Wstęp

Dominującą aktywnością życiową ucznia jest nauka, która wypełnia większość jego czasu i uwagi. Niestety, nie wszyscy osiągają w tej dziedzinie zadowalające ich samych i otoczenie rezultaty. Często mimo najszczerszych chęci i starań pozostają w tyle za rówieśnikami.

Pracując jako pedagog szkolny obserwuję u części uczniów narastające trudności w nauce. Z niepokojem zauważam, że niektórzy uczniowie uzyskują niskie efekty przy dużym nakładzie czasu oraz wysiłku, a ponadto szybko zapominają nabytą wiedzę i umiejętności.

Szczególnie trudnym momentem w karierze szkolnej ucznia szkoły podstawowej jest okres klasy czwartej, niosący wiele stresów, rozczarowań i niepowodzeń. Wiąże się to ze zmianą systemu kształcenia – przejście z nauczania zintegrowanego do nauczania przedmiotowego (dodatkowe przedmioty, różni nauczyciele, inny system oceniania).

Diagnozując ów problem za pomocą badań ankietowych uczniów i ich rodziców stwierdziłam, iż przyczyna wielu niepowodzeń szkolnych jest prozaiczna. Otóż uczniom i rodzicom brakuje podstawowej wiedzy z zakresu prawidłowości uczenia się. Nie znają oni skutecznych technik edukacyjnych i relaksacyjnych, nie potrafią sprawnie organizować nauki ani efektywnie planować czasu.

W dobie dynamicznych przemian cywilizacyjnych i natłoku informacji tradycyjne metody uczenia się są niewystarczające. Wymagają od ucznia ogromnego wysiłku intelektualnego, pochłaniają dużo czasu i nie zawsze przynoszą zadowalające rezultaty. Może to powodować niechęć do nauki i procesu kształcenia. Chcąc nadążać za zmianami, a przy tym osiągać sukcesy w nauce, należy sięgać po metody niekonwencjonalne, wykorzystujące szerokie możliwości umysłowe człowieka. Umożliwiają to nowoczesne metody uczenia się, określane w literaturze mianem uczenia przyspieszonego, szybkiego uczenia lub superuczenia. Metody te mogą sprawić, że nauka stanie się przyjemniejsza i łatwiejsza.

Uczenie przyspieszone to zestaw efektywnych technik ułatwiających przyswajanie wiedzy. Uczy ono twórczego myślenia oraz przekazywania wiedzy w sposób jasny i obrazowy. Wiedza zdobyta za pomocą tej metody jest trwała i skuteczna.

Jak to się dzieje? Otóż klasyczne metody edukacyjne opierają się głównie na lewej (logicznej) półkuli mózgu, która jest przez to bardzo obciążona. Natomiast prawa półkula (wyobrażeniowa) jest mało wykorzystywana. Uczenie przyspieszone aktywizuje obie półkule mózgowe. Poza tym uczenie przyspieszone, w przeciwieństwie do uczenia tradycyjnego odwołującego się do 1-2 zmysłów, angażuje wszystkie zmysły: wzroku, słuchu, dotyku, węchu i smaku. Dzięki temu zwiększa możliwości zapamiętywania i odtwarzania informacji.

Metod i technik uczenia przyspieszonego jest wiele. Można je wykorzystywać zależnie od potrzeb, zainteresowań, możliwości rozwojowych podmiotu i rodzaju przyswajanych treści.

Jedną z nich jest tzw. łańcuchowa metoda skojarzeń, którą z powodzeniem mogą stosować uczniowie szkoły podstawowej. Metoda ta polega na łańcuchowym łączeniu obrazów poprzez skojarzenia, czyli na tworzeniu w wyobraźni obrazu przedmiotu i skojarzeniu go z następnym, który mamy zapamiętać. W ten sposób wiąże się ze sobą obrazy przedmiotów jak ogniwa łańcucha. Dzięki skojarzeniom każdy obraz przypomina kolejny, ale nie należy łączyć na raz więcej niż dwóch obrazów. Wyobrażenia te powinny być jak najbardziej zabawne, przesadne, a nawet absurdalne, bo dzięki temu będą łatwiej zapamiętane. Zaleca się tworzenie obrazów pozytywnych, dynamicznych, kolorowych i odczuwanych wszystkimi zmysłami.

Cel i założenia programu

Program został opracowany jako wyjście naprzeciw potrzebom uczniów i rodziców. Głównym celem programu jest podwyższenie u uczniów umiejętności skutecznego uczenia się.

Po realizacji programu uczniowie:

rozumieją ogólne prawidłowości procesu uczenia się;
znają techniki pamięciowe oparte na skojarzeniach i wizualizacji; potrafią optymalnie wykorzystać czas przeznaczony na naukę własną;
znają techniki poprawiające zdolność koncentracji uwagi.

Struktura i zawartość programu

W programie wykorzystane zostały takie metody pracy jak: wykład, dyskusja, burza mózgów, łańcuch skojarzeń, rysunek, opowiadanie, niedokończone zdania, zabawy ruchowe. Podstawowa forma to praca w kręgu oraz praca w grupach, praca w parach i praca indywidualna. Spotkania mogą mieć charakter obligatoryjny (w ramach godzin wychowawczych) lub dobrowolny (jako zajęcia dodatkowe). Cykl zajęć obejmuje dziesięć sesji trwających po 45 minut.

Sesja pierwsza służy zintegrowaniu grupy oraz przybliżeniu specyfiki programu. Uczniowie dokonują autoprezentacji i opracowują zasady pracy grupowej.
Sesja druga koncentruje się wokół odkrycia możliwości edukacyjnych uczestników oraz rozwijania pozytywnej motywacji do nauki. Uczniowie poszukują swoich mocnych i słabych stron, prezentują sukcesy i osiągnięcia, oceniają umiejętność organizacji nauki własnej.
Sesja trzecia poświęcona jest wyzwalaniu twórczego myślenia uczniów poprzez posługiwanie się skojarzeniami. Uczestnicy tworzą w różnej formie ciągi skojarzeń do określonych słów, pojęć.
Sesja czwarta ma zmotywować uczniów do doskonalenia umiejętności edukacyjnych. Uczestnicy precyzują cele własnej edukacji oraz poszukują korzyści wynikających z uczenia się. Prowadzący omawia prawidłowości procesu uczenia się (tworzenie zewnętrznych warunków do nauki, organizacja materiału).
Sesja piąta umożliwia uczestnikom odkrycie preferowanego stylu uczenia się oraz zachęca do stosowania w nauce różnych zmysłów. Nauczyciel wykorzystuje ćwiczenia opierające się na wyobraźni. Uczniowie posługując się wszystkimi zmysłami starają się „zobaczyć”, „powąchać”, „spróbować”, „dotknąć” lub „usłyszeć” w wyobraźni określony przedmiot. Pomaga im w tym odpowiednio dobrana muzyka.
W sesji szóstej uczniowie poznają łańcuchową metodę skojarzeń, bazującą na wizualizacji i skojarzeniach. Nauczyciel omawia metodę i prezentuje konkretny przykład, a następnie uczniowie tworzą łańcuchy skojarzeń do podanych wyrazów.
Sesja siódma służy przybliżeniu uczestnikom strategii odkrywania i redukowania czynników dekoncentrujących uwagę. Uczniowie poznają proste techniki relaksacyjne oparte na muzyce, wizualizacji, ćwiczeniach fizycznych i umysłowych.
Sesja ósma skupia się wokół problematyki planowania nauki i gospodarowania czasem. Uczestnicy przeprowadzają bilans zwracając uwagę na czynności, które zabierają dużo czasu, a przynoszą niewiele korzyści; tworzą rozkład dnia na podstawie wspólnie wypracowanych wytycznych.
Sesja dziewiąta odwołuje się do twórczego myślenia i spontanicznego podejścia uczniów do nauki. Uczestnicy poznają konkretne techniki uczenia przyspieszonego oraz sposoby ich wykorzystania w nauce.
Podczas sesji dziesiątej przewidziane jest podsumowanie treści programu. Można je przeprowadzić w formie tzw. mapy umysłowej. Niezbędnym elementem programu jest ewaluacja, której prowadzący dokonuje na podstawie ankiety, rozmowy, obserwacji i analizy wyników nauczania uczniów.

Program obejmuje również rodziców. W ramach zebrań klasowych zaplanowałam wykłady, na których słuchacze mają możliwość poszerzenia wiedzy z zakresu prawidłowości procesu uczenia się, a także dowiedzenia się, jak motywować i aktywizować własne dziecko. Natomiast rodzice, którzy chcą usprawnić umiejętności w zakresie komunikacji oraz bliżej poznać nowoczesne techniki edukacyjne, mogą uczestniczyć w dodatkowych spotkaniach warsztatowych.

Przykładowe scenariusze zajęć

Poznajemy nowe techniki edukacyjne

Cele:

rozwijanie myślenia wizualnego;
zapoznanie z łańcuchową metodą skojarzeń.

Przebieg zajęć:

Poznaj swoja pamięć

Prowadzący czyta uczestnikom listę sześciu wyrazów, np.: stół, listonosz, gitara, zegarek, wróbel, kwiat. Pyta uczniów, ile czasu potrzebują, aby nauczyć się ich na pamięć we właściwej kolejności. Następnie wywiesza plansze z powyższymi wyrazami i włącza stoper – uczniowie w określonym czasie uczą się na pamięć wyrazów z listy. Po upływie czasu prowadzący zakrywa planszę z wyrazami i prosi uczniów, by wypisali zapamiętane wyrazy. Po wykonaniu zadania prowadzący odkrywa planszę, a uczestnicy punktują swoje odpowiedzi (za każde słowo jeden punkt oraz za prawidłową kolejność dwa punkty). Prowadzący zwraca uwagę na nie zawsze dokładne i przypuszczalnie krótkotrwałe zapamiętanie ciągu wyrazów.

Na czym polega łańcuchowa metoda skojarzeń?

Objaśnienie istoty metody, która umożliwia szybkie i trwałe zapamiętanie ciągu słów. Metoda ta polega na:

tworzenie do każdego słowa obrazu;
skojarzenie (powiązanie) tego obrazu z obrazem następnego słowa.

Obrazy muszą być:

Niezwykłe – śmieszne, przesadne, kolorowe;
pozytywne – radosne, przyjemne;
odczuwane wszystkimi zmysłami – poprzez wzrok, słuch, węch, smak i dotyk.

Przedstawienie łańcuchowej metody skojarzeń
Prowadzący przedstawia listę sześciu słów do zapamiętania: drzewo, kamienie, rzeka, samochód, kot, balonik. Następnie włącza spokojną muzykę i prosi uczniów, by starali się wyobrażać sobie obrazy, które on opisuje. Uczniowie mogą zamknąć oczy.

Pierwsze słowo z listy to drzewo. Wyobraźcie więc sobie ogromne drzewo, na którym co chwilę rozkwitają pachnące, różnokolorowe kwiatki, a potem zmieniają się w gładkie, złote kamienie. Następnie mamy zapamiętać słowo rzeka. Zobaczcie i usłyszcie, jak złote kamienie toczą się i wpadają z pluskiem do rzeki. Kolejne słowo z listy, to samochód. Wyobraźcie sobie, że po spienionej rzece płynie, kołysząc się na boki, czerwony w żółte kwiatki samochód, który ma włączony silnik i zostawia za sobą smugę duszących spalin. Słowo samochód mamy skojarzyć ze słowem kot. A więc zobaczcie na dachu ogromnego samochodu rudego i puszystego kota, który w rytm muzyki tańczy na dwóch łapach i macha ogonem. Do ogona ma przywigzany wielki, niebieski balonik.

Po zakończeniu ćwiczenia uczestnicy wypisują zapamiętane słowa. Następnie prowadzący wywiesza planszę, a uczniowie punktują poprawnie zapisane wyrazy (punktacja – jw.).

Tworzymy własny łańcuch skojarzeń

Praca grupowa. Uczniowie podają listę sześciu wyrazów i zapisują je na arkuszu papieru. Do poszczególnych wyrazów wspólnie wymyślają obrazy łącząc je ze sobą.

Praca indywidualna. Prowadzący rozdaje uczniom listę sześciu wyrazów: pędzel, samolot, słoń, kapelusz, dywan, dziecko. Prosi uczniów, by stworzyli do nich niezwykłe obrazy. Uczniowie pracują indywidualnie przy spokojnej muzyce. Następnie rysują swój łańcuch skojarzeń, który potem przedstawiają.

Podsumowanie

Prowadzący przeprowadza z uczniami test, prosząc, by odtworzyli z pamięci:

łańcuch słów, których uczyli się na pamięć (ćwiczenie pierwsze);
łańcuch słów, do których sami tworzyli obrazy.

Na podstawie wyników przeprowadzonego testu uczestnicy wysuwają wnioski, która metoda – pamięciowa czy skojarzeniowa – umożliwia trwalsze i szybsze zapamiętywanie.

Niedokończone zdania

Uczestnicy ustnie uzupełniają zdanie:

„Na dzisiejszych zajęciach odkryłem, że...”

Stajemy się twórczymi uczniami

Cele:

zapoznanie uczniów z nowymi technikami uczenia się;
rozwijanie twórczego myślenia.

Przebieg zajęć:

Akrostych

Prowadzący wyjaśnia, że w celu lepszego zapamiętania znaczenia trudnych słów, można tworzyć akrostychy. Pokazuje to na przykładzie słowa „relaks”.

R rozluźniam
E emocje
L leniwie
A akurat
K kiedy
S spięte

Uczniowie w grupach tworzą akrostychy do następujących słów: MEDIA, STRES, ZMYSŁ

Twórcze zdania

Prowadzący zwraca uwagę, że do

zapamiętania kilku wyrazów w odpowiedniej kolejności pomocne może być układanie zdań, których poszczególne wyrazy zaczynają się na taką samą literę. Przytacza to na przykładzie nazw planet „Układu słonecznego”:

MERKURY M MOKRY
WENUS W WOŹNICA
ZIEMIA Z ZAWIÓZŁ
MARS M MACHAJĄCĄ
JUPITER J JAZGOTLIWIE
SATURN S SWORĘ
URAN U URWISÓW
NEPTUN N NA
PLUTON P PLAC

Uczestnicy wspólnie układają zdanie ułatwiające zapamiętanie nazw przypadków.

Mianownik M
Dopełniacz D itd.

Rymonimy

Prowadzący wyjaśnia, że rymonim jest to wierszyk ułatwiający zapamiętanie wzoru, regułki, zasady pisowni itp. [Brześkiewicz]. Przytacza rymonim opisujący wzór na obliczenie pola trójkąta: P = 1/2 ah: „Pola trójkąta nie licz na oko, mnóż pół podstawy przez jego wysokość”.

Uczniowie pod kierunkiem prowadzącego tworzą rymonim dotyczący pisowni części mowy z „nie”, np.:

Rzeczowniki z „nie” bardzo się lubią,
a czasowniki z „nie” zawsze się czubią.

Uczestnicy wspólnie tworzą rymonim w celu zapamiętania pytań do poszczególnych części mowy.

Praca z tekstem

Uczniowie losują karteczki z nazwami owoców, np. jabłko, gruszka, śliwka, i według tego tworzą trzy grupy. Przedstawiciele poszczególnych grup losują tekst, np. wybrany z podręcznika do historii dla klasy IV:

„Około 1000 lat temu najważniejszą w państwie polskim osobą był władca. Do niego należała ziemia, a cała ludność była mu poddana. Na władcy spoczywał obowiązek rządzenia państwem. Władca stanowił prawo, stał na straży jego przestrzegania, nadawał przywileje i godności. Był najwyższym sędzią i od jego wyroków nie było już odwołania. Władca kierował również polityką zagraniczną, decydując o sojuszach, układach czy wypowiedzeniu wojny. Dowodził też wojskiem. Do najważniejszych obowiązków władcy należało: zapewnienie bezpieczeństwa poddanym, ochrona ludności przed najazdem wrogów, zadbanie o ład i porządek w kraju. Sam, będąc panem całej ludności, nakładał na nią obowiązki. Były to daniny (np. bydło, zboże itp.) oraz różnego rodzaju posługi (np. naprawa grodów)”.

„Zamki otoczone były murami, które wraz z basztami i wieżami stanowiły system obronny. Materiałem budowlanym był kamień lub cegła. Do zamku można było wejść przez bramę, której zabezpieczeniem był most zwodzony i krata. W razie niebezpieczeństwa most podnoszono, uniemożliwiając wrogom przedostanie się do wnętrza. Zamki budowane na nizinach otaczała fosa, która utrudniała najeźdźcom atak. Wewnątrz murów obronnych znajdowało się wiele budowli. Główny budynek mieszkalny był siedzibą właściciela. Aby zamek mógł pełnić funkcje obronne, budowano zbrojownię, mieszkania dla żołnierzy i służby, stajnie, magazyny oraz podziemia. W niektórych z nich podziemne korytarze były wyjściem bezpieczeństwa, pozwalającym opuścić zamek. Większość zamków posiadała własne studnie i młyny. Często na zamku znajdowała się również kaplica, gdzie odprawiano ceremonie religijne”.

„Właścicielami zamku byli często możni rycerze, którzy stanowili siłę zbrojną władcy. Ich głównym zajęciem była walka, a umiejętności i uzbrojenie rycerzy decydowały o sile zbrojnej państwa. W czasie wojny zawsze stawali do obrony kraju i króla. Brali również udział w wyprawach wojennych. Podczas nieobecności rycerza zamkiem zarządzała żona. Towarzyszyła jej rodzina i liczna służba. Urzędnicy w imieniu nieobecnego pana dbali o przestrzeganie prawa. Jako wynagrodzenie za pełnioną służbę wojskową rycerze otrzymywali od władcy ziemię. Przywożone z wypraw łupy i nadawana ziemia decydowały o bogactwie. W czasie pokoju rycerze przebywali w swoich zamkach, przyjmowali gości, urządzali uczty, polowania i turnieje rycerskie. Sprawowali również sądy nad okoliczną ludnością, rozstrzygając spory i wymierzając kary”.

Uczniowie czytają tekst i wyławiają z niego 5-10 słów kluczy, słów haseł (każde słowo powinno reprezentować partię materiału do zapamiętania), a następnie wymyślają obrazy do słów (haseł) łącząc je po dwa w łańcuch.

Spacer w wyobraźni

Uczestnicy przyjmują wygodną pozycję, zamykają oczy i przy spokojnej muzyce odbywają w wyobraźni wędrówkę. Prowadzący spokojnym i cichym głosem mówi:

„Jest ciepły, słoneczny dzień. Spacerujesz ścieżką po łące pełnej kolorowych kwiatów... Zatrzymujesz się, schylasz i wąchasz kwiatki... Czujesz, jak pięknie pachną... Ich delikatne płatki muskają skórę Twojej twarzy... Idziesz dalej... Trawa i kwiaty łaskoczą skórę Twoich nóg... Słyszysz bzyczenie owadów... Czujesz się wspaniale... Ścieżka prowadzi Cię na skraj lasu... Idziesz wzdłuż lasu... Słyszysz cichy szum drzew i śpiew ptaków... Wiatr rozwiewa Twoje włosy... Ścieżka staje się błotnista... Zdejmujesz buty i idziesz boso... Czujesz ciepłe błoto pod stopami... Podchodzisz do strumyka, siadasz na kamieniu i moczysz nogi... Woda opływa je... Czujesz łaskotanie prze- pływających rybek...Zwracasz twarz ku słońcu... Ciepłe promienie słoneczne ogrzewają Cię... Jest Ci dobrze... Czujesz się spokojny, odprężony, zadowolony... Powoli otwierasz oczy, przeciągasz się i rozglądasz dookoła... Wracasz do sali, do rzeczywistości...”

Prowadzący pyta uczniów o odczucia pojawiające się podczas spaceru w wyobraźni i o ich obecne samopoczucie. Zachęca do stosowania takich ćwiczeń w domu, polegających na wyobrażaniu sobie ulubionych krajobrazów, np.: górskich szczytów, plaży morskiej, leśnej polany, tafli jeziora.

Wnioski z realizacji programu

Program cieszył się dużym zainteresowaniem uczestników. Zrealizowałam go w trzech klasach, modyfikując stosownie do potrzeb i możliwości uczniów. Urozmaicałam zajęcia poprzez stosowanie różnorodnych pomocy, metod i form pracy. Starałam się angażować uczniów, tak by sami wypracowywali ciekawe pomysły i wnioski. Myślę, że to odkrywanie jest najcenniejsze – rozwija spontaniczność i pomysłowość, której uczniom tak często brakuje. Poza tym wiedza samodzielnie zdobyta jest bardziej trwała i daje wiele radości, co obserwowałam podczas zajęć. Zachęcam do konstruowania podobnych programów, które usprawnią umiejętności edukacyjne uczniów.

Inna literatura do wykorzystania:

Batko A.: Jak osiągnąć sukces w nauce. Kraków. Zamiast Korepetycji. 1998.

Brześkiewicz Z.W.: Superczytanie. Warszawa, AW COMES, 1995.

Brześkiewicz Z.W.: Superuczenie. Warszawa, Agencja Wydawnicza COMES, 1995.

Brześkiewicz Z.W.: Superumysł. Warszawa, AW COMES, 1995.

Dudley G.A.: Jak podwoić skuteczność uczenia się. Warszawa, Medium, 1986.

Gozdek-Michaelis K.: Supermożliwości twojego umysłu. Warszawa, AW COMES, 1993.

Gozdek-Michaelis K.: Rozwiń swój genialny umysł. Warszawa, AW COMES, 1997.

Lang G.: Jak być lepszym w szkole. Katowice, DK-W Kos, 1996.

Lorayne H.: Superpamięć dla uczących się. Łódź , Ravi, 1998.

Lorayne H.: Sekrety superpamięci. Łódź. Ravi, 1998.

Łukasiewicz M.: Mistrzostwo. Poznań, Ośrodek Doskonalenia Umiejętności, 2000.

Lukasiewicz M.: Sukces w szkole. Poznań, Ośrodek Doskonalenia Umiejętności, 1999.

Matiugin I., Askoczenska T., Bonk L: Jak rozwijać pamięć i uwagę Waszego dziecka. Piła, Wydawnictwo „Ekolog”, 1997.

Co w numerze?