Pragnę zachęcić nauczycieli bibliotekarzy do włączenia się w wewnątrzszkolne mierzenie jakości pracy szkoły. Doskonałym polem do działania w tym zakresie może stać się aktywność biblioteki w procesie realizacji ścieżek edukacyjnych.

W Szkole Podstawowej nr 20 w Lublinie program ścieżek edukacyjnych został opracowany na początku 2001 r. Wspólnie ze wszystkimi zainteresowanymi nauczycielami uznaliśmy, że najlepszym sposobem realizacji ścieżek edukacyjnych będzie tzw. model wieloprzedmiotowy. Poszczególni nauczyciele przyjęli do realizacji na swoich zajęciach te treści ścieżek, które pozostają w bezpośrednim związku z nauczanym przez nich przedmiotem.

Po roku podjęliśmy działania służące ewaluacji naszych poczynań. Ewaluacja dokonana została na podstawie ankiety pt. „Ścieżki edukacyjne w naszej szkole”[1], skierowanej do nauczycieli wdrażających program. Ankieta miała na celu poznanie mocnych i słabych stron programu, a w szczególności określenie, w jakim stopniu jest on:

realizowany,
spełnia swoją rolę w codziennej praktyce.
wymaga modyfikacji.

Ankieta służyła również poznaniu trudności, z jakimi spotykają się nauczyciele realizujący program. Chcieliśmy znaleźć odpowiedzi na następujące pytania:

czy nauczyciele w szkole współpracują ze sobą przy realizacji programu ścieżek?
w jakim stopniu mogą liczyć na pomoc instytucji doradczych?
czy podręczniki uczniowskie ułatwiają realizację ścieżek?

Analizie został poddany warsztat pracy nauczycieli wdrażających program ścieżek oraz wykorzystywane przez nich źródła wiedzy.

Dwa pytania ankiety były ściśle związane z biblioteką szkolną, która wspomaga realizację programów nauczania i wychowania. Prosiłyśmy nauczycieli o ocenę zaopatrzenia biblioteki w literaturę dotyczącą treści ścieżek edukacyjnych oraz podanie propozycji w zakresie wzbogacenia szkolnych zbiorów. Ostatnie pytanie ankiety pozwalało nauczycielom zaproponować inne pomoce dydaktyczne, których zakup ułatwiłby realizację szkolnego programu ścieżek edukacyjnych.

Ankietę przeprowadziłam pod koniec marca 2002 r. Wypełnili ją wszyscy nauczyciele odpowiedzialni za wdrażanie szkolnego programu ścieżek edukacyjnych. Podjęłam się również opracowania zebranego materiału.[2] Praca nad opracowaniem ankiet na szkoleniową radę pedagogiczną, a następnie zaprezentowanie jej kolegom, sprawiły mi ogromną satysfakcję. Uświadomiłam sobie, jak wiele nauczyłam się na kursach, miałam okazję stwierdzić, że nasz szkolny program ścieżek edukacyjnych ma wiele mocnych stron. Przeprowadzenie ankiety dotyczącej ewaluacji ścieżek międzyprzedmiotowych w ogromnym stopniu umożliwia bibliotekarzowi zwrócenie uwagi środowiska szkolnego na funkcje biblioteki i jej potrzeby.

Ja także wypełniłam ankietę, ponieważ prowadzę zajęcia w klasach IV-VI w ramach tzw. modułu bibliotecznego ścieżki czytelniczej i medialnej (realizuję te treści ścieżki czytelniczej i medialnej, które są bezpośrednio związane z edukacją biblioteczno-informacyjną uczniów). Wypełniając ankietę mogłam szczerze odpowiedzieć na wszystkie pytania, patrząc przez pryzmat mojej pracy. Opracowanie ankiet dodatkowo pozwoliło mi na zaakcentowanie tych problemów, które są dla biblioteki najistotniejsze.

Omówienie ankiety ograniczę do pokazania, w jaki sposób poszczególne jej pytania wiążą się z działalnością biblioteki w szkole.

Drugie pytanie („Czy realizuje Pani/ Pan na swoim przedmiocie wszystkie treści ścieżek edukacyjnych zawarte w szkolnym programie?”) pozwoliło powiedzieć o trudnościach, jakie napotykam w realizacji hasła „zautomatyzowany system wyszukiwania danych”. Biblioteka jest w znacznym stopniu skomputeryzowana, więc przedstawiam uczniom możliwości wyszukiwawcze systemu (komputerowe katalogi. kartoteki, opcję <wyszukiwanie> oraz multimedialne wydawnictwa informacyjne), ale uczeń – świadomy użytkownik informacji musi umieć samodzielnie posłużyć się nimi. Powinien korzystać z nich przy poszukiwaniu potrzebnych wiadomości i materiałów w bibliotece. Niestety, nie mamy oddzielnych stanowisk komputerowych dla uczniów do korzystania z bibliotecznej bazy danych ani wydawnictw multimedialnych i dodatkowego komputera do korzystania z nich, ani dostępu do Internetu.

Zwróciłam uwagę, posługując się przykładem z „własnego podwórka”, że niektóre treści ścieżek edukacyjnych są bardzo obszerne. Nauczyciel powinien szczegółowo przedstawić, co wchodzi w zakres danego zagadnienia, a następnie „rozpisać” zaplanowane treści na poszczególne poziomy nauczania (dostosowując do możliwości rozwojowych wychowanków).

Przypomniałam, że jeden punkt treści danej ścieżki nie jest równoznaczny z jednostką lekcyjną. Każdy z nich może być przeprowadzony jako ogniwo lekcyjne, praca domowa, wycieczka edukacyjna, dwu- lub kilkugodzinny blok zajęć, odrębna jednostka lekcyjna, projekt, konkurs itp. Możliwe jest także różnorodne łączenie tych form. [3]

Czwarte pytanie ankiety pozwoliło wymienić trudności, z którymi borykam się przy realizacji ścieżki:

Niewystarczająca obsada kadrowa w bibliotece (w związku z trwającymi czasochłonnymi pracami nad komputeryzacją zbiorów).
Brak stanowisk komputerowych dla uczniów do samodzielnego korzystania z bibliotecznej bazy danych.
Brak dodatkowego komputera (z dostępem do Internetu) do korzystania z multimedialnych wydawnictw informacyjnych.
Trudne warunki lokalowe biblioteki – brak oddzielnego pomieszczenia na czytelnię, umożliwiającego przeprowadzanie:

zajęć bibliotecznych z całym zespołem klasowym w odpowiednich warunkach,
zajęć przedmiotowych z wykorzystaniem zbiorów biblioteki (księgozbiór podręczny, środki audiowizualne, multimedialne itp.),
tych zajęć (z. dowolnych przedmiotów), które wymagają odpowiedniej aranżacji (np. dzieci pracują w kręgu), co wiązałoby się z zakupem nowoczesnych stolików i krzeseł.

W swojej odpowiedzi na pytanie 5 zaakcentowałam, że przy wdrażaniu szkolnego programu współpracuję z wieloma nauczycielami, również z racji organizowania różnych konkursów bibliotecznych, których temat związany jest z treściami ścieżek. Nauczyciele potwierdzili moją wypowiedź, stwierdzając, że najczęściej współdziałają w tym zakresie z bibliotekarzem.

Pytanie 6 ankiety pozwoliło mi z przykrością stwierdzić, że w Lublinie nie mamy swojego doradcy metodycznego.

Bardzo mnie ucieszyły odpowiedzi nauczycieli na pytanie 7 ankiety. Za jedno ze źródeł wiedzy przy przygotowywaniu się do zajęć, uznano „kontakty z innymi osobami”, a tu m.in. „fachowe doradztwo bibliotekarza szkolnego”.

Pytanie 8 pozwoliło zwrócić uwagę, że do zajęć prowadzonych przez bibliotekarza uczniowie nie mają w ogóle podręczników. Nauczyciel bibliotekarz zobligowany jest do wyszukiwania lub opracowywania stosownych zestawów ćwiczeń i materiałów.

Interesujące było poznanie opinii nauczycieli na temat wyposażenia biblioteki w literaturę związaną z treściami ścieżek edukacyjnych. Wśród ankietowanych tylko jedna osoba nie wypowiedziała się na ten temat. W opinii 45% ankietowanych wyposażenie biblioteki w literaturę dotyczącą ścieżek jest słabe. Natomiast 55% nauczycieli uważa, że jest dobre lub bardzo dobre. Żaden nauczyciel nie ocenił wyposażenia biblioteki zdecydowanie negatywnie.

Ponad połowa ankietowanych zgłosiła propozycje wzbogacenia zbiorów biblioteki – głównie chodziło o książki i czasopisma (73% wskazań).

Ankietowani zaproponowali, aby nowości biblioteczne związane z realizacją szkolnego programu ścieżek edukacyjnych dotyczyły m.in. następujących tematów:

działalność szkolnego samorządu uczniowskiego,
rodzaje mediów,
tradycje świąteczne, zwyczaje i obyczaje,
kultura różnych narodów,
historia i teoria sztuki,
życie i twórczość wielkich Polaków (w szczególności sylwetek kompozytorów i osób związanych ze środowiskiem lokalnym i najbliższym regionem),
ekologia i ochrona środowiska,
nałogi (przede wszystkim narkomania),
problemy dojrzewania,

Z dziedziny pedagogiki i psychologii uwzględniono takie tematy, jak:

nowoczesne techniki zapamiętywania i uczenia się,
komunikacja interpersonalna,
praca z dzieckiem trudnym,
organizowanie imprez szkolnych,
zabawy i gry integracyjne,
ścieżki międzyprzedmiotowe (programy, poradniki metodyczne).

Analiza ankiet wykazała, że nauczyciele nie zawsze są usatysfakcjonowani liczbą pozycji z zakresu danego zagadnienia w bibliotece szkolnej. Czasami są niezadowoleni z wyposażenia biblioteki w poszukiwane przez nich dokumenty, potrzebne zarówno im, jak i uczniom, do przygotowania się do zajęć. Często wysoko oceniali zbiory biblioteczne dotyczące określonego zagadnienia, ale jednocześnie zwracali uwagę na konieczność stałej, systematycznej ich aktualizacji.

Ankieta dotycząca szkolnego programu ścieżek edukacyjnych wykazała, że biblioteka w naszej szkole wspiera realizację programów nauczania i wychowania, w tym również szkolnego programu ścieżek edukacyjnych. Są już pierwsze pozytywne efekty ewaluacji szkolnego programu ścieżek edukacyjnych. Wychodząc naprzeciw oczekiwaniom nauczycieli, pani dyrektor przeznaczyła fundusze na zakup nowości do biblioteki. Cały czas mam nadzieję, że poprawi się sytuacja finansowa szkoły, co umożliwi realizację innych, zgłoszonych przeze mnie potrzeb.

Ankieta. Ścieżki edukacyjne w naszej szkole

W ubiegłym roku szkolnym przyjęliśmy do realizacji na poszczególnych przedmiotach określone treści ścieżek edukacyjnych. Na podstawie własnych doświadczeń i przemyśleń prosimy o udzielenie odpowiedzi na poniższe pytania ankiety. Posłużą one określeniu mocnych i słabych stron naszego szkolnego programu ścieżek edukacyjnych.

Dziękujemy za wypełnienie ankiety.

Czy szkolny program ścieżek edukacyjnych ułatwia Pani/Panu realizację treści ścieżek międzyprzedmiotowych? (Prosimy o zakreślenie odpowiedzi)

TAK NIE

Czy realizuje Pani/Pan wszystkie treści ścieżek edukacyjnych zawarte w szkolnym programie?

TAK NIE (dlaczego?)

Czy wprowadził(a)by Pani/Pan zmiany w zakresie treści ścieżek edukacyjnych w ramach swojego przedmiotu?

TAK NIE (z jakiego powodu?)

Z jakimi trudnościami spotyka się Pani/ Pan we wdrażaniu ścieżek edukacyjnych?
Czy przy realizacji treści ścieżek współpracuje Pani/Pan z innymi członkami rady pedagogicznej?

TAK (z kim?) NIE

Czy uzyskuje Pani/Pan dostateczną pomoc przy wdrażaniu ścieżek ze strony instytucji doradczych?

TAK NIE

Z jakich źródeł korzysta Pani/Pan przy realizacji ścieżek międzyprzedmiotowych?
W jakim stopniu treści ścieżek edukacyjnych znajdują odbicie w wykorzystywanych przez Panią/Pana podręcznikach i ćwiczeniach dla uczniów?

W pełni
W niewielkim
W znacznym
Nie znajdują

Proszę zaznaczyć na skali od 1 do 6, w jakim stopniu udało się Pani/Panu zgromadzić pomoce i materiały do realizacji ścieżek edukacyjnych?

1 2 3 4 5 6

Jak ocenia Pani/Pan zaopatrzenie biblioteki szkolnej w literaturę dotyczącą treści ścieżek edukacyjnych?

Bardzo dobre

Dobre

Słabe

Złe

O jakie zbiory należy wzbogacić zasoby biblioteki szkolnej w tym celu? Prosimy podać tytuły, rodzaj, ewentualnie tematykę dokumentów.
Jakie inne pomoce dydaktyczne powinna zakupić szkoła w związku z wdrażaniem szkolnego programu ścieżek edukacyjnych?

[1] Ankietę opracowałam wspólnie z dyr. Zofią Wiercińską.

[2] Pracę ułatwiły mi wiadomości i umiejętności, które zdobyłam na kursach prowadzonych przez niezwykle inspirującą i wyjątkową osobę w lubelskim środowisku bibliotekarskim Hannę Sokołowską. Myślę tu o kursach „Edukacja czytelnicza i medialna w zintegrowanym nauczaniu przedmiotów humanistycznych” (prowadzony wspólnie z p. Ewą Gródecką). „Pedagogiczna praca w bibliotece szkolnej” oraz ,,Multimedialne Centrum Informacyjne wspomaganie budowania jakości pracy szkoły”. Pozwoliły mi one być niejako „ekspertem” w zakresie ścieżek przedmiotowych w mojej szkole (dziękuję Aniu).

[3] E. Gródecka, H. Sokołowska: Edukacja czytelnicza i medialna w szkole podstawowej i gimnazjum. Poradnik dla nauczycieli realizujących ścieżki międzyprzedmiotowe. Warszawa. Agencja „SUKURS”, 2000, s. 12.

Co w numerze?