Bibliotekarze wobec polityki

W państwie demokratycznym główne narzędzie wyboru władz stanowi kartka wyborcza. Sugerowanie, że bibliotekarze mogliby poprzestać na wrzuceniu jej do urny, byłoby jednak błędne. Po prostu dlatego, że nie jest dla nich obojętne, czy w programie zwycięzców mieszczą się sprawy kultury, czy w ogóle jest ona dostrzegana i jakie działania strategiczne się proponuje. Bibliotekarze zatem, niezależnie do wyznawanych poglądów politycznych, programy te powinni znać dokładnie. Uchroni ich to przed niespodziankami, a może również przed mylnym wyborem. Trudno ustalić, czym się kierowali mieszkańcy Fiku, a wśród nich również bibliotekarze, wybierając radnych miejskich, ale czegoś musieli się dopatrzyć i w rezultacie doczekali się zalecenia Komisji Rodziny, by wstrzymać prenumeratę „Gazety Wyborczej”, „Dialogu”, „Twórczości”, „Znaku”, „Kultury” (paryskiej), „Zeszytów Historycznych”, „Literatury na Świecie”, „Mówią Wieki” i nawet „Guliwera”, ponieważ pisma te są sponsorowane przez Fundację Stefana Batorego, a ona jest organizacją masońską! Obskurantów był ci u nas zawsze dostatek, ale ten przykład jeży włos na głowie. Swoją drogą, ciekawe, czy dzieci tych radnych mają szansę, wobec nastawienia rodziców, zdać kiedykolwiek maturę, o studiach nie wspominając...[1]

W drugim, szerszym, aspekcie rozumienia polityki mieści się również zespól działań bibliotekarzy zmierzających do osiągnięcia określonych celów, takich jak: zachowanie publicznego charakteru bibliotek, niedopuszczenie do likwidowania placówek, zwłaszcza na wsi, starania o zapewnienie dopływu nowości wydawniczych, modernizację usług bibliotecznych poprzez komputeryzację sieci, zaprowadzenie ładu w systemie kształcenia kadr, zdobywanie dodatkowych środków finansowych dzięki współpracy zagranicznej, fundacjom itp. Celów można by jeszcze sformułować więcej, ale nie o długość listy tu chodzi, lecz o wskazanie problemów mieszczących się w polityce bibliotecznej. W państwie demokratycznym osiągnięcie tych celów umożliwia prawo i ono to stanowi ramy, w których muszą się mieścić działania bibliotekarzy. (...). Decyzja, która zapadła w urzędzie miasta Fik. niczego dobrego nie wróży. Żyjemy dziś w zamęcie, w nieustannej transformacji, tak odległej od wieloletniego bezruchu typowego dla okresu Polski Ludowej. Słyszymy wokół różne języki, choć niby wszyscy mówimy po polsku. Otaczają nas – jak pisze Lea Burdette[2] – metafory takie jak „wolny rynek” czy „droga do Unii Europejskiej”; coś chcemy odbudowywać albo wszystkich uwłaszczać, powołujemy się na wartości, chociaż nikt nie mówi jakie, na prawo naturalne, tylko nie wiadomo, z jakiej epoki, żądamy prowadzenia polityki prorodzinnej, mimo iż w budżecie pusto, brakuje środków na wszystko, a zwłaszcza na budowę tanich mieszkań, ktoś obiecuje, że zaopiekuje się Polską, nie precyzując, czego ta opieka ma dotyczyć... Jakże to wszystko podobne do niegdysiejszych zawołań: „Budujemy wspólny dom”, „Budujemy socjalizm”, „Budujemy drugą Polskę”, „Młodzież z partią, partia z narodem” itp. Odżegnujemy się od przeszłości, a ona tkwi w nas głęboko. W tym zamęcie wielu bibliotekarzy stara się zatkać uszy i robić swoje, co oznacza przeważnie zajmowanie się warsztatem bibliotecznym, ale na taki luksus mogą sobie w okresie transformacji pozwolić nieliczni; większość musi politykować, czyli układać się z władzami lokalnymi (bywa, że ryzykując utratę pracy, a znamy i takie przypadki), wciągać w orbitę spraw bibliotecznych miejscowe towarzystwa. partie polityczne, lokalne media. A do tego potrzebna jest wiedza, jakie poglądy polityczne wyznaje burmistrz czy wójt, jakie orientacje polityczne przeważają w składzie poszczególnych komisji w radzie itp. Nie dla ciekawości pustej, ale dla przypomnienia niektórym, co zapisali w programach swoich partii, co przyrzekali wyborcom. „Polityka jest brudna” – to slogan często powtarzany wśród bibliotekarzy. W jakiejś mierze jest to prawda, ale świat nasz nie składa się przecież, z samych czyścioszków i w wielu środowiskach lokalnych bibliotekarze, politykując, nie brudzą sobie rąk. Rozdzielność polityki i moralności nie musi być zasadą.

Nasze nierówności

Nie wypada wręcz wyliczać po raz któryś z rzędu najistotniejszych zmian, które dokonały się po 1989 r. (...). Na nasz bibliotekarski użytek wypada jednak przyjąć, że mieliśmy do czynienia ze zmianą systemową polegającą na: wprowadzeniu demokracji parlamentarnej w miejsce socjalistycznej; zastąpieniu gospodarki planowej wolnym rynkiem.

Wszystkie zjawiska społeczne oraz nasze indywidualne sytuacje są konsekwencją tych dwu niewątpliwie najgłębszych przeobrażeń. (...). Zmiany jednak dotyczą nie tylko rzeczy i przedmiotów, które z dnia na dzień stały się dostępne. W otaczającej nas rzeczywistości społecznej obserwujemy zjaw iska, które dla przyszłości bibliotek mają znaczenie ogromne: z jednej strony zderzenie kultury tradycyjnej, elitarnej, z kulturą masową, z drugiej zaś mniej widoczne przeobrażenia w strukturze społecznej. Społeczeństwo staje się ruchliwe przestrzennie, co ilustrują rozmiary imigracji i emigracji, pojawienie się nowych zawodów, przywracanie pozytywnych relacji między wykształceniem, pracą i zarobkami.

Żyjemy w czasie szczególnym (chociaż chyba każdy czas dla ludzi świadomie go przeżywających jest szczególny), w którym dążenia modernizacyjne (obecne również w bibliotekarstwie) przeplatają się z mitem odwracalnej historii, inspirującej jego wyznawców do restytuowania nie tylko skonfiskowanej przed laty własności, ale również idei, wartości i programów politycznych, które – jak się wydawało w 1989 r. – należą do zamkniętego rozdziału przeszłości, a nawet do starych nazw miast, ulic i placów. Między zwolennikami modernizacji i europejskości, którzy usiłują wrócić do przeszłości, do wywodzących się z niej obyczajów, wzorców rodzinnych, z tradycyjnie pojmowaną rolą kobiet, czy systemów wychowawczych, sytuują się zwolennicy trzeciej drogi, polegającej na zachowaniu części dawnych wartości, łącznie z pewnymi osiągnięciami Polski Ludowej, oraz selektywnym traktowaniu tego, co niesie modernizacja i cały proces przystosowawczy do struktur europejskich [3].

W obszarze kultury wyraża się to m.in. w inicjatywach ożywienia kultury wiejskiej, która mogłaby równoważyć wpływy kultury masowej. Chodzi tu zarówno o sztukę ludową, jak i o próby zachowania dworków ziemiańskich czy powrót do lokalnego obyczaju budowania „małych ojczyzn”. Co z tego wszystkiego jest ważne dla bibliotek publicznych? Otóż wydaje się, że przede wszystkim to, na co mają one niewielki wpływ. W Polsce Ludowej, zwłaszcza w pierwszym dziesięcioleciu, ludność wiejska zasilała przemysł, tworząc nowe warstwy miejskie. Ta miejskość jest zresztą bardzo różnie oceniana. W 1939 r. w strukturze społecznej mieszkańcy wsi stanowili 70% ogółu populacji, w 1994 r. zaś już tylko 38%, choć w liczbach bezwzględnych jest to 14,5 min osób, z czego 3/5 pracuje w rolnictwie. Liczba zatrudnionych na wsi spadla z 4,5 min w 1989 r. do 3,5 min w 1994 r.; 28% zdolnych do pracy ma status bezrobotnego [4]. Wielu tak zwanych chłopów-robotników, zwolnionych z upadających zakładów przemysłowych, wróciło na wieś, zasilając szeregi bezrobotnych. Szanse na otrzymanie pracy w mieście są niewielkie, a w związku z modernizacją prywatyzowanych zakładów stają się jeszcze mniejsze, m.in. dlatego, że zatrudnia się w nich coraz lepiej wykształconych oraz tych, którzy potrafią opanować nowoczesne technologie. Podejmowane próby przekwalifikowania bezrobotnych natrafiają na barierę wtórnego analfabetyzmu i w rezultacie szkolenie trzeba zaczynać od nauki czytania i pisania. Jest to efekt zaniedbali w szkolnictwie wiejskim, dowód jego słabości. Ale nie tylko. „Dzieci do wiejskich szkół przychodzą często z domów, w których nie ma książki ani gazety – pisze Andrzej Koraszewski – gdzie stymulacja intelektualna w pierwszych (najważniejszych) latach życia jest bardzo ograniczona i szkoła musi nadrobić zaniedbania, wzbudzić zainteresowanie książką i nauką [...]. Z każdego nowego rocznika absolwentów szkól podstawowych – dodaje – prawie połowa to uczniowie szkól wiejskich, znaczna część tych młodych ludzi trafi do pracy poza rolnictwem (najsłabsi pozostaną w rolnictwie z zadaniem jego modernizowania)”[5].

Coraz więcej uczących się korzysta z usług bibliotek. Powstają prywatne szkoły wyższe, w latach 1990-1996 podwoiła się liczba studentów. Niestety, młodzież wiejska ma w tym wzroście niewielki udział. Starsi profesorowie wspominają, że przed wojną było na Uniwersytecie Jagiellońskim więcej młodzieży wiejskiej niż dziś. Wycinanki, kapele, taniec ludowy stanowią niewątpliwie integralną część kultury narodowej, ale przyszłość wsi rozstrzygnie się na uniwersytetach. W 1995 r. odsetek osób z wykształceniem wyższym na wsi (1,9%) był pięciokrotnie niższy niż w miastach (9,8%). Wieś nadal jest źródłem przede wszystkim nisko kwalifikowanej siły roboczej, a dzieci odtwarzają pozycję zawodową swoich rodziców. Zadanie zapewnienia dostępu do książki, tworzenia lokalnego klimatu sprzyjającego czytaniu i korzystaniu z informacji zaraz po szkole przypada bibliotece publicznej. Są to prawdy tak oczywiste, że aż. banalne. W tym większe więc osłupienie wprawia informacja Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Białymstoku, że samorząd lokalny w gminie Brańsk zlikwidował w 1996 r. wszystkie cztery biblioteki, jakie lam działały. Przenoszenie bibliotek publicznych do szkól lub inaczej mówiąc – łączenie dwu tak różnych pod względem funkcjonalnym placówek, tłumaczy się potrzebą oszczędności. We wsi Suchodolina w tymże województwie białostockim księgozbiór biblioteki publicznej próbowano wtłoczyć do lokalu szkoły, a ponieważ się nie mieścił, przeniesiono go do zupełnie innej miejscowości. W jeszcze innej wsi zdecydowano, że w połączonej publiczno-szkolnej bibliotece nauczyciel będzie wypożyczał książki w czasie przerw lekcyjnych. Nie trzeba wielkiej wyobraźni, by uznać to za kompletną fikcję. Poczynania tego typu się mnożą i dałoby się z nich ułożyć długą listę. Rzecz jednak nie w tym, by ją komuś przekazać, lecz w tym, by sformułować pytanie pod adresem wyborców, czy godzą się na stopniową likwidację bibliotek wiejskich i czy skutki tych poczynań są im wystarczająco znane. To już nie jest polityka lokalna, ale globalna, dotycząca całego kraju. (...).

Czytanie jest wartością

Umberto Eco dzieli przyszłe społeczeństwa na trzy klasy: na najniższym poziomie znajdzie się klasa proletariuszy nie mających dostępu do komputerów (a tym samym do książki) i uzależnionych całkowicie od przekazu telewizyjnego. Na drugim poziomie ulokują się pracownicy najemni, którzy potrafią korzystać z komputera w całej sferze usług. W trzecim znajdą się ludzie umiejący wykorzystać go do prac analitycznych, tworzenia programów, odróżniający informacje przydatne od bezwartościowych[6]. Podział ten jest prawdopodobny i potoczne obserwacje wskazują, że w Polsce już się dokonuje. Przewidywania Eco można zredukować, dowodząc, że uczestnictwo w cywilizacji słowa drukowanego oraz elektronicznej będzie zależne od stopnia zamożności lub ubóstwa: kraju, społeczeństwa oraz jednostki, a dynamiczny rozwój komputeryzacji podział ten dodatkowo pogłębi.

Świat widziany i opisywany przez Ryszarda Kapuścińskiego potwierdza te prognozy. W jednej jego części żyje stworzony przez rewolucję elektroniczną „homo informaticus”, w drugiej zaś „a poorman”, który nie tylko nie dotknął komputera, ale nawet nie ma światła elektrycznego i nie stać go choćby na elektryczną latarkę. Rodzi się, żyje i umiera ubogi. „Wszystkie zdobycze elektroniki są poza jego zasięgiem, są mu zresztą nie znane. Żywot, który pędzi, nie różni się wiele od żywota jego praprzodków. Jego narzędzia pracy są te same co tysiąc lat temu. Możliwość porozumiewania się między nim a tymi. którzy żyją w świecie komputerów, autostrad informacyjnych, internetów i banków danych, multimediów, wideokonferencji, serwerów i dekoderów [7], jest żadna. Pomiędzy tymi dwoma biegunami mieści się przestrzeń geograficzna, którą wypełniają kraje Europy Środkowowschodniej, a wśród nich Polska. Nie można porównywać standardów życia naszego społeczeństwa z biedą Afryki, Azji i Ameryki Łacińskiej, lecz również z dostatkiem siedmiu najbogatszych krajów świata. Jednakże bycie pomiędzy tymi skrajnościami nie oznacza, iż brak nam własnych skrajności.

Na jednym biegunie lokują się: bezrobocie, niski stopień oświaty, niskie kwalifikacje zawodowe i często brak środków na zaspokajanie elementarnych codziennych potrzeb. (...). Na drugim biegunie sytuują się ci, którzy najwcześniej zrozumieli, że zmiana ustroju politycznego otwiera szanse przed osobami mającymi wykształcenie wyższe, znającymi języki obce i zasady działania komputera. Wysokie dochody z indywidualnej przedsiębiorczości lub dobrze opłacanej pracy najemnej są w tej grupie oczywiste. Co mają lub będą mieli sobie do powiedzenia ludzie z tych dwu biegunów? Ci, którzy nie rozumieją sensu najprostszego gazetowego tekstu, informacji dziennika telewizyjnego, oraz ci, dla których cywilizacja słowa drukowanego oraz informacyjna stanowią naturalne otoczenie? Wiadomo przecież, że tam, gdzie porozumienie między jednostkami i grupami społecznymi staje się niemożliwe, rodzą się upiory nietolerancji, ksenofobii i nienawiści. To nie bogaci wysadzają w powietrze autobusy, budynki ambasad i strzelają do niewinnych ludzi. To świadomość ubóstwa i niemożności wyrwania się z jego kręgu popycha rozgoryczonych i sfrustrowanych ludzi do przemocy. Choć oczywiście jest wiele innych po temu powodów.

Bibliotekarstwo na całym świecie próbuje włączyć się w rozwój kulturalny, oświatowy i gospodarczy. Z bardzo rozmaitymi rezultatami. (...).

Alfabetyzacja i elektronika

Bez powszechnej alfabetyzacji nie sposób uprawiać polityki, kształcić rodzimych elit kulturalnych, naukowych i gospodarczych. Tam gdzie osiągnięto wysoki poziom oświaty, gdzie rozwija się kultura, produkcja wydawnicza i technika, możliwe jest także stosowanie urządzeń elektronicznych, tworzenie baz informacyjnych oraz instalowanie łączności komputerowej. Dlatego też doświadczenia krajów bogatych nie mają przełożenia na sytuację krajów biednych, a zwłaszcza tych o najwyższych wskaźnikach analfabetyzmu, określanego jako dżuma XX w. Jest nim dotknięta jedna czwarta światowej populacji (ponad 1 mld osób). (...).

Biblioteki krajów Europy Zachodniej działają w społeczeństwach, w których wy kształcenie, kwalifikacje zawodowe są traktowane jako wartość umożliwiająca osiągnięcie sukcesu życiowego. Głównym celem kształcenia jest dojście do profesjonalizmu, rezygnacja z autotelicznych zainteresowań historią, kulturą, literaturą, chyba że chodzi o zdobycie zawodu pisarza, redaktora czy agenta organizującego reklamę poszczególnym twórcom. Wzrastająca liczba studentów zmusza do wprowadzenia zmian w systemie dydaktycznym. To zaś, co dzieje się w nauczaniu akademickim, pociąga za sobą zmiany organizacyjne w bibliotekach. Dotyczą one zasad gromadzenia zbiorów, ich rozmieszczenia, dostępu do nich, katalogów, źródeł informacyjnych, współpracy z innymi książnicami i skomputeryzowanymi bazami danych tworzonymi przez biblioteki, uczelnie wyższe, instytucje komercyjne itp. Cechą współczesnej dydaktyki akademickiej w krajach zachodnich i w Stanach Zjednoczonych jest zastępowanie tekstu drukowanego, który stanowił podstawę nauczania przez czterysta lat, tekstem przetworzonym, abstraktem, skrótem zawierającym określoną informację. Komputeryzacja uczelni amerykańskich wskazuje na daleko idący kierunek zmian w traktowaniu biblioteki jako zaplecza dydaktycznego i naukowego. Uniwersytety włączają się do sieci Internetu, co umożliwia studentom umieszczanie w nich konspektów, wykładów, notatek z lektur, tekstów i komentarzy. Coraz więcej studentów (od 50% do 75%) ma własne komputery; pozwala to na dostęp do katalogu Online oraz rezerwowanie książek i ich lokalizację w jednej ze współpracujących bibliotek. Student może za pośrednictwem komputera zapisać się na określone zajęcia, wypisać z nich, sprawdzić listę uczestników, stan własnego konta itp., siedząc wygodnie w swoim pokoju w internacie lub w klubie uczelnianym. Wobec powszechnego okablowania uczelni amerykańskich tradycyjna biblioteka staje się bardziej częścią ośrodka mikrokomputerowego niż autonomiczną placówką. Zmiany te wymusza międzynarodowa konkurencja, która posługuje się coraz to nowszymi i sprawniejszymi systemami informacyjnymi za pośrednictwem komputerów[8].

To, co się dzieje w nauce, wpływa pośrednio na przekształcenia organizacyjne bibliotek. (...).

W Wielkiej Brytanii w bibliotekach publicznych działa już kilka eksperymentalnych programów. Ich głównym celem jest umożliwienie uczącym się dostępu do materiałów oraz wszelkiego typu instrukcji albo za pośrednictwem biblioteki, albo bezpośrednio z domu. Optymiści przewidują, że w perspektywie dziesięciu albo dwudziestu lat można będzie tą drogą ukończyć szkołę średnią. Biblioteka będzie nie tylko źródłem informacji czy przewodnikiem w jej pozyskiwaniu za pośrednictwem Internetu – Internet umożliwi również kontakty interpersonalne. Jego upowszechnienie oznacza, iż dostęp do informacji będzie możliwy w domu, w szkole, w biurze, w klubie. Biblioteka może się okazać wcale nie najważniejszym pośrednikiem w jej przekazywaniu. Oczywiście wszelkie prognozy na ten temat należy traktować z dużą ostrożnością, jako że – po pierwsze – nie da się przewidzieć kierunków rozwoju techniki, a wszelkie ekstrapolacje mogą się nie sprawdzić, po drugie zaś nie jest bynajmniej pewne, czy ludzie tak łatwo zrezygnują z bezpośrednich kontaktów interpersonalnych na rzecz multimedialnych. (...).

W Stanach Zjednoczonych nie żałuje się środków na organizowanie bibliotek cyfrowych (digital libraries). (...). Główna idea digital library polega na umożliwieniu każdemu, również dziecku w szkole wiejskiej, dostępu do zasobów multimedialnych. Młody Nigeryjczyk może więc usłyszeć i zobaczyć seniorów, którzy opowiedzą mu o przeszłości kraju, wierzeniach i obyczajach, może też obejrzeć zabytkowe eksponaty, nie odwiedzając muzeum[9]. Wyższość korzystania z sieci Internetu polega na tym, że nie stwarza on – tak jak biblioteka, w której obowiązuje regulamin i określony czas otwarcia – żadnych ograniczeń: jest dostępny o każdej porze. Perspektywy są więc oszałamiające, chociaż, jak zauważa Stanisław Lem: „Japończyk, Tajlandczyk czy Słowianin, co się posługuje cyrylicą, do Internetu ze swoim pismem ani mową nie wejdzie, nie istnieją żadne urządzenia przekaźnikowe, które by go tłumaczyły. Najpierw musisz, bracie, nauczyć się dobrze angielskiego. Następuje rozcięcie ziemskiej populacji na tych, którzy tym językiem władają, i tych, którzy nim nie władają. Ta anglicyzacja szeroko się rozpościera i niepokoi nie tylko ze względów lingwistycznych: chodzi o technologię, która jednych uprzywilejowuje, innych zaś poza nawias wyłącza”[10].

Internet ma swoją infrastrukturę techniczną i technologiczną. Charakteryzują ją podaż i popyt na sprzęt elektroniczny, jego jakość i dostępność. W Stanach Zjednoczonych – jak donosi Neil Postman – jest 260 000 elektronicznych tablic ogłoszeniowych, 11 520 dzienników, 11 556 czasopism, 27 000 wypożyczalni taśm wideo, przeszło 100 min komputerów. 98% amerykańskich rodzin ma telewizor, ponad połowa – więcej niż jeden. Co roku publikuje się tam 40 tys. nowych tytułów książek (na świecie 300 tys.), codziennie robi się 41 min zdjęć fotograficznych[11]. Już tylko z tych danych wynika niezbicie, że rynek kultury masowej jest stymulowany przez produkcję sprzętu elektronicznego, która stanowi jego integralną część. Można się tylko domyślać aspektu ekonomicznego lego strumienia informacji płynącego najrozmaitszymi kanałami, Postman bowiem w swojej pracy dyskretnie go pomija. Produkcja sprzętu elektronicznego, walka o rynki zbytu, konkurencja, marketing i reklama, pogoń za nowościami i udoskonaleniami – wszystko to ma swoją ideologię zmierzającą do podporządkowania wszelkich form życia jednostki, grup i społeczeństwa panowaniu techniki i technologii, na zasadzie, że kto nie podejmuje wyzwania, ten zostaje w tyle i grozi mu marginalizacja; kto nie podłączy się do sieci Internetu, ten straci życiową szansę.

Bibliotekarze amerykańscy wizytujący w 1995 r. Polskę w ramach programu Know How zwracali głównie uwagę na wyposażenie techniczne bibliotek. Stwierdzali więc, że zrobienie fotokopii w bibliotekach jest czymś niezwykłym, mikrofilmy są prawie nieznane, a krzesła wszędzie twarde. Charakterystyczne, że nie dociekali, jaki jest zakres oddziaływania owych bibliotek, jaka dostępność zbiorów, sprawność usług[12]. W innej publikacji dotyczącej sytuacji w Europie Środkowowschodniej odnotowano podobne spostrzeżenia dotyczące głównie nie doinwestowanej telekomunikacji, ubogich w sensie materialnym uniwersytetów, ryzyka, jakie podejmują inwestorzy zagraniczni ze względu na niechęć do cudzoziemców, zmienność przepisów prawnych itp. Oprócz tych niedostatków wskazano jednak na nic najgorszy poziom oświaty ogólnej oraz kompetencję elit intelektualnych[13]. To, co dla obserwatorów z zewnątrz stanowi wartość godną podkreślenia, na naszym gruncie nie zawsze jest doceniane. Bibliotekarze, niepewni swojej przyszłości, uciekają w sprawy warsztatowe, nie dostrzegając tego, co się dzieje wokół nich. Tym praktycystycznym postawom sprzyjają niełatwe problemy związane z komputeryzacją, ze zdobywaniem środków finansowych, z zarządzaniem zbiorami itp.

Nikt nie potrafi stwierdzić autorytatywnie, czy elektronika: czasopisma elektroniczne, bazy danych (m.in. indeks cytowani, abstrakty artykułów oraz multimedia, np. połączenia nut z nagraniem muzycznym i literaturą na ten temat) itp., zmniejszy koszty utrzymania bibliotek. Elektroniczne zbiory biblioteczne mają pewną przewagę nad drukowanymi:

są łatwo dostępne z wielu miejsc
są połączone z komputerami o dużych mocach wyszukiwawczych,
pozwalają na szybsze i łatwiejsze poszukiwania,
zajmują mało miejsca;
zapobiegają niszczeniu cennych dziel;
są atrakcyjniejsze / punktu widzenia potrzeb nauki i wiedzy, zwłaszcza gdy umożliwiają korzystanie z hipertekstowych połączeń tekstów (multimedia).

Trzeba jednak pamiętać, że cały czas obracamy się u obszarze techniki, którą cechuje zmienność.

Poza tym wcale nie ma pewności, czy idea biblioteki wirtualnej, to znaczy takiej, która umożliwia dostęp do źródeł informacji i tekstów bez konieczności ich posiadania, jest marzeniem czytelników. I to zarówno w Polsce, jak i na Zachodzie. Już dziś stwierdza się narastanie zjawiska określanego jako analfabetyzm informacyjny (Information illiteracy). które polega na nieumiejętności posługiwania się komputerem przez jednostki i grupy. (...).

Niewątpliwie elektronika będzie sprzyjała demokratyzacji szkolnictwa wyższego, umożliwiała zdobycie dyplomu każdemu, kto go traktuje jako przepustkę do lepszego życia. Bez wykształcenia i określonych kwalifikacji łatwo się znaleźć na samym dole drabiny społecznej. Zjawisko to obserwujemy już i w Polsce. (...). Jak twierdzi Jerzy Górski, wkraczamy w okres, kiedy coraz bardziej liczyć się będą wykształcenie i kwalifikacje[14]. To właśnie wykształcenie będzie różnicowało nasze społeczeństwo w większym stopniu niż stan majątkowy, licząca się młodzież zacznie wymuszać na bibliotekach zmiany w zakresie organizacji pracy i usprawniania usług, co jest równoznaczne z komputeryzacją i dostępem do Internetu. Symptomy tego procesu są widoczne już dziś. Zarysował się wyraźny podział młodzieży. Z jednej strony obserwujemy młodych ludzi, dla których najważniejsza jest kariera zawodowa i prestiż związany z wysokimi dochodami. Młodzież ta ceni sobie kompetencje i odziedziczony kapitał kulturowy, zna również drogę do biblioteki i swobodnie porusza się w święcie literatury, zwłaszcza współczesnej. Z drugiej strony mamy do czynienia z grupą młodzieży. i to bardzo liczną, z wykształceniem podstawowym i zasadniczym zawodowym, która znalazła się na marginesie przemian[15]. Wie, że jest źle wykształcona, nie zna języków obcych, nie ma dostępu do komputera i czuje się zagrożona. bo może powiększyć liczbę bezrobotnych. W szkole literaturę poznawała nie z książek, ale z filmów wideo, język, jakim się posługuje, jest ubogi, nie potrafi zwerbalizować tego, co myśli o sobie i świecie. Jest podatna na manipulacje, łatwo ulega nastrojom ksenofobicznym, szuka w innych swojego losu. a frustracje wyładowuje na ulicy. To z tej grupy, choć oczywiście nie jest to regułą, wywodzą się szalikowcy, skinheadzi, sataniści, różne ligi. które jak na ironię przyznają się do republikanizmu, choć pewnie nie wiedzą, co to znaczy, jakieś naszości itp.

Dystans kulturowy dzielący tę młodzież z dyplomami, wysokimi kwalifikacjami zawodowymi, dobrze zarabiającą a tą, która albo znalazła się w szarej strefie, albo pobiera zasiłek dla bezrobotnych, musi silą rzeczy prowadzić do różnego rodzaju napięć. Zazdrość na tle nierówności społecznych, poczucie nie zawinionej krzywdy prędzej czy później przeradza się w nienawiść i gotowość do buntu. To nie jest wymysł marksistów, to się powtarza cyklicznie od zamierzchłych czasów.

Jest również grupa młodzieży wybitnie uzdolnionej. „W 1995 r. 50 polskich licealistów wróciło z laurami z tegorocznych olimpiad i konkursów międzynarodowych – pisze Ewa Nowakowska. – Przywieźli 40 medali. 4 wyróżnienia i 6 nagród indywidualnych. Matylda Włodarczyk z VI LO w Radomiu została laureatką Olimpiady Literatury i Języka Polskiego w drugiej klasie. Musiała wyprzedzać rówieśników o trzy lata rutynowego programu i drugie tyle lektur nadobowiązkowych. – Gdyby nie profesor Wieczorek, nigdy bym nie uwierzyła – stwierdza laureatka – że potrafię. Nauczyłam się pracować nad 500 stronicami tekstu dziennie [...]. – Matylda uważa się za osobę ambitną. – Zainteresowania humanistyczne mam we krwi – przekonuje, powołując się na rodziców filologów” [16]. To właśnie z myślą o tej wybitnie uzdolnionej młodzieży, o kierunkach modernizacyjnych bibliotek powinni się wypowiedzieć ludzie nauki, nauczyciele szkolni i akademiccy, a więc ci, dla których są one głównym warsztatem dydaktycznym i wychowawczyni. Trzeba zacząć od określenia stosunku środowiska naukowego i nauczycielskiego do zgromadzonych, często wielomilionowych, zbiorów. Konieczne jest wyważanie proporcji między obowiązkiem ochrony dziedzictwa kulturowego a potrzebami współczesności. Oczywiście w literaturze bibliotekarskiej, i nie tylko, aż się roi od rozważań na temat wartości zbiorowej pamięci ludzkiej zawartej w kulturze pisanej i drukowanej, którą przechowują biblioteki. Dowodzi się, że bez niej niemożliwe są: dialog, pluralizm i koegzystencja. Codzienność bibliotekarska jednak w skazuje wyraźnie, że są to w większości odświętne deklaracje. W praktyce bowiem, choć oczywiście nie wszędzie, odchodzi się już od gromadzenia wielkich uniwersalnych zbiorów. Ich czas widocznie minął. Biblioteki są na etapie przechodzenia od „strategii posiadania” do „strategii dostępu”. (...).

Prof. Jadwiga Kołodziejska jest kierownikiem Instytutu Książki i Czytelnictwa Biblioteki Narodowej, prezesem Polskiego Towarzystwa Czytelniczego.

Skrót referatu opublikowanego w: Bliżej biblioteki. Forum Czytelnicze IV Warszawa: Polskie Tow. Czytelnicze 1997.

[1] M. Olechowska: Gazeta na czarnej liście. „Gazeta Wyborcza” 1997 nr 105.

[2] L. Burdette: Mówiąc o transformacji• Gospodarujemy językiem. W: Oblicza zmiany. Międzychód 1996, s. 20-25.

[3] E. Conte, Ch. Giordano: Bezdroża zagubionej wiejskości: refleks je o postsocjalizmie. W: Oblicza zmiany s. 78-101.

[4] M. Buchowski: Jedna wieś, niejedna pieśń: postawy wobec zmian na wsi wielkopolskiej. W: Ibidem s. 102-128.

[5] A. Koraszewski: Na drodze do Europy. „Kultura” 1997 nr I s. 48.

[6] U. Eco: Czy komputer pożre książkę? „Gazeta Wyborcza” 1996 nr 47.

[7] R. Kapuściński: Lapidarium II. Warszawa 1995. s. 64.

[8] H. Katle: Uniwersytet bez biblioteki. „Forum” 1995 nr 8.

[9] J. Berry: Digital Libraries: New lnitiatives with Wortd-Wide Implication. Stambuł 1995, IFLA Booklet O.

[10] S. Lem: Cave Internetum. „Tygodnik Powszechny” 1996 nr 9.

[11] N. Postman: Technopol... s. 85.

[12] N. Postman: Ibidem.

[13] J. Berry: Digital Libraries...

[14] J. Górski: Elektronika i demokracja „Rzeczpospolita”. Plus Minus 1997 nr 11.

[15] R. Fatyga: Współcześni dzicy w kontekście kulturowym. W: Oblicza zmiany s. 52-65.

[16]E. Nowakowska: Przepis na geniusza. Dobre geny w dobrej szkole. „Polityka” 1995 nr 45.

Co w numerze?