Scena I

Dźwięk dzwonka, wchodzi Dzisiejszy, mówi głośno.

Dzisiejszy:
Idę, idę. Kto tam?

Kurier (głos z offu):
Kurier, przesyłka do pana Dzisiejszego.

Dzisiejszy:
Proszę wejść. Przesyłka?

Kurier (wchodzi):
Dzień dobry. Przesyłka. Proszę bardzo. (Podaje przesyłkę). Proszę podpisać. O, tutaj.

Dzisiejszy (ogląda przesyłkę):
Ciekawe od kogo?

Kurier:
Nie wiem, nie moja sprawa. Kurier tylko dostarcza.

Dzisiejszy:
Ciekawą ma pan pracę. Z ludźmi.

Kurier:
Z ludźmi? Faktycznie. Nigdy o tym nie myślałem, ale to prawda. Dopiero kiedy zamkną się za mną drzwi, okazuje się, czy przywiozłem szczęście, czy nieszczęście. Moja rzecz dostarczyć. Przepraszam za tę osobistą refleksję. (Chce wyjść, zatrzymuje się). Czekał pan na tę przesyłkę?

Dzisiejszy:
Całe życie na coś czekamy. Może to coś ważnego? Sprawdzę. Z Londynu. Niech pan zaczeka.

Kurier:
Nie, nie będę przeszkadzał.

Dzisiejszy (otwiera przesyłkę wyjmuje klucz):
Proszę spojrzeć. Klucz.

Kurier:
To jakiś szyfr?

Dzisiejszy:
Wygląda na to, że zamek do tego klucza już nie istnieje. O, jest list. (Wyjmuje z przesyłki). Niech pan czyta. Jakoś niewyraźnie napisane.

Kurier (czyta):
Szanowny Panie. W szufladzie biurka naszego pradziadka znaleźliśmy klucz. Niby stary, brzydki i do niczego nieprzydatny. Przechowywano go jednak w naszej rodzinie z jakiegoś powodu. Musiał kiedyś coś otworzyć. Pradziadek pracował w czasie wojny w delegaturze polskiego rządu we Francji. W 1940 r. wyjechał do Londynu, a po 1945 zdecydował, że nie wróci do Polski zajętej przez komunistów. Zawsze miał ze sobą ten dziwny klucz i mówił tajemniczo, że otworzył on oczy wielu ludziom. Należał do Jana Karskiego, kuriera z okupowanej Polski. Być może będzie pan coś wiedział o tym człowieku. Ponieważ zmieniamy mieszkanie, pozbywamy się zbędnych rzeczy. Nie chcemy wyrzucać czegoś, co dla innych ludzi może mieć istotne znaczenie. Pana adres ustaliliśmy na podstawie zapisków pradziadka. Mieszka pan pod przedwojennym adresem Jan Karskiego. Jeśli nie zainteresuje pana przysłany przez nas przedmiot, prosimy odesłać go przez kuriera.

Dzisiejszy (ogląda klucz i list):
Też coś. Klucz pradziadka? Nie wiem, co z tym zrobić. Do muzeum? Ale jakiego? Tu nie mieszka nikt z dawnych mieszkańców. Nawet nie mam kogo zapytać.
A może oddam na policję? Nie. Wie pan co? Odeślę tę przesyłkę. W końcu tak napisano. Prawda? (Pakuje klucz i list do koperty). Proszę doręczyć adresatowi. Aaa, oczywiście na jego koszt. Nie prosiłem przecież o ten klucz. (Wręcza przesyłkę kurierowi). Do widzenia. Miłego dnia.

Kurier:
Jak pan sobie życzy. Moje zadanie polega na doręczaniu. Do widzenia.

Bohaterowie schodzą ze sceny, gra muzyka, gaśnie światło.

Scena II

Kurier stoi z kopertą na środku sceny, zastanawia się.

Kurier:

Z tego wynika, że w czasie wojny też byli kurierzy. Ciekawe. Ja mam GPS, samochód i mówię, że łatwo nie jest. A wtedy? Wyraźnie słyszałem. Jan Karski - wojenny kurier. A ten klucz? (Wyjmuje klucz z koperty, ogląda go). Kurier wojenny. To tak jakby kolega po fachu. (Ogląda klucz z wielką ciekawością). Nie, nie. Moją rolą jest dostarczać przesyłki. Każą odesłać, więc odsyłamy. (Klucz wypada mu z ręki, podnosi go). Żeby tylko nic się nie stało, bo jeszcze stracę pracę. A to co? (Razem z kluczem podnosi coś niewielkiego, zwitek, rolkę; przygląda się). Jakby bardzo mała klisza fotograficzna. Co to jest?

Gaśnie światło, zapala się Teatr Cieni Przeszłości, widać dwie postaci. Rozmawiają.

Scena III

Cienie na ekranie, słychać muzykę. Aktorzy stoją, wykonują gesty, poruszają się.

Postać I:

Getto nie powstało po to, żeby nas odizolować od reszty.

Postać II:

A po co?

Postać I:

Nie udawaj. Nie widzisz, co się dzieje? Śmierć na ulicach. Wywożą gdzieś ludzi ciężarówkami.

Postać II:

Do pracy. Potrzebują robotników.

Postać I:

Zabijają. Rozumiesz? Wszystkich. Nikt nie wrócił. Nikt nie dał znaku życia.

Postać II:

I tak nic nie możemy zrobić.

Postać I:

Chyba ktoś nam pomoże?

Postać II:

Kto? Nikt nie wie, co się tu dzieje.

Postać I:

Trzeba robić zdjęcia. Wysłać kuriera.

Postać II:

Dokąd?

Postać I:

Do Ameryki, do aliantów. Do papieża. Ktoś musi pomóc. Dowiedzą się i pomogą. Nie zabiją całego narodu! Nie zabiją całego narodu? Powiedz coś!

Postać II:

Papież nie ma czasu, żeby martwić się kimś takim jak my. A Ameryka jest za daleko.

Postać I:

Tylko kurier. Może nas uratować tylko kurier. Jeśli się dowiedzą, na pewno pomogą.

Postać II:

Spójrz. Właśnie odjechał kolejny transport. Strażnicy mówili: Auschwitz!

Gra muzyka, np. Miasteczko Bełz lub podobny utwór, gaśnie światło.

Scena IV

Zapala się światło, na scenie stoi Kurier, ma podniesione ręce jakby oglądał kliszę mikrofilmu.

Kurier:

Mikrofilm. Mikrofilm w kluczu. To dlatego był tak długo przechowywany. Kurier wojenny, który w kluczu przewiózł zdjęcia do Londynu. Bardzo ciekawe. Jak on się nazywał? Niby proste. Dostarczyć przesyłkę i tyle. A tu wojna, kontrole i gestapo. Trzeba było mieć nerwy ze stali. Jak on się nazywał?

Gaśnie światło, gra muzyka, zapala się światło za ekranem Teatru Cieni Przeszłości, widać siedzącego na krześle Mężczyznę. Po chwili podchodzi druga postać - Oficer w czapce żołnierskiej z cienkim kijem - „trzcinką".

Scena V

Mężczyzna pochyla się na krześle, Oficer staje nad nim, „uderza" trzcinką.

Oficer:

Chciałeś oszukać gestapo? Wiemy, kim jesteś. Polakom marzy się podziemne państwo, parlament i armia. Po co pojechałeś do Francji? Z kim się spotkałeś? Dla kogo były te materiały? Milczysz? Zanim zginiesz, wyciśniemy z ciebie każde słówko. Jedno po drugim. Konspiracji się zachciewa. („Uderza" Mężczyznę). Do zobaczenia jutro, panie... Panie... A zresztą mniejsza z tym. Przemyśl sobie wszystko i pamiętaj, można umierać wiele razy i długo. Tylko my możemy nauczyć was posłuszeństwa. Hans! (Wchodzi postać). Pilnujcie go. To z pewnością jakiś kurier. Możemy się od niego dużo dowiedzieć. I u nas w Rzeszowie pojawiają się zagrożenia. Mam nadzieję, że będziemy mogli złożyć meldunek w Berlinie. A wtedy przeniosą nas do Warszawy. Będą awanse i ordery.

Oficer znika, Mężczyzna zostaje z Hansem, siedzi ze spuszczoną głową.

Mężczyzna:

Nie ma już po co żyć. Obym tylko nikogo nie wydał.

Hans:

Panie Karski. Można stąd uciec. Drzwi są otwarte. Proszę biec, przed budynkiem stoi ciężarówka. Zawiozą cię do majątku ziemskiego w Kętach. Trzeba będzie przeczekać najgorszy czas, a potem przerzucą pana do Warszawy.

Mężczyzna:

Dziękuję. Kim pan jest?

Hans:

Polakiem, który chce zrobić coś dobrego dla swojego kraju.

Mężczyzna wybiega.

Hans:

Też muszę stąd uciekać.

Gaśnie światło, gra muzyka.

Scena VI

Na scenie stoi Kurier z uniesionymi rękami, przegląda „mikrofilm".

Kurier:

Zdjęcia z okupowanej Polski. Łapanki, aresztowania. Obozy koncentracyjne. Trudno to dziś zrozumieć. Ryzykować życie, żeby zawieźć zdjęcia? Czy oni tam na Zachodzie naprawdę nie wiedzieli, co się dzieje w Polsce? Inna epoka. Bez telewizji, internetu faszyści mogli odciąć swoje zbrodnie od oceny świata. Mordowali i myśleli, że inne narody będą musiały zaakceptować ich wersję wydarzeń. Wyjechać stąd nie było łatwo. Jak napisano w tym liście? Jan Karski - kurier wojenny. Łatwo powiedzieć: „kurier". Trudniej sobie wyobrazić ten stres, kontrole i przeszukania. (Ogląda kliszę, gaśnie światło, gra muzyka).

Scena VII

„Zapala" się ekran Teatru Cieni Przeszłości, widać dwie rozmawiające postaci. Gestykulują, zachowują się emocjonalnie.

Postać I:

Kto pojedzie?

Postać II:

Karski. Udało mu się przedostać do Warszawy.

Postać I:

Słyszałem już to nazwisko wiele razy. A może wziąć kogoś innego?

Postać II:

On jest najlepszy.

Postać I:

Najlepszy? Wie, na czym ma polegać jego misja? Może nie wrócić.

Postać II:

Wie doskonale. Jest przygotowany jak nikt inny. Ma poparcie wszystkich środowisk. Zna zasady służby wojskowej i dyplomatycznej. Odważny człowiek o niewiarygodnej pamięci.

Postać I:

Języki?

Postać II:

Francuski i angielski biegle.

Postać I:

Anglicy i Amerykanie nic nie wiedzą o sytuacji w Polsce. Niemcy są absolutnie bezkarni. Alianci muszą przyśpieszyć swoje działania. Inaczej zginą miliony ludzi. Stwórzcie raport. Dajcie mu dokumenty i pieniądze. Może mu się uda.

Postać II:

Jak nazwać ten raport?

Postać I:

Nie trzeba go nazywać, ale jeśli mu się powiedzie, historia na pewno określi go Raportem Karskiego.

Postać II:

Dokąd ma jechać?

Postać I:

Najpierw do Londynu. Musi porozmawiać ze wszystkimi. Polityka ciągle jest ważniejsza od patriotyzmu. To nie będzie łatwe. Na emigracji trwają spory i dyskusje, jest wiele różnych koncepcji. Kiedy złoży raport w Anglii, niech spróbuje przedostać się do Ameryki i porozmawiać z prezydentem Rooseveltem. Jeśli jest tak dobry, jak mówisz, powiedzie mu się. Zacznijcie przygotowania.

Postać II:

Tak jest.

Wychodzą, gaśnie światło, gra muzyka.

Scena VIII

Na scenie stoi Kurier, patrzy przed siebie.

Kurier:

Przewieźć wiadomości. To jasne. Trzeba było przewieźć wiadomości z Polski do Londynu i Waszyngtonu. Podróż pozornie bez celu, choć najważniejsza z ważnych. Mogło mu się nie udać. Była przecież wojna. Musiał rozmawiać z prezydentem Stanów Zjednoczonych. Nikt go tam nie znał. Do Białego Domu nie wpuszcza się ludzi z ulicy. Czytałem kiedyś książkę o Roosevelcie. Podobno był wyniosły i niedostępny. Świadomy swej siły i zdecydowany. A tu przyjeżdża ktoś z Polski i mówi mu rzeczy niepojęte. Jak to było? Karski i Roosevelt? Czy to w ogóle możliwe?

Gaśnie światło, gra muzyka, zapala się światło za ekranem.

Scena IX

Na ekranie widać cień Roosevelta siedzącego na krześle - obok cień stojącego Karskiego.

Roosevelt:

Ten raport, drogi panie, był mi po części znany. Dziękuję, że mogłem znaleźć w pana słowach potwierdzenie moich przypuszczeń. Wojna jest strasznym doświadczeniem dla wszystkich, także dla narodu amerykańskiego. Wiemy, co znaczy walczyć o wolność. Proszę o tym pamiętać. Swoją misję wypełnił pan doskonale, proszę wracać do ojczyzny z poczuciem dobrze spełnionego obowiązku. (Podnosi się z krzesła).

Karski:

Panie prezydencie, co mam powiedzieć przywódcom mojego narodu?

Roosevelt:

Proszę powiedzieć, że wygramy tę wojnę. Zbrodniarze zostaną ukarani. I, oczywiście, że jesteśmy przyjaciółmi Polaków.

Karski:

A polskie granice po wojnie?

Roosevelt:

Zmienią się. Stalin tego oczekuje. Sprawa polska musi jednak zaczekać. Przede wszystkim trzeba jak najszybciej zwyciężyć. Tak wiele rzeczy jest jeszcze do załatwienia. Najpierw zwycięstwo, panie Karski. Zwycięstwo. Czy rozmawiał pan już z sędzią sądu najwyższego?

Karski:

Tak. Powiedział, że nie może uwierzyć w to, co znajduje się w moim raporcie.

Roosevelt:

Uważa, że pan kłamie?

Karski:

Wręcz przeciwnie, uważa, że nikt do tej pory nie potrafił przekazać tak wiarygodnie sytuacji wojennej w Europie.

Roosevelt:

Nie rozumiem.

Karski:

Nie może uwierzyć, że ludzie mogli ludziom zgotować taki los.

Roosevelt:

Tak... Cóż? Tak jak powiedziałem. Najpierw zwycięstwo. Proszę jeszcze koniecznie odwiedzić ludzi znanych i lubianych w Ameryce. Pisarzy, aktorów? Oni mają wieki wpływ na opinię publiczną. A ja? Jestem tylko prezydentem. Tylko prezydentem. Żegnam pana.

Scena X

Na scenie stoi Kurier, rozmawia przez telefon.

Kurier:

Tak, oczywiście. Wiem, jakie są obowiązki kuriera. Tak. Pamiętam, że moje prywatne zdanie nie ma znaczenia. Tak. Mam tę przesyłkę z kluczem. Klient się rozmyślił? Chce, żeby mu ją przywieźć? Dobrze rozumiem, jestem na sąsiedniej ulicy, zaraz podjadę. (Wyłącza telefon). Może zrozumiał, jaką ten klucz ma wartość. Czasami warto poczekać. (Odchodzi, gaśnie światło).

Scena XI

Pusta scena, po chwili wchodzi Dzisiejszy.

Dzisiejszy:

Człowiek się czasami niepotrzebnie pośpieszy. Ten klucz musi być przecież coś wart. Zapomniałem, że każdy towar znajdzie swojego nabywcę. Skoro przysłali go do mnie, jest mój. Mogę z nim zrobić, co chcę. (Słychać dźwięk dzwonka do drzwi). Proszę wejść!

Wchodzi Kurier.

Kurier:

Dzień dobry raz jeszcze, cieszę się, że zmienił pan zdanie. Ten klucz.

Dzisiejszy:

Wiem. Jest coś wart, więc wezmę go i sprzedam. Po prostu.

Kurier:

Ten klucz.

Dzisiejszy:

Nie chcę dużo, ale grosz do grosza. My, Polacy, wiele przeżyliśmy, a teraz musimy się bogacić.

Kurier:

Kupię go od pana.

Dzisiejszy:

Pan?

Kurier:

Należał do kuriera wojennego, więc pomyślałem, że miło byłoby go mieć. Rozumie pan, poczułem emocjonalny związek z tym przedmiotem.

Dzisiejszy:

Skoro tak, wezmę. 100 zł.

Kurier:

Nie wypada mi się targować. Proszę. (Podaje banknot, chowa klucz do kieszeni).

Dzisiejszy:

Dawno nie zrobiłem tak dobrego interesu.

Kurier:

Ja też.

Dzisiejszy:

Może pan przynosić mi takie przesyłki codziennie!

Kurier:

Chciałbym. Do widzenia.

Dzisiejszy:

Do widzenia, miłego dnia i więcej takich niezwykłych przesyłek. (Kurier wychodzi, Dzisiejszy zostaje sam, chwilę milczy). Sympatyczny i grzeczny. Ot i właśnie? Współczesny świat bez kuriera zawaliłby się nam na głowę. Bardzo niedoceniana profesja. Bardzo!

Gaśnie światło, gra muzyka, podświetlony zostaje ekran Teatru Cieni Przeszłości, widać cień Karskiego.

Karski:

Nie wiem, czy dobrze wypełniłem swoją misję. Mogli wziąć kogoś lepszego. Ja się chyba nie nadawałem.

Zapala się światło. Wszyscy aktorzy wychodzą do ukłonu, gra muzyka.

Uwaga: Głosy aktorów grających cienie powinny być nagrane lub ich kwestie mogą zza kulis wygłaszać inne osoby - najlepiej przez mikrofon. Muzyka przy przejściach pomiędzy poszczególnymi scenami ma mieć charakter łagodny, ale może także nawiązywać do kontekstu - wymowy danej sceny.

Co w numerze?