Jak powstał alfabet

Informacja o zespole uczniowskim

Lekcja odbyła się w Szkole Podstawowej nr 92 w Łodzi jako pokazowa dla nauczycieli bibliotekarzy. Została przeprowadzona w klasie innowacyjnej – informatycznej. Uczniowie wcześniej kilkakrotnie pracowali metodą dramy na lekcjach języka polskiego i historii. Czas trwania lekcji – 90 min.

Cele edukacyjne

Uczeń po lekcji:

umie wymienić etapy rozwoju pisma na przestrzeni wieków oraz określić ich istotę;
rozumie trudności pierwotnych i starożytnych społeczeństw w przenoszeniu i zapisywaniu informacji z powodu braku alfabetu;
potrafi na historycznych mapach nakreślić drogę liter od starożytnego Egiptu do krajów słowiańskich i Polski;
umie selekcyjnie czytać tekst popularnonaukowy i wybierać z niego fakty istotne do rozwiązania konkretnego problemu;
potrafi „wejść” w rolę i „być” w roli;
umie twórczo przetwarzać tekst popularnonaukowy na opowiadania, scenki, dialogi;
potrafi wyzwolić samodzielną pomysłowość w budowaniu grupowych opowiadań, inscenizacji improwizowanych;
umie wyrazić uczucie dezorientacji i strachu za pomocą pantomimy.

Przygotowanie nauczyciela do lekcji:

przemyślenie i zaplanowanie zajęć prowadzonych metodą dramy.
opracowanie zadań dla zespołów uczniowskich,
przygotowanie pomocy dydaktycznych korelujących z koncepcją lekcji lub zlecenie przygotowania ich uczniom,
przygotowanie sali lekcyjnej (jeden rząd stolików stawiamy z krzesłami pod ścianą – służą one do pracy w grupach; pozostałe – zsuwamy pod przeciwległą ścianą; obok nich w rzędzie ustawiamy krzesła, środek sali jest pusty).

Metody realizacji: rozmowa kierowana i instruktaż nauczyciela, praca z tekstem książki popularnonaukowej, drama (techniki: grupowe opowiadanie, inscenizacja improwizowana, rola, pantomima).

Pomoce dydaktyczne:

mapy ścienne historyczne „Starożytny Wschód”, „Średniowieczna Europa”;
tablica poglądowa; „Początki pisma” (opracowana na podstawie hasła: Pismo w O książce. Encyklopedia dla nastolatków);
książka M. Iljin Czarno na białym. Warszawa 1968 (po 2-3 egz. dla każdej grupy);
napisy na kartonikach, wykonane przez uczniów, stosownie do zaplanowanej przez nich scenki;
inne pomoce dydaktyczne wykonane przez uczniów, np.: przykład „pisma supełkowego” na kiju, ilustracja przedstawiająca pismo obrazkowe, klinowe i hieroglify egipskie, kij z nacięciami jako przykład „karbowańców”, kawałki tkanin wraz z napisami ich nazw do odtworzenia stoiska handlowego Fenicjan, dwie peleryny – do odtworzenia postaci misjonarzy Cyryla i Metodego – oraz inne pomoce zgodne z koncepcją scenek wymyślonych przez uczniów.
czyste kartki do notowania – po 2 dla każdej grupy.
polecenia na kartkach dla grup – 8 oddzielnych kartek z poleceniami po jednej dla każdej grupy.

Tok lekcji:

Nauczyciel wyjaśnia uczniom koncepcję lekcji i przypomina istotę metody dramy. Dzieli uczniów na 3-5-osobowe zespoły, tworząc osiem grup. Następnie, za pomocą poleceń na kartkach, poleca zespołom przeczytanie odpowiednich fragmentów książki Iljina Czarno na białym, wybranie z nich faktów istotnych dla dziejów pisma i zbudowanie krótkich opowiadań ilustrujących poszczególne etapy rozwoju pisma. Kierownik grupy może przydzielić uczestnikom fragmenty do odtworzenia opowiadania. Zadaniem każdego zespołu jest również przemyślenie tytułów swoich opowiadań, które powinny odzwierciedlać poszczególne etapy rozwoju pisma. Uczniowie pracują 25-30 min
Odczytanie opowiadań przez poszczególne grupy. Nadanie wypowiedziom zespołowym tytułów np.: „Żywe księgi”, „Pismo supełkowe”, „Karbowańce”, „Mówiące przedmioty”, „Pismo piktograficzne”, „Hieroglify egipskie i pismo klinowe”, „Alfabet grecki i łaciński”, „Alfabet polski i cyrylica”. Zapisanie tytułów na tablicy.

W tej fazie lekcji nauczyciel występuje w charakterze doradcy

Wywieszenie i odczytanie tablicy poglądowej „Początki pisma”. Porównanie tytułów opowiadań z treścią tablicy poglądowej, ilustrującej etapy rozwoju pisma. Nauczyciel podkreśla, że w czasach prehistorycznych ludzie wymyślali różne metody przenoszenia wiadomości za pomocą pamięci i mowy, „supełków”, „karbowańców”, ponieważ nie znali liter. Sposoby te jednak były zawodne. Podkreśla, że początek pismu dały obrazki, które zapoczątkowały pismo wyrazowe (hieroglify egipskie i pismo klinowe). Z niego wykształcił się alfabet grecki i łaciński.

Zwrócenie uwagi na etap „pisma sylabowego”, z którego pochodzi alfabet japoński. Ten etap rozwoju pisma nie miał jednak wpływu na powstanie alfabetu greckiego i łacińskiego.

Prześledzenie wędrówki liter na ściennych mapach historycznych „Starożytny Wschód” i „Średniowieczna Europa”. Droga wiodła od starożytnego Egiptu poprzez ziemie zamieszkałe przez plemiona w dolinie Eufratu i Tygrysu do państwa Fenicjan, stamtąd do Grecji i Rzymu, a następnie do Polski i Rosji.
Nauczyciel poleca zespołom opracowanie inscenizacji improwizowanych, ilustrujących poszczególne etapy rozwoju pisma (oprócz „pisma sylabowego”). Uczniowie wykorzystują pomoce dydaktyczne samodzielnie wykonane. Praca trwa 15-20 min.

Nauczyciel w tej fazie lekcji pełni rolę doradcy, w razie potrzeby inspiratora.

Odtworzenie scenek przez zespoły. Nadanie tytułów scenkom według koncepcji poszczególnych grup. Tytuły mogą brzmieć: gr. I – „Pomylony list”, gr. II – „Kipu” – metoda porozumiewania się plemion peruwiańskich, gr. III – „Notes na kiju”, gr. IV – „Propozycja pokoju”, gr. V – „Zaginiony oddział”, gr. VI – „Porozumiewanie się za pomocą hieroglifów egipskich i pisma klinowego”, gr VII – „Fenicjanie przenoszą alfabet do Grecji”, gr. VIII – „Alfabet łaciński w Polsce”. Następnie uczniowie omawiają swoje uczucia towarzyszące odtwarzaniu scenek.
Nauczyciel podkreśla znaczenie alfabetu w rozwoju cywilizacji, kultury, techniki, gospodarki i nauki oraz inicjuje następne ćwiczenie dramowe. Nawiązuje do własnych doświadczeń, które zdobył podczas pobytu w Kairze.

W mieście tym nazwy małych ulic wyrażone są wyłącznie w języku arabskim. Powoduje to dezorientację i poczucie strachu wśród turystów odwiedzających Egipt

Na polecenie nauczyciela uczniowie stają w kręgu. Wchodzą w role turystów, którzy oddalili się od grupy wycieczkowej i mają problemy z powrotem na miejsce zbiórki, gdyż nie potrafią odczytać nazw ulic wyrażonych po arabsku. Ponadto nie znają języka angielskiego. Uczniowie techniką pantomimy odtwarzają dezorientację przechodzącą w strach. Po wykonaniu ćwiczenia omawiają swoje odczucia. Ćwiczenie to pozwala bardziej docenić możliwość swobodnego porozumiewania się za pomocą pisma alfabetycznego.

Podsumowanie lekcji:
- grupowe budowanie opowiadania o dziejach pisma przy pomocy tablicy poglądowej; każdy uczeń kolejno podaje jedno zdanie, nawiązując do wypowiedzi poprzednika;
- podanie przez uczniów kilku propozycji tematu lekcji, np.: „Jak powstał alfabet”, „Od obrazków do alfabetu”, „Historia pisma” itd.; zapisanie propozycji na tablicy;
- wybór tematu lekcji metodą głosowania;
- wspólne sformułowanie notatki z lekcji, która może brzmieć następująco:

Alfabet wykształcił się w procesie ewolucji, przebywając drogę od pisma obrazkowego poprzez pismo wyrazowe (np.: hieroglify egipskie, pismo klinowe) i litery fenickie do alfabetu greckiego i łacińskiego. Alfabet grecki zapoczątkował „cyrylicę”, zaś łaciński – litery polskie.

zapisanie tematu i notatki z lekcji w zeszytach do języka polskiego.

Załączniki:

Polecenia na kartkach dla grup:

Iljin M.: Czarno na białym. Warszawa 1968.

Przeczytaj fragment od s. 5 (od słów „Pierwsza książka w niczym nie przypominała...”) do s. 9 (do końca rozdziału).
Opracuj opowiadanie pt.: Jak przekazywano wiadomości w czasach starożytnych? (na 1-2 min.)

Iljin M.: Czarno na białym. Warszawa 1968.

Przeczytaj fragment od s. 9 (od początku rozdziału) do s. 14 (do słów „Był mu tylko pomocą, służył pamięci”).
Opracuj opowiadanie (na 2-3 min) na temat przenoszenia wiadomości za pomocą „pisma supełkowego” i „wampumów”.
Ujin M.: Czarno na białym. Warszawa 1968.
Przeczytaj fragment na s. 14 (od słów „Istniało wiele takich sposobów...” do końca rozdziału).
Opracuj opowiadanie na temat zapisywania informacji za pomocą „karbowańców” (na 1 min.).

Iljin M.: Czarno na białym. Warszawa 1968.

Przeczytaj fragment na s. 14 (od początku rozdziału) do s. 16 (do końca rozdziału).
Opracuj opowiadanie na temat przekazywania wiadomości za pomocą przedmiotów (na 1 min.).

Iljin M.: Czarno na białym. Warszawa 1968.

Przeczytaj tekst na s. 16-18 (cały rozdział).
Opracuj opowiadanie na temat zapisywania i przenoszenia wiadomości za pomocą obrazków (na 1-2 min.).

Iljin M.: Czarno na białym. Warszawa 1968.

Przeczytaj tekst na s. 24-31 (od początku rozdziału do słów na s. 31 „...trzynaście tysięcy tabliczek z napisami w tym języku, wykonanymi babilońskim pismem klinowym”).
Opracuj opowiadanie na temat hieroglifów egipskich i pisma klinowego (na 1-2 min.).
Iljin M.: Czarno na białym. Warszawa 1968.
Przeczytaj tekst na s. 35 (od słów: „Jeszcze trudniej jednak domyślić się...”) do s. 38 (do końca rozdziału).
Opracuj opowiadanie na temat: „Jak między obrazkami w Egipcie pojawiły się litery i jak powstał alfabet fenicki, a z niego grecki i łaciński”? (na 1-2 min.).
Iljin M.: Czarno na białym. Warszawa 1968.
Przeczytaj tekst na s. 38 (od początku rozdziału) do s. 43 (do słów „...litery doszły do naszych czasów zmienione nie do poznania”).
Opracuj opowiadanie na temat: „Jak alfabet łaciński i grecki dotarł do krajów słowiańskich, Polski i Rosji”? (na 1-2 min.).
Wzór opowiadań na temat dziejów pisma:

Grupa I

W czasach prehistorycznych ludzie nie znali liter ani materiałów piśmienniczych. Stare wierzenia, podania i prawa przechowywano w pamięci ludzkiej. Ludzie umierali, a podania przekazywano z ust do ust. W starożytnej Grecji bajarz na uczcie opowiadał gościom „Iliadę” i „Odyseję”. Pełnił on rolę „żywej księgi”. „Zywe biblioteki” istniały również w innych krajach.

W starożytnym Rzymie rolę „żywych ksiąg” pełnili niewolnicy. Nosili oni różne nazwiska, zgodne z tytułem opowiadanego przez siebie podania, np. Iliada, Odyseja, Eneida.

Za pomocą pamięci ludzkiej przenoszono także listy, przekazując je ustnie. Listy takie niewolnikom często myliły się, gdyż jeden człowiek nie mógł zapamiętać dziennie kilku listów.

Grupa II

W celu lepszego zapamiętania treści przekazywanych listów i informacji zaczęto wiadomości oznaczać „supełkami”. Tak powstało „pismo supełkowe”, zwane także węzełkowym.

Do pisma supełkowego używano grubych sznurów, które wiązano na kiju. Do nich przywiązywano sznurki różnej barwy, a na nich wiązano węzełki. W Peru taki system porozumiewania się nazywano „kipu”. Czarny węzeł oznaczał śmierć, czerwony – wojnę, biały – pokój, zielony – chleb itd.

Różne plemiona wykorzystywały rozmaite materiał do porozumiewania się za pomocą pisma węzełkowego. Niektóre plemiona indiańskie z Ameryki Phi. supełki zastąpiły różnokolorowymi muszlami morskimi, które nawlekano na sznurki i łączono w pasy. Takie pasy nazywano „wampumami”. Wiadomości zakodowane w „wampumach” przenosili między plemionami posłowie, wyjaśniając ich treść za pomocą mowy.

Informacje przekazywane za pomocą „supełków” i „wampumów” nie były jednoznaczne. Wymagały objaśnienia osoby zorientowanej w treści listu. System ten nie był więc doskonały.

Grupa III

Istniały też inne sposoby wspomagania pamięci ludzkiej. Niektóre plemiona notes z węzełków zastępowały notatkami na kiju. Gdy ktoś pożyczył dwa i pół kilograma mąki, wycinano na patyku nacięcia, zwane „karbowańcami”. Robiono dwa nacięcia duże i jedno małe. To był zapis długu. Następnie rozcinano patyk wzdłuż i jedną połowę zabierał pożyczkobiorca, drugą- pożyczkodawca. Przy zwrocie długu obie połowy składano i nie było mowy o oszustwie (uczeń demonstruje kij z nacięciami). Karb na kiju wykorzystywano także do liczenia dni. Taki kalendarz sporządził sobie Robinson Kruzoe na bezludnej wyspie.

Grupa IV

Prostszym sposobem porozumiewania się były „mówiące przedmioty”. Indianie wypowiadając wojnę innemu plemieniu indiańskiemu przesyłali mu dzidę lub strzałę. Gdy chodziło o pokój, przesyłano fajkę i tytoń. Rozumiecie teraz, dlaczego w różnych filmach indiańskich często pojawia się rytuał palenia fajki. Jest to symbol pokoju. Niejednokrotnie całe opowiadania układano z przedmiotów.

Grupa V

Następnym, wygodniejszym sposobem porozumiewania się było pismo obrazkowe. Każde słowo wyrażano za pomocą obrazka. Ryto je na kamieniach, ścianach jaskiń, budowli, na korze drzew. W wielu krajach odnaleziono mnóstwo takich obrazków. Odczytać z nich można wierzenia, obyczaje, zawody dawnych społeczeństw. Indianie uważali się za potomków dzikich zwierząt. Zapewne rysunki zwierząt na ścianach jaskiń stanowią galerię ich przodków. Za pomocą obrazków przekazywano również informacje, np. rysunek zwierzęcia przebitego strzałą i kilka postaci ludzkich oznaczało zawiadomienie o udanych łowach. Pismo obrazkowe przetrwało do dziś u Eskimosów. niektórych plemion indiańskich i polinezyjskich. Jest ono także wykorzystywane w cywilizowanych krajach (np. znaki drogowe).

Przekazywane wiadomości za pomocą tego pisma nie były jednoznaczne, mogły wyrażać różne informacje. Pismo obrazkowe zapoczątkowało wiele późniejszych systemów zapisywania informacji. Z niego wywodzi się m.in. pismo chińskie i hieroglify egipskie.

Grupa VI

Następnym rodzajem pisma było pismo wyrazowe. Między obrazkami zaczęły pojawiać się figury geometryczne, które oznaczały litery i dźwięki. Taki rodzaj pisma odkryto w Egipcie na ścianach piramid, starych świątyń. Są to tzw. hieroglify egipskie, w których obrazki połączono z literami. Przypominają one nasze rebusy. Znaki coraz bardziej wypierały obrazki. Pismo Persów i Babilończyków przypomina małe kliniki. Nosi ono nazwę pisma klinowego

Hieroglify zachowały się do dnia dzisiejszego. Chińczycy do dziś piszą hieroglifami, chociaż hieroglify chińskie na przestrzeni wieków ulegały licznym przeobrażeniom. W Polsce hieroglify też jeszcze nie wyszły z użycia, np. obrazek z trupią czaszką i dwoma skrzyżowanymi liniami oznacza truciznę.

Grupa VII

Nasze litery pochodzą od obrazków. Ojczyzną liter był Egipt. Egipcjanie uzupełnili hieroglify literami, aby wyrazić za ich pomocą słowa, których nie można było przedstawić za pomocą rysunków, np. imiona.

Egipcjanie nigdy jednak nie ułożyli alfabetu. Zrobiło to semickie plemię Hyksosów, które wybrało z hieroglifów egipskich 21 znaków i zamieniło je na litery. Alfabet ten udoskonaliło kupieckie plemię semickie Fenicjan, które przeniosło litery do krajów leżących w basenie Morza Śródziemnego – do Grecji. Alfabet fenicki udoskonalili Grecy i w ten sposób powstał alfabet grecki. We Włoszech przekształcono go w alfabet łaciński.

Grupa VIII

Na tereny dzisiejszej Polski pismo dotarło w średniowieczu wraz z chrześcijaństwem. Był to alfabet łaciński. Pierwsze książki w Polsce pisano po łacinie. Słowa polskie w tekstach łacińskich zaczęły pojawiać się w XII wieku. Na przestrzeni stuleci alfabet polski kilkakrotnie porządkowano. Próby udoskonalenia alfabetu podjęła również Komisja Edukacji Narodowej w XVIII w. Po kolejnych poprawkach alfabet uzyskał obecną postać.

Do Słowian wschodnich i Rosji dotarł alfabet nic łaciński, lecz grecki. Była to tzw. „cyrylica”, która przekształciła się w alfabet rosyjski.

I książki mają swoją historię

Informacja o zespole uczniowskim

Zajęcia odbyły się w Szkole Podstawowej nr 92 w Łodzi jako lekcja pokazowa dla nauczycieli bibliotekarzy. Pierwsza lekcja (45 min.) prowadzona była metodą ćwiczeniową, jej zasadniczym celem było zapoznanie uczniów z dziejami książki.

Dwie kolejne lekcje (90 min.) realizowano metodą dramy. Uczniowie po raz pierwszy zetknęli się z tą metodą pracy.

Cele edukacyjne

Uczeń po lekcji:

umie wymienić różne formy książki na przestrzeni wieków;
rozumie zmienność i ewolucję form książki na tle rozwoju cywilizacji starożytnej, średniowiecznej, nowożytnej i współczesnej;
umie selekcyjnie czytać tekst popularnonaukowy i wybierać z niego fakty istotne do rozwiązania problemu;
potrafi twórczo przetwarzać teksty popularnonaukowe na dialogi, scenki, inscenizację improwizowaną;
umie „wejść” w rolę i „być” w roli;
potrafi wyzwolić indywidualną pomysłowość w budowaniu grupowych opowiadań, scenek;
umie wyrazić uczucie bólu i niezadowolenia za pomocą pantomimy;
rozumie trud ludzi kształtujących historię książki;
umie na mapach odnaleźć państwa i miejscowości znaczące dla dziejów książki.

Przygotowanie nauczyciela do lekcji:

przemyślenie koncepcji zajęć prowadzonych metodą dramy;
wybór technik dramowych, odpowiadających zaplanowanym zagadnieniom i etapom lekcji;
opracowanie zadań dla zespołów uczniowskich;
przygotowanie pomocy dydaktycznych;
przygotowanie sali lekcyjnej (stoliki stawiamy pod ścianą, środek sali jest pusty, krzesła ustawiamy w półkolu).

Metody realizacji: rozmowa kierowana, instruktaż nauczyciela, praca w grupach z tekstem książki popularnonaukowej, drama (techniki: inscenizacja improwizowana, scenka improwizowana, rzeźba, pantomima, grupowe budowanie opowiadania).

Pomoce dydaktyczne:

Mapy ścienne historyczne: „Starożytny Wschód”, „Średniowieczna Europa”.
Napisy na kartonikach wykonane mazakami: książka kamienna, zwój papirusowy, tabliczka gliniana, tabliczka woskowa, kodeks pergaminowy, inkunabuł, książka drukowana współczesna, zbiór audiowizualny, starożytny skryba, średniowieczny kopista.
Szpilki (agrafki) do przymocowania napisów do odzieży uczniów.
Zwój papirusowy zrobiony z papieru pakowego.
Iljin: Czarno na białym. Warszawa 1968 (po 2-3 egz. dla każdej grupy)
Tablica poglądowa „Dzieje książki”.
Wystawa ozdobnych inicjałów i iluminacji w książkach średniowiecznych (odbitki z Encyklopedii wiedzy o książce – tabl. III, IV. V, VI; s. 1002 – ilustracja „Inicjał w rękopisie”; tabl. 27
1556 „Modlitewnik”; tabl. 33 – s. 1844 – „Ornamenty”. O książce. Mała encyklopedia dla nastolatków: ilustracje s. 147, 148,149.
O książce. Mała encyklopedia dla nastolatków, s. 26, hasło: audiowizualne materiały – dla jednej grupy.
Książka współczesna o pięknej szacie edytorskiej – 1 egz. dla jednego ucznia.
Kaseta wideo i płyta kompaktowa
po 1 egz. dla jednej grupy.
Lalka, zabawki-zwierzęta, sztuczne kwiaty, wężyki z kolorowego papieru.
Czyste kartki do notowania – po 2 dla każdej grupy.
Polecenia na kartkach dla grup – po 1 kartce z poleceniami dla każdego zespołu.

Tok lekcji:

Powtórzenie etapów rozwoju książki na podstawie tablicy poglądowej. Wyszukanie na mapach ściennych państw i miast istotnych dla dziejów książki: na mapie „Starożytnego Wschodu” – Egiptu, rzeki Nil, miasta Pergamon; na mapie „Europy średniowiecznej” – Moguncji, Krakowa, Warszawy.
Podział uczniów na 2-3-osobowe zespoły. Przydzielenie i objaśnienie zadań dla grup. Każdy zespół czyta wskazany przez nauczyciela rozdział książki M. Iljina Czarno na białym, omawiający poszczególne etapy rozwoju formy książki. Następnie wypisuje z nich na kartkach fakty istotne dla dziejów książki, postacie i miejsce zdarzenia. Pod kierunkiem kierownika grupy i przy pomocy tablicy poglądowej selekcjonuje je i opracowuje dialog przedstawiający poszczególny etap rozwoju książki. Kierownik grupy przydziela kolegom role do wystawienia. Uczniowie przypinają do odzieży przygotowane przez nauczyciela napisy, odpowiednie do przydzielonych im ról, i są gotowi do prezentacji scenki trwającej ok. 1-3 min.

Nauczyciel w tej fazie lekcji występuje jako doradca lub inspirator.

Na polecenie nauczyciela grupy – stosownie do chronologii dziejów książki i etapów jej rozwoju – prezentują przygotowane wypowiedzi i scenki. Nauczyciel po każdej prezentacji uzupełnia pominięte przez uczniów istotne fakty historii książki. W ten sposób powstaje inscenizacja improwizowana o dziejach książki. Po zakończeniu prezentacji uczniowie wychodzą z przydzielonych im ról, odpinając napisy.
Nauczyciel nawiązuje do formy edytorskiej rękopiśmiennych kodeksów pergaminowych oraz inkunabułów. Poleca uczniom obejrzenie wystawy reprodukcji iluminacji i inicjałów, w które były wyposażone książki rękopiśmienne.

Zadaniem uczniów jest określenie formy ozdób inicjałów i iluminacji oraz ich tematyki. Następnie uczniowie wymieniają rodzaje ozdób. Są to motywy kwiatowe, zwierzęce, religijne, wężyki. Na iluminacjach przedstawia się tematykę związaną z treścią książki.

Na polecenie nauczyciela uczniowie stają w kręgu. Nauczyciel wyjaśnia, że ich zadaniem jest odtworzenie wybranego przez siebie ozdobnego inicjału za pomocą techniki rzeźby. Do ozdobienia inicjału można wykorzystać rekwizyty: sztuczne kwiaty, lalkę, zabawki-zwierzęta, wężyki. Nauczyciel wyjaśnia również technikę rzeźby. Uczniowie odliczają do trzech. „Jedynki” wchodzą w rolę rzeźbiarzy, „dwójki” i „trójki” – materiału rzeźbiarskiego. Po wykonaniu ćwiczenia uczniowie omawiają je, wymieniając literę, którą odtwarzali, rodzaje wykorzystanych ozdób oraz przeżycia z tym związane.

Celem tego ćwiczenia jest przybliżenie młodzieży piękna ozdób wykorzystanych w inicjałach oraz ogromnego nakładu pracy iluminatorów średniowiecznych oraz ich pomysłowości i wyczucia piękna.

Nauczyciel nawiązuje do piękna i tematyki iluminacji w książkach rękopiśmiennych. Dzieli uczniów na 4-5-osobowe zespoły. Poleca grupom przygotowanie wybranej przez nich scenki z improwizowanym dialogiem, która mogła być przedmiotem takiej iluminacji. Proponuje tematykę znaną uczniom z literatury: produkcja papirusu, produkcja pergaminu, starożytna szkoła rzymska, w której uczniowie pisali na tabliczkach woskowych, średniowieczne skryptorium, starożytny sklep ze zwojami papirusowymi.

Nauczyciel występuje tutaj ponownie w charakterze doradcy, w razie potrzeby – inspiratora.

Po odtworzeniu scenek uczniowie omawiają je, uzasadniając wybór pomysłu i emocje związane z jego realizacją.

Celem tego ćwiczenia dramowego było rozwijanie pomysłowości, samodzielności w budowaniu scenek, budzenie emocjonalnego stosunku do trudu ludzi kształtujących dzieje książki.

Nauczyciel przypomina uczniom o obowiązku poszanowania książki, inicjując dwa ćwiczenia dramowe:

Uczniowie stojąc w kręgu odliczają do dwóch. „Jedynki” wchodzą w role książek, ich głowy i kończyny stają się kartkami książek. „Dwójki” stają się czytelnikami. Zadaniem czytelników jest „czytanie” książek. W przypadku niewłaściwego traktowania „książek” przez „czytelników”, „książki” mogą jęczeć, płakać. Nie wolno bronić się inaczej.
Uczniowie stojąc w kręgu, wchodzą w role książek. Nauczyciel trzymając w ręku kartkę papieru, symbolizującą książkę, rozdziera ją, a następnie gniecie. Zadaniem uczniów, będących w roli książek, jest indywidualne odtworzenie sytuacji niszczonej książki za pomocą pantomimy.

Po wykonaniu ćwiczeń uczniowie omawiają swoje stany emocjonalne i korelują je z „przeżyciami” niszczonej książki przez czytelnika.

Podsumowanie lekcji.
Grupowe budowanie opowiadania o dziejach książki. Uczniowie, siedząc na krzesłach w kręgu, na polecenie nauczyciela konstruują opowiadanie, podając kolejno jedno-dwa zdania ilustrujące istotne wydarzenia z historii książki. W przypadku wystąpienia trudności korzystają z tablicy poglądowej i pomocy nauczyciela.
Na polecenie nauczyciela uczniowie podają propozycje tematu lekcji, które są zapisywane na tablicy. Następnie drogą glosowania dokonują w wyboru tematu.
Uczniowie wspólnie z nauczycielem konstruują notatkę z lekcji, która może brzmieć następująco:

Współczesna postać książki wykształciła się w procesie ewolucji, przebywając drogę od tabliczki glinianej, woskowej i zwoju papirusowego, poprzez rękopiśmienny kodeks pergaminowy i papierowy, do współczesnej formy książki drukowanej i zbiorów audiowizualnych. Zmienność form książki na przestrzeni wieków uwarunkowana była rozwojem techniki, wiedzy oraz kultury w poszczególnych epokach cywilizowanych. Ludzie i instytucje edytorskie tworzący dzieje książki wnieśli wiele trudu, aby książka w czasach współczesnych stała się towarem tanim i powszechnie dostępnym.

Zapisanie tematu lekcji i notatki w zeszytach do języka polskiego.

Załączniki:

Polecenia dla zespołów uczniowskich