Wizerunek potoczny biblioteki, bibliotekarza oraz zawodu bibliotekarskiego – chyba każdy odczuł, że mało przyjazny ma charakter obiegowego stereotypu. Powielają go wszyscy, albo prawie wszyscy, mimo że z bibliotek korzysta najwyżej co czwarty Polak. Jednak każdy wie, jak jest.

Ale jest w życiu taki okres oraz taki rodzaj biblioteki, do której każdy (prawie każdy?) wtedy osobiście wdepnąć powinien. To jest czas nauki w szkole podstawowej i biblioteka w tej szkole. No więc trzeba z tej wyjątkowej okoliczności skorzystać, dla poprawy lub co najmniej dla retuszu tego wizerunku.

Stereotyp

Ale to nie będzie łatwe. Stereotypy mają bowiem charakter ponadracjonalny i pozaświadomościowy, nie poddają się perswazji ani argumentom. Po prostu istnieją i rozpowszechniają się niezależnie od woli oraz bez związku z bieżącą rzeczywistością. Można spotkać stu wychudzonych Turków oraz czterdziestu (bez przesady znowu) Szkotów, szastających pieniędzmi, a i tak wiadomo, że to sknerusy, Turcy zaś są grubi i już. Jakakolwiek dyskusja z tymi opiniami nic nie da.

Każdy również wie, że bibliotekarstwo polega na czytaniu książek i już nic więcej nie trzeba umieć. Ogólnie wiadomo też, że w bibliotece należy być cicho, że to instytucja anachroniczna, zaś bibliotekarze i bibliotekarki to kostyczne przemądrzałki, które każdego mają za palanta. W rezultacie (wniosek) trzeba te biblioteki omijać z daleka oraz tępić, gdzie się da.

Spór z taką opinią jest bezskuteczny: stereotypy są na kontrargumenty zaimpregnowane. Z drugiej strony, trwanie akurat takiego stereotypu to dla zawodu zagrożenie śmiertelne.

No więc można tych poglądów co najmniej nie potwierdzać oraz nie utrwalać. Co więcej: poprzez praktykę i pokaz, przez kreację innego wizerunku, można podać je lekkiemu osłabieniu. Wlać kilka kropel wątpliwości, aż sukcesywnie zrobi się z nich cały ocean. Może być Indyjski.

Pytanie: kiedy jest pytaniem dobrym. Oczywiście wówczas, kiedy opiniodawcy fizycznie pojawią się w bibliotekach, więc właśnie podczas nauki w szkole podstawowej, bo tylko wtedy można capnąć wszystkich. I postarać się o demontaż złego wizerunku biblioteki, a w to miejsce: o kreację lepszego.

Wizerunek własny

Ale wizerunek to jest obraz rzeczywistości, a nie rzeczywistość jako taka. To znaczy, że samo właściwe funkcjonowanie biblioteki dobrego wizerunku jeszcze nie tworzy, a także odwrotnie-jakkolwiek lepiej, żeby obraz i rzeczywistość były do siebie zbliżone. Istnieją bardzo dobre biblioteki o mizernym wizerunku, bo zaniedbały marketing, oraz są też biblioteki kiepskie, z wizerunkiem nad podziw korzystnym.

Dobry wizerunek biblioteki trzeba zatem wykreować intencjonalnie. Zwłaszcza że tym razem nie chodzi o żadną bibliotekę konkretną, lecz o bibliotekę symboliczną: o wyobrażenie biblioteki jako instytucji. Co w dodatku ważne – musi to być wizerunek własny wprawdzie, ale korzystny według kryteriów użytkowniczych, więc wedle opinii publiczności, a nie w myśl parametrów ściśle profesjonalnych. To nie jest jedno i to samo.

Owszem, biblioteka lansowana jako modelowo dobra powinna być sprawna według ogólnikowych kryteriów potocznych, natomiast nie musi być perfekcyjna. Wszystkich usługobiorców, wszędzie, cechuje tzw. satysfakcyjność – zadowolenie z usługi poprawnej, dostatecznej, jakotakiej, jeżeli zrealizowanej szybko i bez trudności. I na tym opiera się głównie wizerunek usługodawcy, jak też na różnych przyjaznych naddatkach.

Tych, które użytkownicy określą jako przyjazne i zaakceptują. Więc w tworzeniu wizerunku trzeba je podkreślić, wyolbrzymić, nastawić na nie promocję: żeby powstało stosowne odczucie. Wywołane raz i podtrzymane, może przylepić się do świadomości i z czasem przelicytować niekorzystny stereotyp. Pod warunkiem, że na pierwszym planie tego wizerunku, w samym centrum odczuć, znajdzie się to właśnie, co jest z tym stereotypem ostentacyjnie sprzeczne.

Przyjazność

W portretach stereotypowych biblioteka występuje jako instytucja oschła, zimna, pełna zakazów i hermetyczna. Żeby to przełamać, trzeba już w bibliotekach szkół podstawowych zadbać o symptomy życzliwości, chociaż bez przesady: wystarczy, że można w nich zachowywać się naturalnie, bez zbędnego skrępowania i że biblioteki są nastawione na uczniów, a nie na siebie.

Tym, co najbardziej wszystkich zniechęca, a nawet frustruje, jest nadmiar rygorów: nie wolno, nie można, wzbronione. Zatem nie warto powtarzać zakazów oczywistych i ogólnoszkolnych, bo i tak każdy wie, że obowiązują – lepiej niż przeciwwskazania, eksponować to, co wolno.

A wolno gadać, zachowywać się naturalnie i używać całej przestrzeni bibliotecznej, po to ona bowiem jest: do używania. Każdego przychylnie nastraja fakt, że może w czymś grzebać i szperać, z czegoś skorzystać samodzielnie. Wtedy człowiek czuje się swobodnie i dobrze, kiedy może coś zrobić sam, po swojemu i według własnej ochoty, więc – w ramach rozsądku - trzeba mu to umożliwić, a niezbędne interwencje podejmować bardzo dyskretnie. Że zaś powstanie trochę bałaganu, to trudno: po to się jest, żeby z bałaganu znowu odrodzić porządek.

Porządek – w sensie schludności i korzystnego wyglądu – jest zresztą konieczny także dla uprzyjaźnienia biblioteki. Nic, co niczemu nie służy, nie może być na widoku, zaplecze techniczne musi być ukryte, tak jak wszelkiego rodzaju śmieci, w tym: nieaktualne już informacje. Przestrzeń trzeba skomponować, biorąc pod uwagę przesłanki funkcjonalne oraz estetyczne – i to nie musi być połączone z kosztami. Tak powinna wyglądać biblioteka na przywitanie; pod koniec dnia może już być różnie. Trudno.

Mówiąc najogólniej, każdy uczeń nasiedział się był już na lekcjach, namilczał oraz namęczył intelektualnie. Przeniesienie tego wszystkiego do biblioteki to jest to, za czym zdecydowanie nie tęskni i co czyni ją w jego opinii mało przyjazną.

Nie musi być tam witany wylewnie, za to trzeba, żeby mógł skorzystać wtedy, kiedy mu to obiecano. Zamykanie bibliotek, szkolnych i nieszkolnych, kiedy mają być otwarte, to już nie krok, ale trójskok w niewłaściwą stronę. Świadomość, że jest się lekceważonym, zapada bowiem w pamięć na długo i zły stereotyp biblioteki odrasta, jak łeb złego smoka.

Przyjemność

Biblioteka szkolna jest oczywiście agendą szkoły i powinna wspierać procesy edukacyjne. Lecz nie jest to jej funkcja jedyna zadanie wyłączne. Z punktu widzenia przebudowy wyobrażeń ważne jest, że służy również rozrywce. Powinna służyć rozrywce, bo w efekcie tworzy się automatyczne skojarzenie przyjemne.

Oprócz przyjaznego nastroju i tolerancji dla umiarkowanej spontaniczności – w przeciwieństwie do lekcyjnych rygorów – przyjemna jest możliwość skorzystania z tego, czego nie ma w domu: z różnych zasobów piśmienniczych i ewentualnie z innych oraz z internetu. Więc trzeba zapewnić szanse korzystania, w sposób swobodny i także dla przyjemności, właśnie dla rozrywki.

Lektura przyjemnościowa lub zabawowe korzystanie z elektroniki (byle bez przesady) nie tylko niczym złym nie jest, ale stanowi konieczność. Właśnie to bowiem na długo kojarzy bibliotekę dobrze, toteż trzeba uznać rozrywkę za istotny składnik wizerunku biblioteki, także szkolnej.

Z rozrywką i przyjemnością łączą się również, nierzadko, zachowania i reakcje kompensacyjne, zastępcze: kiedy można oderwać się od kłopotów, także od uciążliwości szkolnej nauki. W strukturze szkoły biblioteka szkolna powinna być ogniwem mało sformalizowanym, tworząc namiastkę przejściowego azylu. Nieliczne a wiarygodne badania (sporo badań to niestety śmieci) sygnalizują, że takie oczekiwania wśród uczniów są. Jeżeli zaspokojone – też kojarzą bibliotekę dobrze, na dłużej.

Przyjemne są też przedsięwzięcia grupowe, więc imprezy i zespoły zainteresowań, jeżeli sprzyjają spontanicznym interakcjom i zawierają element zabawy. Jednak pod warunkiem utrafienia w rzeczywiste zainteresowania uczniów – bo inaczej stanowiłyby tylko proste przedłużenia dydaktyki. Otóż jeśli realizowane, to konstytuują wizerunek biblioteki ciekawej i żywej, diametralnie różny od stereotypowego schematu.

Pożytek

Już z założenia, biblioteka powinna być instytucją pożyteczną i na ogół jest, jednak przeświadczenie o charakterze tego pożytku zmienia się z wiekiem użytkowników. O ile więc użyteczność biblioteki szkolnej polega głównie na wspieraniu procesów edukacyjnych, wzbogacaniu wiedzy, dostarczaniu informacji oraz na aktywizacji intelektualnej – o tyle można wątpić, czy tak właśnie jest postrzegana przez uczniów szkół podstawowych. Tak może być później, z czasem. Natomiast w okresie nauki wrażenie użyteczności może generować się przede wszystkim – jeśli nie wyłącznie – z nieformalnego pożytku własnego.

Po pierwsze, jest to pożytek ponadlekcyjny. Ma miejsce wtedy, jeśli w bibliotece można skorzystać z czegoś – dowiedzieć się, wziąć udział, zobaczyć, przemyśleć – co nie ma żadnego bezpośredniego związku z treścią nauki i z przebiegiem lekcji. Co natomiast odpowiada spontanicznym zainteresowaniom indywidualnym lub jest w stanie takie zainteresowania wywołać.

Po drugie zaś: to może być zindywidualizowana pomoc w nadrobieniu edukacyjnych zaległości. Jest wprawdzie mało prawdopodobny biblioteczny kurs nauczania równoległego (np. biblioteczne kółko matematyczne), za to można wyobrazić sobie ćwiczenia, poprawiające techniczną umiejętność czytania, dla tych uczniów, którzy jej nie opanowali mimo lat nauki, więc wszystko idzie im w szkole źle.

Jak też jest możliwe grupowe wprowadzenie w tajniki użytkowania komputera oraz internetu – tych uczniów, którzy sobie z tym nie radzą. Można też ewentualnie zaproponować w tym zakresie ćwiczenie umiejętności wyższego rzędu.

Zarówno uwolnienie się od przykrego epitetu półanalfabety, jak też nabycie sprawności w korzystaniu z komunikacji elektronicznej, powinno poprawić wizerunek biblioteki: jako instytucji rzeczywiście pożytecznej – w przeświadczeniu osobistym. To ważne, nawet jeżeli dotyczy niezbyt licznej grupy osób.

Syndrom nowoczesności

Fatalnym obciążeniem potocznego wyobrażenia biblioteki jest określenie jej jako instytucji konserwatywnej, skostniałej, wręcz archaicznej. Eliminacja takich opinii, właśnie w bibliotece szkolnej, jest trudna, nie do końca bowiem wiadomo, co je wywołuje. Z kolei każda większa modernizacja musi kosztować, a w kasie najczęściej są pustki.

Wrażenie anachroniczności, w świadomości uczniów szkół podstawowych (ale potem zachowane na długo), najprawdopodobniej generują trzy główne czynniki, które wobec tego trzeba (w miarę możliwości) odpowiednio kształtować. Jest to: wyposażenie pomieszczeń bibliotecznych – zakres, jakość i wygląd zasobów oraz – wprowadzenie i wykorzystanie elektroniki, jak też innych urządzeń technicznych.

Dziwne czy nie, ale wygląd tego, co w bibliotece stoi, w dużej mierze decyduje o wrażeniu nowoczesności, względnie anachroniczności. Stary i zdezelowany sprzęt, każdy mebel inny, wszystko w marnym stanie; jeżeli tak to wygląda (a często wygląda), to opinia dziadostwa przykleja się do biblioteki na stałe. Poczucie nowoczesności bierze się z nowości i jednolitości wyposażenia – najlepiej z kombinacji drewna, metalu i szkła – i rzeczywista kondycja biblioteki nie ma tu nic do rzeczy, ani też nikogo nie obchodzi. Jak nas widzą, taki (trwały) wizerunek sobie kreują.

Z kolei zasoby uchodzą za nowoczesne, jeśli nie ma w nich zbędnych staroci (po to jest selekcja) i jeśli są różnorodne - oprócz książek i czasopism, jeszcze kasety wideo i audio oraz CD. W równym stopniu decyduje wygląd: schludność, czystość i kolorystyka. Postrzępione książki (cóż z tego, że wciąż użyteczne), stare introligatorskie oprawy, okładki z papieru pakowego, a wreszcie kurz wszystko to sprawia odstręczające wrażenie. A przecież tak często jest!

I jest jeszcze jakaś koszmarna mania, jak Polska długa i szeroka, występująca nagminnie w mniejszych bibliotekach rozkładania na stołach stosów starych gazet. Jeden diabeł wie, skąd się to wzięło, ale można mówić o epidemii. Otóż przez to wszystko razem wielu uważa biblioteki za składowiska makulatury.

A poza tym daje się zauważyć prawidłowość, że im w bibliotece więcej urządzeń technicznych, zwłaszcza elektronicznych, ale także innych (kserokopiarki, kamery, aparatura foniczna itd.), tym silniej uczniom kojarzy się z nowoczesnością. Pod jednym warunkiem: że całe to wyposażenie techniczne jest istotnie używane. Trzeba więc ostentacyjnej, może nawet manipulatorskiej demonstracji, bo również w ten sposób tworzy się wyobrażenie biblioteki nowoczesnej. Może nawet głównie – tak.

Bibliotekarze

Z niedobrym stereotypem biblioteki nierozerwalnie splata się w świadomości potocznej kiepski wizerunek bibliotekarza, a właściwie bibliotekarki. Pochodzi zapewne z przestarzałego wariantu biblioteki (i bibliotekarki) prezencyjnej, więc głównie akademickiej, lecz utrwalił się przez złe doświadczenia, wyniesione z bibliotek szkolnych. Potrzeba zmiany tego wizerunku jest bezdyskusyjna, ale jest to trudne, ponieważ w bibliotekarstwie szkolnym nie istnieje teoretyczny model postawy bibliotekarskiej, do którego należałoby dążyć w intencji wykreowania wyobrażenia innego.

Obecnie obowiązuje wzorzec, mieszczący się w sformułowaniu bibliotekarz – nauczyciel, utożsamiający bibliotekarza z nauczycielem i lansujący taki właśnie wizerunek. Co więcej: realizacja zadań dydaktycznych, nauczycielskich, przez bibliotekarzy, w relacjach bieżących podnosi ich autorytet i zwiększa prestiż biblioteki w szkolnym środowisku. Ale to tylko na krótką metę, doraźnie. Dla późniejszego, postszkolnego wizerunku bibliotekarza jest to natomiast rozwiązanie fatalne.

Wprawdzie bowiem po latach dobrze wspomina się wielu nauczycieli, nawet najsurowszych, ale towarzyszy temu absolutna pewność, że już nikogo z nas, absolwentów, uczyć nie będą. Natomiast z usług bibliotekarzy można korzystać do końca życia, dlatego wyobrażenie, że nadal są to też nauczyciele, działa zniechęcająco. Wielu płoszy, odstrasza i generuje opinie mało przyjazne, a nawet złośliwe.

Jeśli jednak nauczycielska postawa bibliotekarki jest zła, to jaka jest dobra? Przejmowanie innych, nieformalnych ról, np. matki lub ciotki (bo tak też bywa), życzliwych i pouczających, również przynosi rezultaty złe.

Każda biblioteka, więc także szkolna, jest wprawdzie instytucją intelektualno-edukacyjną i częściowo rozrywkową oraz kompensacyjną, ale przede wszystkim mediacyjną i usługową . I taką musi pozostać, a to narzuca konieczność zachowania umiarkowanej i neutralnej postawy bibliotekarskiej. Jeśli zatem w bibliotece szkoły podstawowej nie można odciąć się od funkcji pedagogiczno-wychowawczej (a nie można), to należy ją realizować wyjątkowo dyskretnie. Inaczej niechęć społeczna nie opuści tego zawodu nigdy.

W sumie, trzeba koniecznie wypracować zmodyfikowany model profesjonalnej bibliotekarki szkolnej – przyjmując ten punkt widzenia. Osoby rzeczowej i dobrze znającej swój fach, gwarantującej sprawną realizację usług, zręcznie pośredniczącej w transmisji treści oraz budującej ciekawą ofertę ponadusługową. Żeby zaś tak było, potrzeba rozległej wiedzy ogólnej oraz zawodowej, a także umiarkowanej życzliwości wobec publiczności uczniowskiej, lecz bez oznak poufałości.

Należy też amputować wszelkie dziwactwa. Nauczyciele, z takim albo innym bzikiem, mogą z perspektywy czasu wydawać się sympatyczni, natomiast bibliotekarki – z całą pewnością nie. To właśnie przecież dziwactwa, często urojone, są temu zawodowi przypisywane we wszystkich znanych stereotypach i to one potęgują niechęć. Trzeba więc unikać ich, jak zarazy.

Bibliotekarka w szkole podstawowej musi być przez uczniów kojarzona ze swoim, bibliotekarskim zawodem oraz właśnie z biblioteką. Kojarzona - dobrze. Wmontowanie zaś w strukturę szkoły, lepiej (dla późniejszych wyobrażeń) żeby nie było specjalnie eksponowane.

Oczywiście, biblioteka w szkole nie może nie być cząstką szkoły. Nic może nic wspierać procesów lekcyjnych, jak również zapewne nie może odmówić powiadamiania o bibliotecznej aktywności, względnie pasywności, uczniów. Ale to właśnie jest jeden z najczęściej sygnalizowanych powodów niechęci do bibliotek i bibliotekarzy, w ogólności.

Dla wizerunku tego zawodu byłoby o wiele lepiej, gdyby na kartotekę każdego użytkownika biblioteki – także ucznia w bibliotece szkolnej – była urzędowo nałożona klauzula bezwzględnej tajności. Jej brak podważa zaufanie do bibliotekarza i do biblioteki, redukuje poczucie bezpieczeństwa i wywołuje frustrację. No to dlaczego mają nas lubić?

Skala

Powszechność nauki szkolnej i obligatoryjny obowiązek zapisu do szkolnej biblioteki same z siebie nie spowodują, że każdy w życiu dorosłym będzie z biblioteki korzystał. Bynajmniej: większość wszak nic korzysta. Ale opinie o bibliotekach są od korzystania niezależne, bo wyniesione z obiegowych stereotypów i utrwalane (bądź nie) przez kontakty z bibliotekami szkół podstawowych właśnie - nierzadko jednorazowe i krótkotrwałe.

Otóż trzeba, żeby wszystko, co podczas tych kontaktów utrwala albo pogłębia zły stereotyp biblioteki i bibliotekarza, było w miarę możliwości redukowane. Te stereotypy można bowiem i należy sukcesywnie retuszować i zmieniać. Bo to wszak wcale nie jest zawód aż tak nijaki, jak mówią, tyle że powinien zachować własną, odrębną i racjonalną tożsamość. Z czasem zaczną go wtedy, ewentualnie, postrzegać inaczej.

Autor jest profesorem zwyczajnym, pracuje w Instytucie Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa na Wydziale Zarządzania i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Jagiellońskiego

Co w numerze?