnemu poznawaniu, poszerzaniu i utrwalaniu w procesie dydaktycznym słownictwa – głównie o obcej etymologii – muszą towarzyszyć trzy łączące się ściśle z sobą zasady: ortograficzna, ortoepiczna (ortofoniczna) i semantyczna (znaczeniowa), które w praktyce szkolnej są niejednokrotnie naruszane, co powoduje niewłaściwe przyswajanie słów i rozumienie ich treści[11].

W świetle badań psychologicznych rozwój ilościowy i jakościowy zasobu słownikowego przypada głównie na okres nauki szkolnej i zależy od wielu czynników, między innymi od systematycznej nauki i jej poziomu[12].

Aby maksymalnie wzbogacić czynne i bierne słownictwo, które stanowi dowód rozległej wiedzy jednostki ludzkiej, a zarazem jej kultury językowej, konieczna jest świadoma i systematyczna praca nad poszerzaniem leksyki uczniowskiej i związanej z nią frazeologii.

Badania słownictwa podręczników ukazały, iż w materiale czytankowym z zakresu języka polskiego oraz w podręcznikach pozostałych przedmiotów znajduje się bogata warstwa leksykalna pochodzenia obcego, która sukcesywnie narasta na kolejno wyższych poziomach nauczania[13]. Dotyczy to w dużej mierze pojęć naukowych, które – zgodnie z założeniami programów szkolnych – uczniowie powinni opanować. Wiele nazw obcojęzycznych abstrakcyjnych ze względu na swą pisownię, brzmienie i znaczenie nastręcza sporo trudności nie tylko uczniom szkoły podstawowej, lecz także średniej.

Zarówno dawniejsze, jak i współczesne teksty o charakterze literackim, naukowym bądź społeczno-kulturalnym, z jakimi się młodzież styka w nauczaniu szkolnym oraz w środkach masowego przekazu, są nasycone słownictwem z pochodzenia obcym, w skład którego wchodzi terminologia naukowa. W toku nauki szkolnej w sposób ciągły uczniowie przyswajają sobie i utrwalają w zasobie leksykalnym terminy specjalne zgodnie z własnym rozwojem psychicznym i umysłowym.

Znajomość nomenklatury naukowej świadczy o rozległej wiedzy. Uczniowie mający bogaty zasób słownikowy potrafią logiczniej myśleć, swobodniej wypowiadać się, ściślej formułować sądy i wnioski, osiągać lepsze rezultaty również w innych przedmiotach nauczania.

PROPOZYCJE STOSOWANIA SŁOWNIKA WYRAZÓW OBCYCH W PROCESIE DYDAKTYCZNYM

Od r. 1963 kolejne programy języka polskiego dla szkół podstawowych wprowadzają obligatoryjnie słownik wyrazów obcych do nauki szkolnej[14]. Kilkuletnią pracę z tą pomocą dydaktyczną rozpoczniemy od zapoznania uczniów klasy V z ogólną budową słownika wyrazów obcych, zawartymi w nim symbolami, skrótami i objaśnieniami. Proces kształcenia językowego powinien przebiegać zgodnie z zasadami: maksymalnej aktywności, systematyczności, stopniowania trudności, łączenia teorii z praktyką. Już na tym stopniu nauczania, poprzez wielokrotne ćwiczenia, będziemy zmierzać do wykształcenia w dzieciach umiejętności posługiwania się słownikiem, sprawdzając poprawność ich praktycznego działania, polegającego na wyszukiwaniu wskazanych wyrazów obcych w korpusie słownika, odczytaniu ich definicji, wspólnym wyjaśnianiu kryjącej się w nazwach treści.

W toku pracy pod kierunkiem nauczyciela uczniowie uchwycą ogólne różnice między dotychczas stosowanym słownikiem ortograficznym a nowo wprowadzonym słownikiem wyrazów obcych. Warto przy tym wprowadzić elementarne pojęcia leksykograficzne typu: hasło, podhasło, artykuł hasłowy, żywa pagina.

W szkole podstawowej ograniczymy się głównie do korzystania ze słownika w każdym przypadku, gdy zaistnieje potrzeba objaśnienia obcych słów lub zwrotów, które pojawią się w opracowywanym na lekcjach materiale.

W klasach licealnych rozszerzymy poważnie zakres stosowania słownika na zajęciach lekcyjnych. Dokładniej przyjrzymy się niektórym wyrazom hasłowym złożonym, przeważnie pochodzenia grecko-łacińskiego. Przez stałe, praktyczne, indywidualne i grupowe ćwiczenia leksykograficzne skierujemy uwagę uczniów na to, że występuje w słowniku wiele compositów, które rozpoczynają się tym samym członem bądź cząstką wyrazową (morfemem), wskazującym na ich związek znaczeniowy z treścią zawartą w członie drugim, tworząc w ten sposób równocześnie ciągi wyrazowe. Zastosujemy także słowniki wyrazów obcych w badaniach zapożyczeń i cytowanego słownictwa obcojęzycznego podczas analizy językowo-stylistycznej wybranych dzieł z literatury polskiej.

Klasa V. Poznajemy słownik wyrazów obcych

Cele: Zapoznanie z ogólną budową słownika wyrazów obcych. Zwrócenie uwagi na jego zawartość treściową i przydatność dydaktyczną.

Pomoce dydaktyczne: egzemplarze słowników wyrazów obcych różnych autorów (redaktorów).

Tok lekcji:

Nawiązanie do znanych już uczniom wiadomości dotyczących korzystania ze słownika ortograficznego (budowa słownika, układ haseł, sposoby korzystania). Podkreślamy przy tym, że należy dobrze znać alfabet, aby sprawnie posługiwać się słownikiem.
Powtórzenie alfabetu. Dzieci mogą uporządkować wyrazy napisane na połowie tablicy, a druga jej część powinna być zasłonięta.
Po stwierdzeniu, że uczniowie nie mają trudności z alfabetem i zupełnie dobrze sobie radzą ze słownikiem ortograficznym, odsłaniamy drugą część tablicy, na której może być napisany następujący tekst: „Pan Tomasz był mecenasem. Zawsze chodził elegancko ubrany. Nosił surdut i binokle. Nienawidził katarynek”. Polecamy wtedy uczniom podkreślić wyrazy, które są mało lub wcale niezrozumiale. Swoimi słowami starają się wyjaśnić podkreślone wyrazy: mecenas, elegancko, surdut, binokle, katarynka. Na pewno ich objaśnienia będą niepełne.
Podajemy temat lekcji i wyjaśniamy jej cele.
W miarę możliwości prezentujemy kolejno znajdujące się na wystawce słowniki: Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych Kopalińskiego (różne wydania), Słownik wyrazów obcych pod red. Tokarskiego, Słownik wyrazów obcych Rysiewicza oraz Słownik wyrazów obcych
Polecamy odszukać w słownikach podkreślone na tablicy wyrazy i odczytać ich znaczenie.

Szkoły są przeważnie wyposażone w słowniki Kopalińskiego, dlatego większość dzieci będzie z nich korzystała. Uczniowie zaraz przekonają się, że wyrazów: elegancki i katarynka w tym słowniku nie ma. Wobec tego polecimy wyszukać je w słowniku Tokarskiego. Przy okazji wyjaśniamy, że słownik ten jest obszerniejszy, gdyż ma około 27 tys. haseł, a Kopalińskiego tylko 12 tys.

Informujemy uczniów, że ze słowników wyrazów obcych korzystamy wtedy, gdy w tekście występują wyrazy, których nie znamy, co uniemożliwia nam zrozumienie treści czytanego utworu.

Przechodzimy do omówienia zawartości słownika: wstęp, wymowa wyrazów, skróty, słownik właściwy, tablice. Wyjaśniamy, że część hasłowa (słownik właściwy) zawiera powszechnie używane słownictwo pochodzenia obcego. Zwracamy jednocześnie uwagę na alfabetyczny układ haseł, wyjaśniając terminy: „hasło”, „wyraz hasłowy”, „artykuł hasłowy”. Warto też wspomnieć, że w drugiej części artykułu hasłowego, pisanego małym drukiem, znajdują się dane dotyczące pochodzenia wyrazów (słownik Kopalińskiego). Najlepiej można to wyjaśnić na przykładzie takich wyrazów, jak: magnat, mulat, mustang, muzyk (dzieci nie mają jeszcze wprawy w posługiwaniu się słownikiem, toteż dla ułatwienia poszukiwań możemy posłużyć się wyrazami, które rozpoczynają się tą samą literą). Wyjaśniamy dalej, że w artykułach hasłowych obok definicji są umieszczone wskazówki dotyczące wymowy, wyjaśnienia etymologiczne (pochodzenia wyrazów), skróty najczęściej spotykane w słowniku oraz zgrupowane wyrazy pokrewne.
Wspólne ćwiczenia w wyszukiwaniu znaczeń wyrazów, np. misja, prelegent, rektor, szalupa, taczanka. Wyrazy te są również odnotowane w słowniku języka polskiego;
wyszukiwanie obcojęzycznych wyrażeń i zwrotów: demi-saison, en bloc, ipse fecit;
ćwiczenia w poszukiwaniu wyrazów znajdujących się w artykułach hasłowych innych wyrazów, np. kardynał (pod hasłem kardynalny), reżyseria (reżyser) itp. (Słownik wyrazów obcych Kopalińskiego).
Wspólne zredagowanie notatki z lekcji.

Praca domowa: wyszukać w czytance cztery niezrozumiałe wyrazy i wyjaśnić je za pomocą słownika wyrazów obcych.

Klasa VI. Wzbogacamy nasze słownictwo za pomocą słownika wyrazów obcych

Cele dydaktyczne: Przypomnienie i pogłębienie wiadomości z kl. V o słownikach wyrazów obcych, ich strukturze, budowie artykułów hasłowych i przydatności w samokształceniu. Wzbudzanie zamiłowania uczniów do korzystania z tego źródła informacji językowej i naukowej. Wdrażanie do stałego posługiwania się słownikiem w celu wyjaśniania niezrozumiałych wyrazów.

Pomoce: egzemplarze licznych wydań różnych słowników wyrazów obcych znajdujące się na stolikach uczniowskich.

Przebieg lekcji

W części wstępnej zajęć lekcyjnych odwołujemy się do wiadomości, jakie uczniowie zdobyli w poprzedniej klasie na temat słowników wyrazów obcych. Następnie na podstawie trzech lub czterech dowolnie wybranych haseł z tego dzieła leksykograficznego sprawdzimy, czy uczniowie potrafią dostatecznie poprawnie analizować artykuły hasłowe. Zwrócimy też przy okazji uwagę na przydatność dydaktyczną słownika. Uświadamiamy cele lekcji i podajemy formy pracy, które będziemy stosować (pod kierunkiem i nadzorem nauczyciela języka polskiego bądź też bibliotekarza szkolnego).
Praca w grupach. Uczniowie otrzymują na kartkach przygotowane polecenia, które są zróżnicowane ze względu na rodzaj ćwiczenia i stopień trudności. Podczas ćwiczeń zespołowych nauczyciel podchodzi do każdej grupy, udziela dodatkowych potrzebnych informacji, wyjaśnia trudności, jakie napotykają uczniowie.

Odnajdźcie w słowniku wyrazów obcych następujące hasła: abażur, adwokat, adaptacja, akrobata, alpinista. Z jakich języków pochodzą te wyrazy i ile mają znaczeń ?
Wypiszcie ze słownika hasła: badminton, bandaż, bankrut, bilans, ceremonia, egzamin wraz z ich wyrazami pokrewnymi i podajcie źródło pochodzenia.

Wyszukajcie w słowniku następujące nazwy: encyklopedia, fanatyk, filharmonia, fundacja, gloria, ilustracja i wypiszcie ich znaczenia oraz wyrazy pokrewne.

Sprawdźcie w słowniku wyrazów obcych pochodzenie językowe wyrazów hasłowych: bal, bak, hala, kantor i wypiszcie ich odmienne znaczenia.
Odnotujcie ze słownika wyrazy: konstruować, konsultować, kontrolować, menażka. Podajcie ich znaczenia i źródło językowe, zastosujcie te słowa w zdaniach.
Przeanalizujcie artykuły hasłowe nazw: nobilitacja, non-stop, panorama, poliglota, reportaż, segregować. Wypiszcie ich znaczenia wraz z podaniem źródła językowego.

Podsumowanie wyników pracy. Przewodniczący zespołów omawiają wykonane zadania. Prowadzący lekcję sprawdza ich poprawność i dokonuje oceny.

Praca domowa: W celu wdrażania uczniów do stałego obcowania ze słownikiem i utrwalania nabytych umiejętności w toku lekcji polecamy im, aby wypisali z niego trzy dowolnie wybrane hasła z podaniem definicji realnoznaczeniowej i językowego źródła pochodzenia.

Klasa VII. Korzystamy ze słownika wyrazów obcych

Cele: Pogłębianie wiadomości uczniów o słowniku wyrazów obcych. Kształcenie praktycznych umiejętności posługiwania się słownikiem. Wzbogacanie leksyki uczniów. Zachęcanie ich do uczenia się języków obcych.

Pomoce: Egzemplarze słownika wyrazów obcych na stolikach uczniowskich.

Przebieg lekcji:

Podanie tematu lekcji i jego motywacja.
Rozdanie uczniom słowników.
Powtórzenie wiadomości dotyczących zawartości słownika.
Przypomnienie znaczeń terminów : hasło, artykuł hasłowy, żywa pagina oraz znaków i skrótów.
Przypomnienie uczniom elementów składowych artykułu hasłowego na podstawie objaśnienia dowolnego hasła, np. pensja, serweta, warta.
Wyszukanie i wyjaśnienie kilku skrótów wyrazów w artykułach hasłowych.
Po stwierdzeniu, że uczniowie dość dobrze opanowali podstawowe wiadomości, swobodnie i samodzielnie posługują się słownikiem, dzielimy klasę na grapy i na kartkach podajemy zadania.

□ Sprawdź w słowniku wyrazów obcych znaczenia wyrazów: komfort, prowokacja, taryfa i ułóż z nimi zdania.

□ Powiedz, w których hasłach znajdziesz wyjaśnienie znaczeń wyrazów: komisarz (komis), nowelista (nowela), raptus (rapt). Szukaj w Słowniku wyrazów obcych W. Kopalińskiego.

□ Znajdź i zapisz znaczenie wyrażeń obcojęzycznych: de facto, alma mater, silva rerum.

□ Znajdź w słowniku hasło bio- i powiedz, co ono oznacza.

□ Sprawdź w słowniku wyrazów obcych znaczenie wyrazu banknot. Dopisz do niego wyrazy bliskoznaczne, których następnie użyjesz do uzupełnienia podanego tekstu:

„Kasjerka wydała mi reszty dwa... i parę monet. Nie miałam... na kupno ciekawej książki. Jurek przy budowie zarabia dużo... Meble można kupić na raty lub za...”

□ Przekształć podane zdania, zastępując wyrazy obce rodzimymi. Sprawdź te wyrazy w słowniku wyrazów obcych.

„Podczas przerwy dzieci konsumują śniadanie. Dobre oceny są rezultatem systematycznej pracy. W tym liryku jest multum metafor”.

Korzystając ze słownika wyrazów obcych, wyjaśnij znaczenie wyrazu humanitarny. Dopisz wyrazy bliskoznaczne i zastosuj je w zdaniach. Podkreśl wyrazy obcego pochodzenia.

Jak nazywamy:

człowieka odznaczającego się bystrością rozumu (mądry, inteligentny, zdolny, bystry);
człowieka lubiącego siebie (samolub, egoista, nieużytek, pochlebca),
człowieka źle odnoszącego się do innych (niegrzeczny, arogancki, ordynarny, nieludzki),
człowieka dbającego o wygląd zewnętrzny (elegant, pedant, strojniś, modniś).

Sprawdź w słowniku, czy wybrałeś właściwe wyrazy.

Sprawdź w słowniku wyrazów obcych, co oznaczają słowa: entuzjazm, konstruktor, racjonalizator, precyzja. Zastosuj w zdaniach podane przymiotniki: fenomenalny, aktywny, konsekwentny. Wpierw sprawdź w słowniku, co one oznaczają.

Do podanych słów dopisz bliskoznaczniki obcego pochodzenia i sprawdź w słowniku, czy dobrze wybrałeś, mędrzec, myśliciel (filozof), głupiec (idiota), szkoła muzyczna (konserwatorium), przecier pomidorowy (koncentrat)

Wyjaśnij za pomocą słownika wyrazów obcych następujące przymiotniki, ambitny, arogancki, elegancki, genialny, cyniczny, elokwentny, inteligentny, majestatyczny, despotyczny, ordynarny, rezolutny, atrakcyjny, taktowny, subtelny, utalentowany, a potem wpisz je do odpowiednich rubryk.

cechy fizyczne cechy usposob. cechy intelektu cechy charakt.

Sprawdź w słowniku wyrazów obcych, jakich chorób specjalistami są lekarze: chirurg, laryngolog, urolog, kardiolog, onkolog, internista, psychiatra, stomatolog.

Do wyrazu „obraz” podaj wyrazy bliskoznaczne: portret, widok, szkic, pejzaż, rysunek, malowidło, płótno, rycina, ilustracja. Sprawdź w słowniku, które z nich są obcego pochodzenia.
Wspólne omówienie wyników pracy zespołów. Zapisanie ogólnych wniosków wynikających z dyskusji:

Należy używać tych wyrazów obcych, które nie mają odpowiedników polskich.
Należy również używać wyrazów pochodzenia obcego, jeśli odpowiedniki rodzime nie oddają potrzebnego, właściwego znaczenia lub odcienia znaczeniowego.
Nie używamy wyrazów obcych, których znaczeń nie znamy dokładnie.
Nie należy używać wyrazów pochodzenia obcego w celu popisywania się rzekomą uczonością.

Praca domowa: Wyszukajcie w słowniku wyrazów obcych po cztery wyrazy i podajcie ich definicje.

Proponowane formy pracy ze słownikiem wyrazów obcych ukazują wiele pomysłów dydaktycznych, jakie może stosować polonista i bibliotekarz szkolny w bogaceniu słownictwa uczniów.

Klasa I LO. Ćwiczenia leksykalne i leksykograficzne z zastosowaniem słownika wyrazów obcych

Cele dydaktyczne: przypomnienie, pogłębienie i utrwalenie wiadomości o słownikach wyrazów obcych - ich strukturze, przeznaczeniu i roli w językowym doskonaleniu uczniów. Kształcenie sprawności w posługiwaniu się tą pomocą naukową. Zachęcanie uczniów do nauki języków obcych.

Pomoce dydaktyczne: egzemplarze różnych wydań słowników wyrazów obcych, jakie są w bibliotece szkolnej.

Tok lekcji:

Ogniwo wstępne. W przeprowadzonej lekcji występuje nauczanie polimetodyczne, obejmujące elementy różnych metod: ćwiczeniowej, problemowej, pracy indywidualnej i zespołowej (drogą odkrywania) oraz nauczanie zróżnicowane. Po uświadomieniu uczniom celów lekcji odwołujemy się do ich wiadomości wyniesionych ze szkoły podstawowej na temat słowników wyrazów obcych w celu zorientowania się w sytuacji dydaktycznej. Ma to istotne znaczenie dla dalszego postępowania pedagogicznego. Należy pamiętać, że w klasie I szkoły średniej znajdują się uczniowie-absolwenci różnych szkół podstawowych – wywodzący się z kilku środowisk społecznych. Doświadczenia pedagogiczne dostarczą bowiem wielu przykładów na to, że w niektórych szkołach podstawowych lekcje biblioteczne nie były prowadzone zgodnie z założeniami programu przysposobienia czytelniczego i informacyjnego. Na lekcjach języka polskiego również zbyt mało uwagi poświęcono pracy z tym słownikiem.

W związku z takim stanem rzeczy poloniści i bibliotekarze w szkole średniej muszą wyrównać poziom uczniów, usuwając luki w tym zakresie. W myśl starożytnej maksymy łacińskiej: repetitio est mater studiorum (powtarzanie jest matką wiedzy) należy koniecznie przypomnieć, uzupełnić i pogłębić wiadomości teoretyczne dotyczące budowy słownika wyrazów obcych, układu haseł, struktury artykułu hasłowego, rodzajów definicji (realnoznaczeniowej, synonimicznej), kwalifikatorów, skrótów i innych objaśnień, aby można było umiejętnie, poprawnie korzystać z tego dzieła leksykograficznego, z zawartych w nim informacji językowych oraz naukowych. W rozwijaniu umiejętności praktycznych szczególne znaczenie mają systematycznie organizowane ćwiczenia z użyciem słownika wyrazów obcych, a także innych źródeł naukowych typu słownikowego, podporządkowane tematowi i tokowi lekcyjnemu.

W szkole średniej rozszerzamy zakres stosowania słownika na zajęciach lekcyjnych i w pracy domowej uczniów. Na tej lekcji poddamy dokładnej analizie wskazane złożone wyrazy hasłowe, przeważnie pochodzenia grecko-łacińskiego.

Podczas wykonywanych ćwiczeń leksykalnych i leksykograficznych kierujemy uwagę uczniów na to, że w słowniku wyrazów obcych znajdują się liczne composito (wyrazy złożone) rozpoczynające się tymi samymi członami złożenia (bądź prefiksalnym morfemem), które wskazują na związek znaczeniowy z treścią zawartą w drugim członie złożenia (compositum). Słownik zamieszcza także wyrazy pochodne od niektórych nazw.

Praca w zespołach stanowi podstawowe ogniwo lekcyjne. Poszczególne grupy otrzymują polecenia:

□ Wypisać ze słownika wyrazów obcych hasła rozpoczynające się morfemami:

aero- (gr. aeros = powietrze) aerodrom, aerodynamika, aerofotografia;

antropo- (gr. antropos = człowiek) antropocentryzm, antropocentryczny, antropologia, antropozofia;

anty- (gr. anti = przeciw, naprzeciw) antydogmatyczny, antyfaszysta, antyfilm.

□ Podać pochodzenie i treść znaczeniową tych złożonych jednostek leksykalnych.

□ Odnotować wyrazy z początkowymi członami:

arcy- (gr. archi = bardzo, wybitnie, ogromnie, nadzwyczaj) arcybiskup, arcykapłan, arcymistrz;

auto- (gr. autos = sam) autocasco, autograf, autokar;

bio- ( gr. bios = życie) biochemia, biofizyka, biografia.

□ Podać źródło pochodzenia i znaczenie realne tych wyrazów.

Wyszukać w słowniku wyrazy z początkowymi morfemami:

elektro- (gr. elektron = bursztyn) elektronika, elektromechanika;

foto- (gr. phss, D. photos = światło) fotoelektron, fotografia, fotoreporter;

helio- (gr. helios = słońce) heliocentryczny, heliocentryzm, heliografia.

□ Podać etymologię i znaczenie badanych wyrazów.

□ Odszukać w Słowniku wyrazów obcych pod red. J. Tokarskiego hasła rozpoczynające się od morfemów:

hiper- (gr. hyper = nad, ponad) hiperbola, hiperprodukcja, hiperkrytyka;

hydro- (gr. hydro = woda) hydroelektrownia, hydroenergia, hydrofor;

kosnio- (gr. kosmos = świat) kosmobiologia, kosmologia, kosmonauta.

□ Podać etymologię tych wyrazów i ich znaczenia,

□ Wynotować ze słownika wyrazy z początkowymi cząstkami morfologicznymi:

neo- (gr. neos = nowy) neofilologia, neologizm, neosemantyzm;

post- (łac. post = po) postpozycja, postsynchronizacja, postscriptum;

pseudo- (gr. pseudos = fałszywy) pseudoklasycyzm, pseudo- klasyk.

□ Podać jeszcze kilka innych przykładów z tymi morfemami.

□ Wypisać ze słownika wyrazy z początkowymi morfemami:

radio- (łac. radius = promień) radioaktywny, radiostacja, radioterapia;

sub- (łac. sub = pod) subkultura, sublokator, subregion;

super- (łac. super = nad) superarbiter, supermarket, supersoniczny.

□ Wymienić jeszcze kilka przykładów z tymi morfemami słowotwórczymi.

□ Wyszukać w słowniku wyrazy rozpoczynające się od pierwszych członów:

tele- (gr. tele = daleko) telefon, telekino, telepatia;

trans- (łac. trans = za, poza) transatlantyk, transkontynentalny,

transwertor;

ultra- (łac. ultra = ponad, wyżej) ultrafale, ultrafioletowy, ultrasonograf.

□ Podać ich pochodzenie i treść znaczeniową.

Sprawdzenie wykonanych zadań. Ocena pracy zespołów. Rekapitulacja opracowanego materiału językowego.

W tym ogniwie lekcyjnym zwracamy uwagę na to, że istnieje bardzo dużo wyrazów obcego pochodzenia. Uczniowie podają jeszcze kilka innych przykładów złożonych jednostek leksykalnych, które nie były przedmiotem analizy na lekcji. W nawiązaniu do tej kwestii wskażemy również na fakt łączenia niektórych z wymienionych elementów językowych greckich lub łacińskich z polskimi słowami i tworzenia tzw. hybryd językowych, tj. wyrazów złożonych z cząstek morfologicznych należących do dwu różnych języków, w rodzaju: antyludowy, arcydzieło, arcypiękny, hiperpoprawny, pseudonaukowy. Przykładami hybryd (mieszańców) są też formacje złożone z dwóch obcych morfemów, np. amoralny (gr. a + łac. moralis), socjologia (lac. socius = stowarzyszony + gr. logos = słowo, nauka) itp.

Zaznaczymy również w tym miejscu, że niektóre konstrukcje hybrydyczne spotykamy zarówno w języku mówionym, jak i pisanym, potocznym i artystycznym. Ponadto poinformujemy, że pewne morfemy obcego pochodzenia są do dziś żywotne, produktywne. Na wzór łaciński prefiksalny formant re- (łac. re=znów, na nowo; przeciw) tworzy wiele nowych wyrazów w językach obcych (angielskim, francuskim). Ta cząstka morfologiczna występuje także w języku polskim w wyrazach zapożyczonych typu: reedycja (wznowienie, reelekcja (ponowny wybór), reemigrować (powracać do kraju ojczystego) i wiele innych tego rodzaju jednostek leksykalnych.

Zwracanie uwagi na budowę morfologiczną omawianych wyżej formacji, które zawierają pierwsze człony złożeń (greckie lub łacińskie) bądź cząstki prefiksalne w rodzaju a-, re-, ułatwia uczniom kojarzenie tych form językowych pod względem brzmieniowym i semantycznyn (znaczeniowym). Prócz tego pozwala im trwalej zapamiętać postać dźwiękową, kształt graficzny i znaczenie tych wyrazów.

Praca domowa: Znajdźcie w słowniku wyrazów obcych trzy wyrazy z członem początkowym filo- i poli-. Odnotujcie znaczenia i etymologię.

Klasa IV LO. Znaczenie słownika wyrazów obcych w bogaceniu słownictwa humanistycznego uczniów

Cele lekcji: Bogacenie humanistycznej terminologii obcojęzycznej. Próba systematyzacji wiedzy naukowej zawartej w nazwach pojęć. Rozwijanie zainteresowań językowych uczniów. Utrwalanie wiadomości o budowie artykułów hasłowych. Doskonalenie umiejętności posługiwania się słownikiem wyrazów obcych.

Pomoce naukowe: wszystkie dostępne słowniki wyrazów obcych, Mały słownik języka polskiego pod red. S. Skorupki, Słownik języka polskiego pod red. M. Szymczaka.

Przebieg lekcji

W ogniwie wstępnym uświadamiamy uczniom cele lekcji i podjęte formy pracy indywidualnej oraz zespołowej. W zajęciach wyzyskamy nie tylko słowniki wyrazów obcych, lecz także słowniki języka polskiego (podczas analizy niektórych haseł wskazanych przez nauczyciela). Systematyczne odwoływanie się do słownika wyrazów obcych, jak również innych wydawnictw tego typu, na lekcjach i w pracy domowej bogaci zasób leksykalny uczniów i doskonali sprawność w posługiwaniu się dziełami leksykograficznymi.

Pełną jednostkę lekcyjną poświęcamy wyrazom zapożyczonym, które w terminologii naukowej stanowią nazwy pewnych kierunków: filozoficznych, politycznych, artystycznych oraz postaw etycznych. Nauczyciel przygotował alfabetyczną listę 36 terminów: absolutyzm, agnostycyzm, ateizm, augustynizm, awangarda, bakonizm, bergsonizm, behawioryzm, cynizm, deizm, determinizm, egzystencjalizm, empiryzm, encyklopedyzm, epikureizm, futuryzm, gnostycyzm, hedonizm, heglizm, internacjonalizm, irracjonalizm, jakobinizm, konserwatyzm, makiawelizm, mesjanizm, mistycyzm, nacjonalizm, naturalizm, neotomizm, platonizm, racjonalizm, serwilizm, subiektywizm, szowinizm, teocentryzm, utylitaryzm.

Należy zauważyć, że młodzież szkoły średniej na ogół styka się z tymi nazwami w podręcznikach, opracowaniach naukowych czy dziełach literackich na lekcjach języka polskiego lub historii, lecz nie zawsze je pamięta bądź nie rozumie dostatecznie ich znaczenia. Problematykę lekcyjną wiążemy z syntezą materiału w klasie IV liceum.

Praca zespołów. W tym głównym ogniwie lekcyjnym młodzież wykonuje polecenia. Każda grupa otrzymuje po sześć wyrazów do wyszukania w słowniku wyrazów obcych, przeanalizowania artykułów hasłowych pod względem treści znaczeniowej i etymologii oraz sporządzenia zwięzłej notatki w zeszytach. Prócz tego trzy zespoły mają porównać strukturę artykułów hasłowych i sformułowania definicji tych samych nazw terminologicznych w obu słownikach: języka polskiego i wyrazów obcych.
Po wykonaniu zadań zespoły podają pochodzenie i znaczenie badanych haseł. Z wyjątkiem awangardy wszystkie zestawione terminy kończą się obcą cząstką morfologiczną -izm, -yzm, żywotnym, produktywnym formantem sufiksalnym. Uczniowie również zauważą, że pod względem genetycznym (pochodzenia) część badanego słownictwa humanistycznego wywodzi się od nazw własnych wybitnych postaci, jak: bakonizm, makiawelizm czy platonizm. Podadzą też przy niektórych nazwach wyrazy pokrewne, jakie zamieszczają słowniki, np. ateista - ateistyczny - ateizm; cynik - cyniczny - cynizm.

W procesie lekcyjnym występują elementy różnych metod (nauczanie polimetodyczne). Przez aktywny udział zespołów staramy się pogłębić ogólną wiedzę zawartą w badanym słownictwie, uświadomić uczącym się zakres informacji, jakich mogą zasięgnąć w słowniku wyrazów obcych. Przy tej sposobności warto ich powiadomić o istnieniu słownika filozoficznego, który jest niewątpliwie cennym dziełem naukowym, ponieważ gromadzi dotychczasowy zasób terminów specjalnych z tej dziedziny. Powinniśmy zaprezentować młodzieży ten rodzaj słownika specjalnego.

Analizowany materiał leksykalny umożliwia przypomnienie i utrwalenie zawartych w nazwach pojęć naukowych.

Przestrzegając podstawowych zasad dydaktyki racjonalnie łączymy tematykę lekcyjną z ćwiczeniami w posługiwaniu się słownikiem, zalecanym przez program nauczania języka polskiego. Korelacja ćwiczeń leksykograficznych ze słownikowymi i słowotwórczymi angażuje uczniów w problematykę lekcyjną i rozwija przy tym procesy myślenia: analizy, wnioskowania i syntezy.

Przedstawione propozycje rozwiązań metodycznych nie wyczerpują wszystkich możliwości wyzyskania słownika w nauczaniu języka od klasy V szkoły podstawowej do IV licealnej. Stosowanie tej pomocy naukowej w procesie kształcenia językowego w aspekcie poznawania, rozumienia i przyswajania słownictwa obcego powinno się dokonywać zgodnie z rozwojem intelektualnym uczniów i z obowiązującymi zasadami dydaktyki.

Zadaniem polonisty i nauczyciela bibliotekarza jest umiejętne, racjonalne kierowanie ćwiczeniami leksykalnymi i leksykograficznymi, aby zapewnić maksymalną samodzielność uczniów w poznawaniu struktury słownika, jego zawartości treściowej, budowy artykułów hasłowych, symboli, skrótów, kwalifikatorów i innych objaśnień w celu wykształcenia sprawnego posługiwania się tym dziełem leksykograficznym w pracy samokształceniowej.

Wdrażanie młodzieży szkolnej do stałego obcowania ze słownikiem wyrazów obcych powinno przebiegać koncentrycznie (spiralnie).

Cel naszej pracy pedagogicznej w tym zakresie osiągniemy wówczas, gdy potrafimy w stopniu dostatecznym zainteresować młodzież słownikiem wyrazów obcych, zawartymi w nim informacjami, ćwiczeniami leksykograficznymi i leksykalnymi związanymi z jego użyciem, oraz wpoić poczucie obowiązku stałego korzystania z tej pomocy naukowej w dalszym doskonaleniu językowym. Ma to istotne znaczenie szczególnie dzisiaj, gdy obserwujemy silne oddziaływanie słownictwa obcego na polszczyznę.

Doświadczenia pedagogiczne wielu nauczycieli języka polskiego, bibliotekarzy szkolnych i moje wieloletnie obserwacje skłaniają do wyrażenia opinii, że uczniowie systematycznie wdrażani do pracy z wykorzystaniem słownika wyrazów obcych w ciągu kilku lat nauki szkolnej chętnie sięgają po to dzieło leksykograficzne, gdy napotykają nie znane im wyrazy i zwroty obce w tekstach pisanych lub mówionych.

[1] J. Karłowicz: Słownik wyrazów obcych a mniej jasnego pochodzenia używanych w języku polskim. Warszawa 1894-1905.

[2] M. Arct: Słownik wyrazów obcych. Warszawa 1934.

[3] Trzaska, Evert, Michalski: Encyklopedyczny słownik wyrazów obcych. Warszawa 1935.

[4] Encyklopedyczny słownik wyrazów obcych Trzaski, Everta i Michalskiego. Pod red. S. Lama. Warszawa 1939.

[5] M. Arct: Słownik wyrazów obcych. 33 000 wyrazów, wyrażeń i przysłów cudzoziemskich. Warszawa 1947.

[6] Słownik wyrazów obcych. Pod red. Rysiewicza. Warszawa 1954,

[7] Tamże s. 11.

[8] Słownik wyrazów obcych. Pod red. J. Tokarskiego. Warszawa 1971.

[9] F. Jakubowski: Mały słownik wyrazów obcych. Warszawa 1959.

[10] W. Kopaliński: Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych. Warszawa 1975 i nast. wyd.

[11] E. Polański: Z badań nad słownictwem dzieci i młodzieży. Prace Dydaktyczne VII. Literatura i Językoznawstwo. Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego. Katowice 1976, s. 107.

[12] M. Jaworski: Nauczanie gramatyki języka ojczystego w szkołach podstawowych. Warszawa 1969, s. 30.

[13] J. Kida: Z badań nad słownictwem podręczników i zasobem leksykalnym uczniów. Rzeszów 1985.

[14] Program nauczania ośmioklasowej szkoły podstawowej. Język polski. Klasa V-VIII. Warszawa 1963; Program szkoły podstawowej. Język polski. Klasy IV- VIII. Warszawa 1985.

Co w numerze?