Chyba nie umiem napisać na taki temat. Nic ciekawego nie przychodzi mi do głowy. O czym napisać? Od czego zacząć? Kim powinien być bohater?”

Jak pokazać uczniom pomysł na tekst literacki? W jaki sposób inspirować, a nie podawać gotowe rozwiązania? Jak zachęcać do pisania, by nie zniechęcić, a jednocześnie zwrócić uwagę na ważne elementy tekstu literackiego? Na początku jednak bez zagłębiania się w terminy i „przepisy”. Jak poprowadzić zajęcia, które być może wzbudzą głód na kolejne – o warsztacie pisarza?

Oto propozycja cyklu spotkań dla początkujących noblistów.

Każde spotkanie rozpoczyna się rozmową inspirowaną tekstem kultury (sugestia), np. wiersz, reprodukcja obrazu, piosenka, film. W zajęciach bierze udział od czterech do sześciu osób. Uczniowie pracują w grupie oraz indywidualnie. Na zajęciach pojawia się przedmiot korespondujący z ich tematyką (w tle). Zawsze budzi on zaciekawienie i niejednokrotnie skłania do interesującej wymiany zdań. Może pojawić się wiele literackich pomysłów.

Pisarz – kto to taki?

W tle portret pisarza.

Sugestia: Janusz Stanisław Pasierb, Poeta jest twoim bratem.

Interpretacja wybranych cytatów (sentencji) o pisarzach i pisaniu¹.

– „Pisarz jest to człowiek, któremu pisanie przychodzi trudniej niż wszystkim innym ludziom”. (Tomasz Mann)

– „Nie jest pisarzem ten, kto nie ma czytelników”. (Marcjalis)

– „Pisarz ma tylko jednego nauczyciela: jest nim czytelnik”. (Mikołaj Gogol)

– „Autor pisze tylko połowę książki, druga połowa należy do czytelnika”. (Józef Korzeniowski).

Przedstawienie przez bibliotekarza sylwetki pisarza, którego portret jest prezentowany uczniom (np. Hans Christian Andersen). Warto przybliżyć uczestnikom spotkań postać twórcy, który borykał się z trudnościami w zakresie pisania. Ciekawych przykładów dostarczy książka Marty Bogdanowicz Portrety nie tylko sławnych osób z dysleksją.
Pisarz – tworzymy definicję. Uczestnicy spotkania układają wspólnie definicję wyrazu „pisarz”.
Pisarz, prozaik, poeta, dramaturg – sprawdzenie znaczeń w słowniku języka polskiego.
Samodzielne redagowanie żartobliwej definicji „pisarza”. Odczytanie zapisów.

Literackie fascynacje

W tle duży rysunek – okładka znanej i lubianej książki, np. Akademii Pana Kleksa.

Sugestia: Konstanty Ildefons Gałczyński, Piosenka o książce.

Spotkanie poprzedzone jest zadaniem domowym. Uczniowie mają wybrać do przeczytania na zajęciach fragment ulubionej książki (wiersz).

Interpretacja kilku cytatów o książce²:

– „Kto czyta książki, żyje podwójnie”. (Umberto Eco)

– „Czytanie dobrych książek jest niczym rozmowa z najwspanialszymi ludźmi minionych wieków”. (Kartezjusz)

– „Ludzie przestają myśleć, gdy przestają czytać”. (Denis Diderot)

Bibliotekarz opowiada o swojej ulubionej książce (ulubionym pisarzu).
Zapoznanie z dwoma, trzema recenzjami książek popularnych wśród młodzieży. Rozmowa na temat utworów i recenzji.
Ulubiona książka (twórczość poety, prozaika) – swobodne wypowiedzi uczniów.
Odczytywanie wybranych fragmentów utworów. Uzasadnianie wyboru.
Czy powinniśmy znaleźć sobie mistrza – twórcę, na którym będziemy się wzorować? Dyskusja.

Szukamy pomysłów

Trop 1.

W tle zdjęcie przyrodnicze.

Sugestia: Jarosław Iwaszkiewicz, Do czytelnika.

Uczniowie losują wycinki z gazet. Są to pojedyncze wyrazy i fragmenty zdań. Zadaniem uczestników jest wspólne przygotowanie krótkiego tekstu (opowiadanie lub wiersz) zawierającego wybrane słowa i zestawienia.
Prezentacja pracy i jej omówienie. – Czy jesteście zadowoleni z wyniku? – Co sprawiło wam trudność, a co okazało się łatwe?
Wszyscy losują kilka wycinków i samodzielnie redagują tekst (forma dowolna).
Przeczytanie i omówienie prac.

– Jak oceniam swoją wypowiedź?

– Co mnie zaskakuje (zastanawia) w tekstach kolegów?

Trop 2.

W tle pióro i kałamarz.

Sugestia: Wisława Szymborska, Radość pisania.

Pokazanie uczniom wyciętego z gazety zdjęcia człowieka (nie może to być znana postać).
Kim jest ten człowiek i jak wygląda jego życie? Swobodne wypowiedzi w związku z zadaniem. Najciekawsze pomysły zostają zapisane.
Jedna godzina (dzień) z życia pana (pani) X – wspólne napisanie krótkiego opowiadania. Omówienie pracy.
Każdy z uczestników otrzymuje wycięte z gazety zdjęcie i samodzielnie przygotowuje wypowiedź na temat postaci (w dowolnej formie).
Prezentacja i wymiana uwag.

Trop 3.

W tle słoiczek z piaskiem lub zdjęcie piasku w powiększeniu.

Sugestia: Czesław Miłosz, Przypowieść o maku.

Miejsce, które bardzo lubię (do którego chętnie wracam) – swobodna rozmowa. • Oglądanie pod lupomikroskopem ziarenek piasku³. Opowiadanie o wrażeniach.
Uczniowie oglądają wybrane preparaty mikroskopowe (np. skrzydło owada) i dzielą się spostrzeżeniami.
Wyobraź sobie, że zobaczyłeś pod mikroskopem nieznaną wyspę. Jak ona wygląda? Jaki panuje na niej klimat? Kto, co ją zamieszkuje? Zapisz swoje spostrzeżenia w formie mapy myśli.
Wszyscy uczestnicy prezentują swoje mapy.
Na wyspie rozegrają się zaskakujące wydarzenia. Zredaguj krótki opis wyspy, który będzie do nich wprowadzeniem.
Spróbuj namalować (naszkicować) swoją wyspę. • Bibliotekarz odczytuje opisy, a uczniowie pokazują swoje rysunki.

Trop 4.

W tle klepsydra piaskowa lub minutnik.

Sugestia: Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Czas – krawiec kulawy.

Pokazanie uczniom zdjęcia ukazującego fragment dużego miasta⁴.
Wyobraź sobie, że bohater twojego utworu mieszka w wieżowcu, który widzisz na fotografii. Ile lat ma bohater? Jak się ubiera? Czym się zajmuje? Jakie są jego marzenia? Kogo lubi, a kto go denerwuje? Jakie czyta książki? Zanotuj odpowiedzi.
Przedstawienie pomysłów.
Zanim przesypie się piasek w klepsydrze, opowiedz o zdarzeniu, które rozegrało się w mieszkaniu bohatera. Każdy z uczniów próbuje zmierzyć się z zadaniem.
Przenieśmy się o sto lat w przyszłość. Czy i jak zmieniło się miejsce ukazane na fotografii? Uczestnicy zapisują spostrzeżenia, a następnie omawiają je na forum. • Zanim przesypie się piasek w klepsydrze, opowiedz o dziwnym zdarzeniu, które rozegrało się w tym właśnie miejscu.
Omówienie ćwiczeń.

– Co było dla ciebie trudne?

– Co cię zaskoczyło? – Czym się zachwyciłeś?

Przeczytanie przez bibliotekarza wiersza Wisławy Szymborskiej Chmury.

Trop 5.

W tle witraż z papieru.

Sugestia: piosenka Zielone szkiełko, muzyka i słowa Rrobert Kasprzycki

Uczniowie patrzą przez kolorowe szkiełka, barwne koszulki do przechowywania dokumentów itp.
Świat widziany przez kolorowe szkiełko – wspólne redagowanie opisu.
Kim są, czym się zajmują, o czym marzą, czym się martwią mieszkańcy kolorowego świata? Burza mózgów.
Co przydarzyło się mieszkańcom kolorowego świata? Samodzielne redagowanie wypowiedzi.
Odczytanie prac.
Próba połączenia wszystkich tekstów w jedną spójną całość.
Piosenka Chodź, pomaluj mój świat zespołu Dwa plus Jeden.

Trop 6.

W tle zdjęcie w sepii.

Sugestia: piosenka Jakby z Louisem A., muzyka i słowa Andrzej Sikorowski (śpiew Maja Sikorowska, płyta Kraków – Saloniki).

Przed uczestnikami leży kilkanaście rozmaitych starych pocztówek i czarno-białych zdjęć (lub obrazki wycięte z gazet, ilustracje ze starych kalendarzy ściennych itp.)⁵. Uczniowie nie wiedzą, co przedstawiają, ponieważ są odwrócone. Jeden z uczniów wybiera kartkę (zdjęcie). Wszyscy wspólnie wymyślają historię z przeszłości związaną z przedstawionym na niej obrazem.
Uczniowie oglądają zgromadzone materiały. Jeden z uczestników wybiera pocztówkę (zdjęcie) i zaczyna opowiadać inspirowaną nią historię z przeszłości. Kolejny uczeń wybiera następną i stara się kontynuować opowiadanie poprzednika. Może być ono absurdalne. Najważniejsze, by nie było przerw w opowiadaniu, które trwa do momentu wyczerpania ilustracji. Ostatnia opowiadająca osoba musi zadbać o odpowiednie zakończenie.
Wiersz ks. Jana Twardowskiego Stare fotografie.

Trop 7.

W tle plansza, na której narysowane są emotikony.

Sugestia: Edvard Munch: Krzyk.

Uśmiechnięty człowiek – pokazanie rysunku (zdjęcia). Dlaczego ten człowiek się uśmiecha? Burza mózgów.
Uczestnicy otrzymują ilustracje przedstawiające twarze, które wyrażają różne emocje.

– Zastanów się i opisz sytuację, która wywołała wskazane emocje.

– Starszy kolega, znany z negatywnego zachowania, uderzył dla zabawy osobę słabszą od siebie. Powiedz, co czujesz. Jak reagujesz?

– Ten sam chłopak uderza osobę słabszą od siebie, ale ta oddaje cios. Co przeżywasz? Jakie są twoje reakcje? Opowiedz.

– Jak reagujesz na krzyk, płacz, głośny śmiech itp. Rozmowa.

Przeczytanie wierszy związanych tematycznie z emocjami, np. ks. Jan Twardowski Smutek, Jan Rybowicz Wiersz o płaczu.
Spróbujcie napisać tekst (wiersz) o uczuciach (uczuciu). Praca indywidualna.
Przeczytanie wypowiedzi. Trop 8. W tle cytat z Zemsty Aleksandra Fredry: „Czapkę przedam, pas zastawię, A Cześnika stąd wykurzę; Będzie potem o tej sprawie Na wołowej pisał skórze”. Sugestia: fragment filmu Romeo i Julia w reżyserii Baza Luhrmanna (lub Zemsty w reżyserii Andrzeja Wajdy).
Anna poszła do swojej najlepszej przyjaciółki Gosi. Po spotkaniu dziewczyny przestały się ze sobą kontaktować. Zastanówcie się, dlaczego Anna spotkała się z Gosią. Co stało się przyczyną zerwania kontaktów? Jak zdarzenie wpłynęło na życie bohaterek? Napiszcie opowiadanie na ten temat. Wykorzystajcie swoje spostrzeżenia. Spróbujcie wzbogacić opowieść opisem np. miejsca spotkania.
Przeczytanie pracy i wspólne omówienie.

Trop 9.

W tle patera z owocami.

Sugestia: fragmenty Pana Tadeusza, np. przygotowanie kawy, bigosu.

Na stoliku stoją buteleczki, a w nich znajdują się kawałki waty nasączone różnymi zapachami (perfumy, olejek różany, ocet, aromaty do ciasta)⁶. Kolejni uczniowie wybierają buteleczki i starają się opisać zapach kolegom.
Bibliotekarz wybiera jabłko z patery i prosi uczestników, by wspólnie spróbowali przygotować opis jego smaku i zastosowali różne środki stylistyczne.
Nasze ulubione zapachy i smaki. Swobodna rozmowa.
Pytania do wszystkich. Jak to pachnie? Jak to smakuje? – Jak pachnie: las, łąka, ziemia po deszczu, lipa, nowa książka itp. – Jak smakuje: chleb, czekolada, woda, sok malinowy itp.
Na zakończenie wszyscy uczniowie częstują się owocami.

Piszemy

W tle pięknie przepisany przez bibliotekarza tekst, który uczniowie napisali na zajęciach.

Sugestia: Zbigniew Herbert, Pudełko zwane wyobraźnią

W kolorowych pudełkach ułożone są karteczki z informacjami dotyczącymi różnych elementów utworu . Przykładowe propozycje zawiera poniższa tabela.

miejsce	las, pestka, statek
czas	baśniowy, średniowiecze, współczesność
zdarzenie	zawody sportowe, zniknięcie ogrodu, skrócenie wakacji
konflikt	sprzedawca – klient, duży – mały, biały – czarny
bohater	koledzy z podwórka, aktorka, mrówka
uczucia, emocje	niepokój, zachwyt, wzruszenie
zapach	różany, delikatny, ostry
smak	słony, gorzki, czekoladowy
niespodzianka	drucik, plastelina, orzech

Uczniowie losują kartki ze wszystkich lub tylko z wybranych pudełek, następnie piszą pracę zawierającą wszystkie wybrane elementy.
Zebranie tekstów. Zostaną przeczytane na kolejnych zajęciach. Co to znaczy być pisarzem? W tle portret pisarza Sugestia: wywiad z pisarzem.
Czy pisarz powinien odznaczać się jakimiś konkretnymi cechami? (Warto zwrócić uwagę na wytrwałość, ciekawość świata, szczerość, systematyczność, umiejętność gromadzenia materiałów).
Gdzie szukać inspiracji? (Np. fotografie, gazety, rozmowy, obrazy). • Na co należy zwrócić uwagę podczas pisania?
Czy warto pisać plan utworu? (Tak, porządkuje pomysły, zebrane materiały itd.). • Jak powinno wyglądać miejsce pracy?
Czy należy planować czas na pisanie? (Zmęczenie nie służy pracy twórczej).
Zapoznanie z fragmentami książki Wisławy Szymborskiej Poczta literacka, czyli jak zostać (nie zostać) pisarzem (lub Jerzy Krzysztoń Poczta literacka).
Odczytanie uczniowskich prac.
Podsumowanie spotkań.

Interesującym doświadczeniem dla młodych twórców byłoby spotkanie z pisarzem. Na pewno uda się znaleźć kogoś, kto pisze i będzie mógł porozmawiać z uczniami. Może taką osobą jest sam nauczyciel bibliotekarz!

¹cytaty.eu/motyw/pisarz.html [dostęp: 29.10.2012].

²antykwariat.com.pl/aforyzmy-o-ksiażkach. html [dostęp: 9.11.2012].

³ Ziarenka piasku zobaczyłam dzięki nauczycielce Montessori. Pomyślałam wówczas o tym, by wykorzystać to doświadczenie w pracy z uczniami o pisarskim zacięciu.

⁴ Można je znaleźć w internecie.

⁵ Można wykorzystać przedmioty kojarzące się z przeszłością (rysunki tych przedmiotów)

⁶ Pomysł zaczerpnięty z pedagogiki Marii Montessori. Drewniane buteleczki, w których umieszczone są materiały o różnych zapachach, używane są do rozwijania zmysłu powonienia u dzieci.

⁷ Forma ćwiczenia realizowana czasami przez polonistów w pracy dziećmi.

⁸ Książka zawiera m.in. odpowiedzi na listy początkujących pisarzy. Wybór fragmentów należy starannie przemyśleć, ponieważ gimnazjaliści nie mają jeszcze dostatecznego wyrobienia literackiego

Co w numerze?