Scena: plac targowy, stragany – stoły, owoce, koszyki, inne drewniane sprzęty. Postaci kupców i kupujących ubrane w stroje stylizowane na średniowieczne lub w czarne koszule, spodnie, suknie z kolorowymi chustami przewiązanymi w pasie. Gwar, pokrzykiwania: „Do mnie, do mnie! Zapraszam, tylko u mnie! Najświeższe owoce!” itp.

Wchodzi Strażnik z doboszem, trzyma rulon. Staje na środku, dobosz wybija rytm. Strażnik rozwija papier, czyta głośno, pozostałe postaci podchodzą do środka sceny, otaczają Strażnika, słuchają, rozmawiają między sobą.

Scena I

Strażnik:
Szanowni obywatele miasta! Wiadomym czyni się, że za czyny szlachetne i bohaterskie poczynione w wielkiej bitwie przeciwko Zakonowi Krzyżackiemu chwałą okrył się znamienity rycerz Jan Długosz, któremu starostowanie powierza sam król i nakazuje okazywanie mu należnego szacunku właściwego tym, którzy, sprawując władzę, w jego imieniu decyzje wszelakie podejmować będą.

Kupiec I:
Jan Długosz? Znacie takiego rycerza?

Kupiec II:
Herbu Wieniawa, zacny człowiek, co wszystko swemu umysłowi i sercu do walki zawdzięcza.

Przekupka I:
Czy dzieci ma?

Strażnik:
Po co wam to wiedzieć?

Przekupka II:
Jak kto rodzinę ma i dobrze się o nią troszczy, to i o nas starać się będzie.

Kupiec I:
Jeśli jest lekkoduchem, to i my gorzej żyć będziemy.

Strażnik:
Człowiek to uczciwy, o rodzinę dba i was w potrzebie nie zostawi. A o dzieci troszczy się niezwyczajnie. Sam wszystkiego dogląda, do pracy zachęca, na nauki, a nawet na księgi grosza nie skąpi.

Kupiec II:
Słyszałem, że do tradycji i wiary świętej przywiązany. To może i nam, prostym mieszczanom, przyjdzie się przy tym ogniu jego poczciwości ogrzać?

Strażnik:
Krzywdy mieć nie będziecie, ale na wadze nie oszukujcie i wody do piwa nie dolewajcie, jak to niektórzy macie w zwyczaju.

Przekupka I:
Myślałby kto, że kupieckim losem będzie się imć pan starosta zajmował. Los trudny, a życie niełatwe. Cóż to, panie strażniku, grozić nam chcesz?

Kupiec I:
U nas uczciwość zawsze na pierwszym jest miejscu. Panu Długoszowi powiedz, że jesteśmy mu radzi i serdecznie go tu witamy.

Przekupka II:
Na plac targowy zapraszamy, żeby specjałów miejscowych spróbował. A i pan strażnik niech naszych towarów skosztuje. (Częstują Strażnika owocami).

Strażnik:
W takim razie grzeczność za grzeczność. Chodźcież bliżej. Tu, do mnie. Tak na boku wam powiem, że syn się zimą imć panu staroście urodził. Jan też przy chrzcie miał dane.

Kupiec I:
Aaa! To ważna chwila. Trzeba by zapamiętać. Jak nowy człowiek się rodzi, to jakby świat zatrzymał się na chwilę. Jakiż to dzień i rok dzisiaj?

Przekupka I:
A kto by to wiedział. Spamiętać się nie da. Jak niedziela, to dzwony dzwonią, do kościoła się idzie. A dziś to pewnie czwartek. Kiedy ten młody starościc się urodził?

Strażnik:
1 grudnia 1415.

Kupiec II:
A czas biegnie nieustannie, czy ktoś to kiedyś zapisze?

Przekupka II:
Ksiądz proboszcz przecie w księgach wszystko zapisuje.

Kupiec I:
Człowieka zapisuje, żeby po nim ślad został – jeśli ochrzczony. Tylko czy ktoś napisze o tym, co się działo w kraju i na świecie?

Strażnik:
Może i ktoś taki się znajdzie. Nie nasze to zmartwienie. Do roboty, ludzie. Do roboty!

Rozchodzą się, zostaje tylko Przekupka I.

Przekupka I:
Czas ucieka, a ludzka pamięć zawodna i na swoją stronę przeszłość gotowa przekręcić. Oj, ucieka czas. Ucieka.

Gaśnie światło, gra muzyka średniowieczna – świecka. W tym czasie stoły – stragany ustawiane są obok siebie, tworząc stół jadalny.

Scena II

Pojawia się Los z przesłoniętymi oczyma, w płaszczu, z długim kijem, podnosi ręce, mówi patetycznym tonem.

Los:

Czas mija i los niesie światu zmiany.

Gaśnie światło, Los wychodzi.

Jadalnia w domu Długoszów, za stołem siedzą Ojciec i Stryj, Służący podają im potrawy, talerze, dzbany i kielichy, gra muzyka.

Stryj:

Dzieci w świat wyjeżdżać chcą

Ojciec:

Zabraniać im przecież nie będziemy.

Stryj:

A kto gospodarstwem się zajmie, kto wyręką dla ciebie w starości będzie?

Ojciec:

Dzieci są naszym skarbem, ale ich los nie tylko od nas zależy. W domu ich nie zatrzymamy.

Stryj:

Jan - najstarszy, uczyć się chce.

Ojciec:

Widocznie rycerskiego ducha w sobie nie ma, więc w służbie Kościoła nich życie swoje układa. Mądry to i wrażliwy chłopiec, proboszcz w szkółce parafialnej radzi wysłać go do szkół.

Stryj:

Poza dom na zmarnowanie dziecko wypuścić? Może do klasztoru go oddać, gdzieś tu blisko.

Ojciec:

Ksiądz mówi, żeby do Krakowa poszedł, na Akademii nauki pobierać. Świat wielki przed nim otworem stanie, nie trzeba nam go zatrzymywać. Droga do wiedzy i tak przez służbę Kościołowi wiedzie. Innego rozwiązania dla naszego Janka nie ma.

Stryj:

Jako rzekniesz, tak się stanie, choć serce płacze. Nawet wielu słów wypowiedzieć nie umiem.

Ojciec:

Każę stroje nowe dla Jana uszyć, skrzynię u stolarza obstaluję i niech jedzie wielkiego świata posmakować.

Sługa:

Ile to spraw się dokoła dzieje, aż strach pomyśleć.

Ojciec:

Czas nie czeka, ale może ktoś go kiedyś dla następnych pokoleń zatrzyma i życie nasze opisze? Kto wie? Stolarza wezwijcie i wóz każcie szykować. Do Krakowa syna mego Jana zawieźć będzie trzeba.

Gaśnie światło, słychać muzykę.

Scena III

Pojawia się Los (jak w poprzedniej scenie; tak też będzie na początku kolejnych).

Los:

Lata mijają, pokolenia świat żegnają.

(Gaśnie światło, wychodzi).

Na scenie stół, na nim odzież, chustki, talerze kubki, przy stole stoi Pani, obok niej Pan.

Pani:

Nie dziw się temu.

Pan:

Jak tu się nie dziwić? Starościc z Niedzielska do Krakowa przyjechał i uczyć się chce.

Pani:

I cóż w tym dziwnego?

Pan:

Ojciec rycerzem zacnym jest. Opinię znamienitą u króla zyskał, więc po co synowi każe księgi studiować i profesorów słuchać?

Pani:

A czy wszyscy taką samą drogą iść muszą? Wszak każdemu z nas inny los przez Pana Boga pisany.

Pan:

Racja. Skoro jednak w rycerskim stanie się urodził, prędzej karierę na wojnie i przy królu by zrobił.

Pani:

Czasy się zmieniają. Przy królu teraz nie tylko rycerze stawać będą. Coraz to śmielej na inne kraje spoglądamy i widzimy, żeśmy nie gorsi. Oj, nie gorsi!

Pan:

A co do tej twojej filozofii ma ów Jan - starościc z Niedzielska?

Pani:

Chociaż z daleka przybył, trzy lata w Akademii pilnie się uczył. Kto wie, do kogo teraz na służbę pójdzie? Pewnie do kogoś znacznego, wszak mądrych ludzi coraz więcej potrzeba.

Wchodzi Posłaniec.

Posłaniec:

Pochwalony.

Pani, Pan:

Na wieki wieków.

Posłaniec:

U was to na kwaterze niejaki Jan Długosz stoi?

Pani:

Juści że u nas.

Pan:

Tak, u nas, u nas, bo co?

Posłaniec:

Ważną mam dla niego wiadomość. Gdzież on teraz?

Pani:

Pewno do Akademii poszedł, profesorów słuchać i księgi czytać.

Pan:

Wróci wieczorem albo w nocy, bo żacy swoje obyczaje mają i życie ich do naszego niepodobne.

Posłaniec:

Biskup Oleśnicki tego waszego Jana do siebie wzywa i mnie z tym posłaniem przysyła.

Pani:

Sam biskup Oleśnicki?

Pan:

Na pisarza go pewnie weźmie. To zmyślny i pracowity chłopak, chociaż jeszcze gołowąs.

Posłaniec:

Jego ekscelencja większą bibliotekę każe przysposabiać, więc i ludzi mu potrzeba. Przekażcie, co rzekłem, i niech młodzian rychło na dworze się melduje.

Pan:

Powiemy, powiemy, co mamy nie powiedzieć, chociaż na jego miejsce trudno będzie teraz kogoś znaleźć, więc i krzywda dla nas niemała. Chyba ksiądz biskup to zrozumie?

Posłaniec:

Ostańcie z Bogiem. Com miał powiedzieć, powiedziałem. (Wychodzi).

Pani:

Bibliotekę każe biskup większą budować. Dokąd ten świat zmierza? Niedługo księgi całą mądrość tego świata zamkną i tyle będziemy ją widzieli.

Pan:

Sama księga mądrością nie stoi, mądrej głowy trzeba, żeby ją napisać. Ot wszystko. Kiedy Jan wróci, powiedz mu, żeby na dwór biskupi biegł z samego rana. A teraz wracam do swojej roboty.

Pan wychodzi, Pani porządkuje rzeczy na stole. Gaśnie światło, słychać muzykę.

Scena IV

Los:

Komu los pozwoli czas zatrzymać? (Gaśnie światło, wychodzi).

Na scenie stół, przy którym siedzi Pisarz, ma otwartą księgę, trzyma gęsie pióro, obok leżą księgi i papiery. Postać co pewien czas odrywa się od pisania, rozmyśla, drapie się po głowie.

Pisarz:

Kiedy ksiądz biskup wziął mnie na służbę, Jan Długosz już tu był. Jest najdłużej ze wszystkich skrybów i kopistów. Jego ekscelencja wszystkim nam stawia go za wzór. Tak piszcie, tak róbcie, to czytajcie. Ja się nawet nie złoszczę, bo widzę przecie, że to człek prawy i zacny. Wszyscy pracą strudzeni już nad stołami posypiają, a on jeszcze nowe księgi przynosi, świece zapala, długo w noc czyta. Szczególne zaś upodobanie ma do ksiąg starożytnych, a jego ekscelencja nie ma nic przeciwko temu. Widać, że i pogańscy filozofowie swoją mądrość mieli.

Wchodzi Malarz, trzyma papiery, kładzie je na stole.

Malarz:

Przesuń te księgi, nową pracę pan Długosz mi przygotował.

Pisarz:

To tak jak dla mnie, ciągle muszę coś przepisywać lub tłumaczyć. Ksiądz biskup Oleśnicki ciągle gdzieś wyjeżdża albo pana Długosza w świat wysyła. On całe skrzynie ksiąg z sobą przywozi, a potem znika w swojej komnacie i czyta bez opamiętania. Pewnie znów coś szykuje. A cóż to za pracę robić będziesz?

Malarz (rozkłada papiery i pędzle):

Pamiętasz wiszące pod sklepieniem zdobyte na Krzyżakach sztandary?

Pisarz:

Jakżeby nie, wiszą tam od czasu bitwy.

Malarz:

A teraz ich kopie malować będę, bo pan Długosz postanowił księgę napisać na wieki upamiętniającą grunwaldzką wiktorię.

Pisarz:

O, znów robota się szykuje. A po cóż to opisywać, wszak wszyscy o tym wielkim wydarzeniu na zawsze już pamiętać będą?

Malarz:

Pamiętać pewnie będą, ale tylko że wygraliśmy. Szczegóły przechowa tylko księga. Rację ma pan Długosz niewątpliwą. Do malowania więc siadam, bo i sam ksiądz biskup zainteresowania historią nie unika. Moja robota - malować, a pisarzom księgi pisać.

Pisarz:

Jak tak dalej pójdzie, trybem sprawiedliwym imć Długosz do pisania dziejów Polski się zabierze. Z jego ambicjami i akuratnością zapewne i tego dokona. (Chce wyjść).

Malarz:

Dokąd to?

Pisarz:

Pan Długosz w podróż daleką się wybiera, kto wie, może i do Ziemi Świętej. Pójdę zapytam, czy nowe skrzynie na księgi u stolarza obstalować. (Wychodzi).

Malarz:

Im więcej napiszemy o naszym świecie, tym łatwiej żyć się będzie następnym pokoleniom. Oby tylko księgi czytać chcieli. Ot i zmartwienie.

Gaśnie światło, gra muzyka.

Scena V

Los:

Jednako los waży czas władców i prostych ludzi. (Gaśnie światło, wychodzi).

Karczma. Na scenie stół, wchodzi Gospodyni. Wnosi naczynia, stawia dzban, po chwili pojawia się Podróżnik.

Gospodyni:

Zachodźcie, zachodźcie. W drodze zjeść coś trzeba i odpocząć. Siadajcie, panie, do stołu. (Podróżnik siada, jest zmęczony). Z daleka jedziecie?

Podróżnik:

Z Krakowa.

Gospodyni:

Z samego Krakowa. I cóż tam słychać w wielkim świecie?

Podróżnik:

Kardynał Oleśnicki zmarł, najpierw jego ludzie w niełaskę u króla popadli, ale teraz już wszystko do spokoju wraca.

Gospodyni:

Kto by tam rozeznał tę wielką historię. Był u nas onegdaj ksiądz jakowyś, co księgi wiózł do Krakowa, i powiedział, że trzeba dzieje Polski spisać, aby wszyscy losy swojej ojczyzny znali.

Podróżnik:

A ten ksiądz mądrość i spokój na twarzy miał wymalowane?

Gospodyni:

Juści że miał. Jadło pochwalił, uczciwie zapłacił i księgi dzieciakom pokazywał.

Podróżnik:

Długosz to musiał być. O! Znaczna figura w Krakowie, choć się do pierwszego szeregu nie wyrywa. Król do niego takiego zaufania nabrał, że polecił mu synów swoich uczyć i wychowywać.

Gospodyni:

A czy ową historyję narodową pisać zaczął? Bo żywo o tym rozprawiał. I chociaż my niewiele rozumieli, to takową księgę kiedyś obaczyć by się chciało.

Podróżnik:

Nie znam go bliżej, do dworu nie należę, ale na Akademii mówią, że Długosz nocami przy świecach pisze, a i z różnymi przybyszami rozprawia, w podróże częste wyruszając. Musi więc dzieje polskie spisywać i odtwarzać. (Wypije coś i chce wychodzić).

Gospodyni:

Zaczekaj, panie, toż jadło zaraz podam.

Podróżnik:

Jechać mi trzeba, spraw wiele, a czasu mało.

Gospodyni:

A jak do Krakowa dojedziecie, powiedzcie księdzu Długoszowi, że my tu na jego księgi o Polsce i Polakach czekamy.

Podróżnik:

Spotkać go trudno, ale malarzowi, co dla niego sztandary krzyżackie pięknie na papierach odmalował, powiem. Może i to proste szczere słowo więcej znaczyć będzie niż królewskie rozkazy. Ostańcie z Bogiem. (Wychodzi, gaśnie światło, gra muzyka).

Scena VI

Los:

Kto walkę nierówną z czasem podejmuje i los na wojnę wyzywa, musi być wielkim człowiekiem. (Gaśnie światło, wychodzi).

Na scenie widać odwróconego plecami do widowni Długosza, który siedzi przy stole, pisze coś w księdze. Zza sceny głos lektora.

Lektor:

„Z chaty wiejskiej poprowadzony do domu książęcego przez najprzedniejszych spośród Polaków, zabrał ze sobą sandały z kory dębowej i kazał je przechowywać w pałacu, aby je widzieli i szanowali wszyscy następcy i aby wszyscy, którzy osiągną Królestwo Polskie, pojęli, zrezygnowawszy z pysznienia się i wynoszenia się, że ojciec ich rodu z niskiego stanu wstąpił na wyżyny królewskie, a słusznie należy go uważać za bardzo szczęśliwego: tyle z niego wyrosło najznakomitszych latorośli, tylu wyszło świetnych książąt, tyle wywiodło się szlachetnych serc, liczny ród królów i książąt polskich rozgałęziony aż po nasze czasy.

Gaśnie światło, po chwili zapala się, gra muzyka, widać tę samą scenę.

Lektor:

„Król Polski Bolesław spędził życie zajęty bez przerwy uciążliwymi i nieustannymi trudami zaczepnych i odpornych wojen, trudami rządów, organizacji i uporządkowania spraw wewnętrznych. Starzejący się i upadający powoli na siłach, popadł w ciężką chorobę, która go nękała przez kilka miesięcy ustawicznym cierpieniem."

Gaśnie światło, po chwili zapala się, gra muzyka, widać tę samą scenę.

Lektor:

„Król polski Władysław zabiegając gorliwie o rozwój wiary i religii chrześcijańskiej, o chwałę Bożą i jego kult oraz o pomyślność narodu polskiego i litewskiego, wznosi i zakłada w poniedziałek po świętym Jakubie Apostole w królewskim mieście Krakowie, stolicy i głównym mieście Polaków, uniwersytet, o którego założenie królowa Jadwiga, jak długo żyła, zabiegała bardzo gorliwie z największym wysiłkiem i prośbami."

Gaśnie światło, po chwili zapala się, gra muzyka, widać Długosza, który odkłada pióro, zostawia otwartą księgę, odwraca się w stronę publiczności, stoi przez chwilę, a następnie wychodzi, światło gaśnie.

Scena VII

Zapala się światło, na scenie stół z otwartą księgą, wychodzą Uczniowie we współczesnych strojach, podchodzą do stołu, zatrzymują się, czytają, odchodzą, stają w rożnych punktach sceny, wyjmują telefony, piszą, gra muzyka współczesna.

Uczeń I:

Ale tak naprawdę, to jak było kiedyś? No wiecie, w dawnej Polsce.

Uczeń II:

I kim my właściwie jesteśmy? Polacy, Polacy? A dokładniej?

Uczeń III:

Jak żyli nasi przodkowie?

Uczeń IV:

Wszystkiego dowiemy się z internetu. Też macie zmartwienie.

Uczeń I:

Internet internetem, ale ktoś wcześniej musiał tę wiedzę zgromadzić.

Uczeń II:

Jasne. Wpisz w wyszukiwarkę takie pytanie: „Kto napisał historię Polski?"

Wszyscy wpisują w telefony.

Uczeń III:

Jest parę nazwisk.

Uczeń IV:

A takie najważniejsze? Z przeszłości?

Uczeń I:

No to chyba.

Uczeń II:

To chyba będzie.

Uczeń III:

Długosz. Jan Długosz.

Uczeń IV:

Czyli on był jeszcze przed internetem i to wszystko wiedział.

Uczeń I:

Na to wychodzi.

Uczeń II:

Znałeś tego Długosza?

Uczeń III:

Gdzie tam, nawet o nim nie słyszałem.

Uczeń IV:

Wpisuję w wyszukiwarce: „Długosz".

Uczeń I:

Ja też mam. Sporo tego. Jak ta jego książka się nazywa?

Uczeń II:

„Roczniki czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego".

Uczeń III:

A po co on tyle tego pisał?

Uczeń IV:

Dla prawdy. Nigdy dotąd nie mieliśmy tak łatwego dostępu do informacji, ale kiedyś, ktoś musiał zacząć tę wiedzę dla nas gromadzić.

Uczeń I:

Ale poważnie zabrzmiało.

Uczeń II:

Nieraz trzeba poważnie.

Uczeń III:

Długa ta książka. Ludzie tego nie przeczytają.

Uczeń IV:

Zrobimy tak. Podzielimy cały ten tekst na drobne części i będziemy co tydzień publikować nowy odcinek.

Uczeń I:

Tylko jakoś to trzeba nazwać. „Historyczny blog średniowieczny. Polska kiedyś. Jan Długosz prosto ze średniowiecza". Dobre?

Uczeń II:

Niezłe, jeszcze tylko trochę grafiki i będzie po 100 odsłon dziennie.

Uczeń III:

Warto to w ogóle robić?

Uczeń IV:

Warto. Bez Długosza nie ma naszej historii, więc i nas nie ma.

Uczeń I:

Może ludzie znowu zaczną czytać jego książkę. (Wybiega).

Uczeń II:

Do zobaczenia w średniowieczu. (Wybiega).

Uczeń III:

Do zobaczenia w internecie. (Wybiega).

Uczeń IV:

Tyle możemy dla ciebie zrobić, panie Janie Długoszu. Na razie tylko tyle! (Wybiega).

Gra muzyka średniowieczna, wszyscy aktorzy wychodzą na scenę, kłaniają się.

Wszyscy:

Na razie możemy zrobić tylko tyle!

Cytaty za: Jana Długosza Roczniki czyli Kroniki stawnego Królestwa Polskiego, PWN, Warszawa 1981.

Co w numerze?