Charakterystyka programu

Program uwzględnia wszystkie treści zawarte w podstawie programowej kształcenia ogólnego w gimnazjum. Można przy jego realizacji stosować zasadę pewnej dowolności – zaproponowane tematy zajęć z edukacji czytelniczej i medialnej mogą być realizowane w różnych klasach. Pewne zmiany mogą dotyczyć także liczby godzin przeznaczonych na realizację danego tematu. Jest to uzależnione w dużej mierze od zasobu wiedzy wyniesionej przez uczniów ze szkoły podstawowej, a także od możliwości realizacyjnych szkoły.

Program może być wykorzystany w systemie klasowo-lekcyjnym lub pozalekcyjnym. Treści ścieżki mogą być realizowane nie tylko na zajęciach bibliotecznych, ale także w ramach nauczania języka polskiego, historii, sztuki, informatyki oraz podczas zajęć kółek zainteresowań i organizacji szkolnych. Na realizację programu należy przeznaczyć około 24 godzin (po 4 godziny w każdym semestrze w każdej klasie), z czego tylko część to zajęcia w bibliotece (prowadzone tylko przez nauczyciela bibliotekarza lub przy współpracy z polonistą, wychowawcą czy nauczycielem informatyki), a reszta to zajęcia przedmiotowe oraz samodzielna praca uczniów. Proponuję, by podczas lekcji w jak największym stopniu wykorzystywane były metody aktywizujące (duża ilość ćwiczeń, praca w grupach).

Poszczególne tematy stanowią ciągłość nabywanej wiedzy na temat czytelnictwa i mediów. Planowane na realizację programu 24 godziny to pewne minimum, wystarczające jednak do zrealizowania zakładanych w programie celów. Rzeczywistość szkolna bardzo często uniemożliwia przeznaczenie na ścieżkę czytelniczo-medialną większej liczby godzin, więc pojawiają się trudności z realizacją programów bardziej rozbudowanych.

W doborze tematyki program nie jest szczególnie nowatorski, zawiera propozycje spotykane w innych opracowaniach tego typu. Są tu jednak tematy, które w zupełnie nowy sposób ujmują i łączą ze sobą pewne pokrewne zagadnienia, np. temat „Moja biblioteczka domowa i mój komputer – podręczny warsztat pracy ucznia”. Komputer jako istotna część domowego warsztatu pracy ucznia stał się w ostatnich latach zjawiskiem powszednim. Takie ujęcie tematu w programie kształcenia czytelniczego i medialnego jest więc konieczne i oczywiste. Podobnie potraktowano temat „Słowniki i encyklopedie w edukacji szkolnej w wydaniu książkowym i multimedialnym”, podkreślając znaczenie ich nowej, multimedialnej formy. Pewną specyfiką programu jest też podkreślenie podmiotowej roli ucznia w kształceniu czytelniczym i medialnym. W temacie „Jestem twórcą i mam swoje pasje i zainteresowania” uwzględniono zainteresowania uczniów, ich zamiłowania, zdolności i predyspozycje twórcze.

W programie dużo miejsca poświęcono roli biblioteki szkolnej w kształtowaniu kultury uczniów i oblicza kulturalnego szkoły. Ponieważ działania w tym zakresie odnoszą się do całej społeczności szkolnej, trudno byłoby zawężać je do jednej lub kilku konkretnych jednostek lekcyjnych. Przybierają one raczej postać pozalekcyjnych form pracy wychowawczej z młodzieżą. Biblioteka szkolna jest przecież instytucją wspierającą szkołę w zakresie wychowania uczniów.

Autorzy programów ścieżki czytelniczej i medialnej często zaznaczają wyraźnie, które treści powinny być omawiane przez nauczyciela bibliotekarza, a które podczas zajęć przedmiotowych. Doszłam do wniosku, że nie jest to konieczne. Z treściami edukacji czytelniczej i medialnej spotykamy się bowiem prawie na wszystkich przedmiotach. Wprowadziłam natomiast wyraźny podział na metody i formy, które można realizować w systemie klasowo-lekcyjnym, oraz te, które pozwalają na realizację w inny, pozalekcyjny sposób. W odniesieniu do niektórych tematów podano tylko propozycje ich realizacji na zajęciach lekcyjnych. Wybór odpowiedniej formy pozalekcyjnej pozostawiono inwencji twórczej nauczyciela.

Starałam się zaproponować realizację materiału zawartego w programie za pomocą różnorodnych metod, form, technik: podających, problemowych, eksponujących i praktycznych. Taki dobór:

umożliwia zapoznanie uczniów z materiałem;
skłania do podejmowania samodzielnego poszukiwania, selekcji, porządkowania i przetwarzania informacji;
umożliwia przeżywanie i odczuwanie doznań estetycznych;
ułatwia pogłębianie wiedzy poprzez doświadczenie, w konkretnych działaniach;
aktywizuje ucznia i rozwija jego twórcze myślenie oraz samodzielność.

Zadaniem nauczyciela bibliotekarza jest zastosowanie takich form pracy z książką, które będą atrakcyjne dla młodego odbiorcy i skłonią go do kontaktu z biblioteką. Organizacja tzw. lekcji bibliotecznych, odpowiednio przygotowanych i przeprowadzonych, może być interesująca dla młodzieży, a ich prowadzenie nie powinno być utrapieniem dla dobrze przygotowanych bibliotekarzy szkolnych.

Doświadczenie uczy, że młodzież często podchodzi z dużą rezerwą, a nawet niechęcią do zajęć z edukacji czytelniczej i medialnej, jeżeli nie są one prowadzone w sposób profesjonalny i ciekawy. Biblioteka ma szansę być bliżej ucznia, ale musi organizować ciekawe zajęcia, kiermasze książek, wystawy tematyczne, przedstawienie montaży poetycko-muzycznych i małych form teatralnych, powinna publikować uczniowskie listy bestsellerów itp. Uczniów, którzy niechętnie odnoszą się do czytania i rzadko odwiedzają progi bibliotek, można zwabić dzięki np. komputeryzacji i możliwości korzystania z multimediów.

W programie wskazano najważniejsze terminy i pojęcia, z którymi powinien zapoznać się uczeń na zajęciach edukacji czytelniczej i medialnej, aby je rozumieć i wykorzystywać w dalszym samokształceniu.

Program został opracowany dla Gimnazjum nr 1 w Jędrzejowie, w którym ścieżka czytelnicza i medialna jest realizowana w czasie zastępstw lub podczas lekcji przedmiotowych (po wcześniejszym uzgodnieniu z nauczycielem). Program nie wymaga przydzielenia odrębnych godzin w planie pracy szkoły.

Tematy zostały skonstruowane tak, aby mogli je przeprowadzać różni nauczyciele. Największą liczbę godzin przeznaczono do realizacji nauczycielowi bibliotekarzowi jako szczególnemu znawcy tematyki. Z tego też względu to nauczyciel bibliotekarz jest naturalnym kandydatem na koordynatora ścieżki.

Nauczyciel bibliotekarz, prowadząc odrębne zajęcia edukacyjne, wprowadza ucznia w świat informacji, uczy, jak się uczyć, jak zdobywać wiedzę, poszerzać ją, utrwalać i stosować nabyte umiejętności w życiu. Nauczyciele przedmiotów, wykorzystując wiedzę i doświadczenie uczniów, rozwijają umiejętności uczniów w działaniach praktycznych (np. w procesie wyszukiwania, gromadzenia, porządkowania informacji na dany temat) i motywują do samokształcenia. Dzięki temu dokonuje się integracja treści nauczania i wychowania, a współpraca nauczycieli, uczniów i społeczności lokalnej jest efektywna i wyraźnie widoczna.

Cele edukacyjne programu

Celem programu jest kształtowanie kultury czytelniczej uczniów, przygotowanie uczniów do korzystania z różnorodnych źródeł informacji, a także doskonalenie tych umiejętności, które warunkują samodzielne zdobywanie wiedzy i przygotowują do życia w społeczeństwie informacyjnym.

Z powyższych celów ogólnych wynikają następujące cele szczegółowe kształcenia i wychowania:

rozwijanie zainteresowań czytelniczych uczniów poprzez częsty kontakt ze słowem drukowanym;
rozpoznawanie i kierowanie zainteresowaniami literackimi uczniów;
podejmowanie działań promujących czytelnictwo wśród młodzieży;
kreowanie wartościowej oferty kulturalnej jako alternatywy dla form i wzorów kultury masowej rozpowszechnianej przez media;
kształtowanie w uczniach umiejętności samodzielnej oceny przydatności informacji zawartej w mediach;
zwrócenie uwagi na potrzebę krytycznego i wybiórczego stosunku do treści przekazywanych przez media (prasę, radio, telewizję, internet) – zachowanie dystansu wobec przekazywanych treści;
zapoznanie uczniów z różnymi rodzajami reklam oraz zwrócenie uwagi na pozytywne i negatywne aspekty reklamy;
zachęcanie uczniów do rozwijania zainteresowań w kontakcie ze sztuką filmową, teatralną, muzyką poważną, malarstwem;
kształcenie poczucia estetyki, uwrażliwienia na wartości literatury i sztuki poprzez kontakt z jej wytworami;
kształcenie umiejętności spędzania wolnego czasu poprzez wskazywanie na najbardziej odpowiednie formy dobrego wypoczynku;
kształtowanie zaangażowanego twórczo stosunku do rzeczywistości i zachęcanie do twórczości własnej;
kształcenie umiejętności gromadzenia informacji na określony temat przy wykorzystaniu warsztatu informacyjnego różnego typu instytucji zajmujących się gromadzeniem, udostępnianiem i przetwarzaniem informacji (biblioteki, archiwa, muzea, księgarnie, wydawnictwa, internet);
zdobycie podstawowych umiejętności samokształceniowych poprzez zapoznanie ze sposobami wykorzystania różnych źródeł informacji, metodami efektywnego uczenia się, zasadami przygotowywania i porządkowania notatek, umiejętną organizacją podręcznego warsztatu pracy ucznia;
zachęcanie młodzieży do aktywnego uczestnictwa w życiu kulturalnym szkoły, współkreowanym przez bibliotekę szkolną;
wyrabianie postawy szacunku dla polskiego dziedzictwa kulturowego, historycznego i tradycji narodowych;
kształtowanie postaw patriotyzmu wobec swojej „Małej Ojczyzny”, uczenie szacunku do historii i tradycji kraju, regionu, szkoły;
zachęcanie młodzieży do angażowania się we współpracę z biblioteką szkolną, wyrabianie postaw społecznych;
zapoznanie uczniów z formami komunikacji społecznej (werbalnej i niewerbalnej) i ich znaczeniem we wzajemnym porozumiewaniu się;
wdrażanie do przestrzegania zasad dobrych obyczajów i prezentowania odpowiedniego poziomu kultury osobistej.

Budowa programu

Omawiane w programie zagadnienia zostały ujęte w trzech obszarach, zgodnie z obowiązującymi treściami podstawy programowej:

I – Wykorzystanie źródeł informacji.

II – Przygotowanie ucznia do samo

kształcenia.

III – Wspieranie szkoły w dziedzinie wychowania.

Między ujętymi w obszarach zagadnieniami zachodzą ścisłe związki. Nie może być bowiem mowy o poszukiwaniu informacji bez znajomości źródeł informacji i umiejętności posługiwania się nimi. Nie ma samokształcenia bez wcześniejszego zdobycia umiejętności korzystania z różnych źródeł.

Należy oczekiwać, że osiągnięcia ucznia będą polegać nie tylko na przyswojeniu wiedzy, ale także na umiejętności jej praktycznego wykorzystania.

Program stanowi integralną, zamkniętą całość. Nie wymaga specjalnej podbudowy teoretycznej czy praktycznej. Wykorzystuje wiedzę już posiadaną przez ucznia. Może być realizowany w dowolnym gimnazjum.

Ocena umiejętności i osiągnięć uczniów:

Ocenianie uczniów na zajęciach czytelniczych i medialnych jest zadaniem bardzo trudnym, zwłaszcza dla nauczyciela bibliotekarza, który przecież nie ma możliwości wystawiania ocen w dzienniku lekcyjnym. Często ocena ta bywa oceną wspierającą ucznia w osiąganiu celów, diagnozującą jego osiągnięcia i motywującą do dalszej pracy. Dlatego proces oceniania powinien przebiegać według wcześniej ustalonych z uczniami i nauczycielami dydaktykami kryteriów zgodnych ze szkolnym system oceniania.

Ocenie powinny podlegać następujące elementy:

obecność i stopień zaangażowania uczniów na lekcjach;
wykonanie pracy zleconej przez nauczyciela (opis bibliograficzny książki czy artykułu w czasopiśmie, sporządzenie bibliografii załącznikowej, napisanie określonego rodzaju artykułu prasowego, nagranie audycji radiowej, ściągnięcie strony);
wskazanie przydatności nabytej wiedzy w codziennym życiu;
umiejętność dzielenia się swoimi uwagami z innymi.

Ewaluacja:

W opracowaniu konspektów zajęć do poszczególnych tematów można wykorzystać różne formy ewaluacji: „ankiety ewaluacyjnej”, „kosza i walizeczki”, „graffiti”, „mój nastrój po zajęciach”, „ocena zajęć na osi”, „zaznaczenie swojej oceny lekcji na dowolnym piętrze wieżowca”, „pytania otwarte”, „wpis do kroniki biblioteki” itp. Dzięki uzyskiwaniu informacji zwrotnych od uczniów istnieje możliwość stałego modyfikowania programu, dopasowywania go do indywidualnych potrzeb uczniów i warunków szkoły. Wyniki ewaluacji są bardzo ważnym materiałem informacyjnym dla nauczyciela umożliwiającym m.in. przekonanie się o stopniu realizacji celów przeprowadzonych zajęć oraz skuteczności zastosowanych form i metod.

Bibliografia:

Andrzejewska Jadwiga, Program edukacji czytelniczej i medialnej – moduł biblioteczny, realizowany przez nauczyciela bibliotekarza na zajęciach grupowych w bibliotece (pracowni bibliotecznej) w gimnazjum. „Biblioteka w Szkole” 2000 nr 2 s. 6-7.

Andrzejewska Jadwiga, Udział bibliotekarza szkolnego w edukacji czytelniczej i medialnej. „Biblioteka w Szkole” 2000 nr 2 s. 1-2.

Biblioteka i informacja w systemie edukacji. Materiały konferencji naukowej Kielce, 3-4 grudnia 1998. Pod red. Henryka Suchojada. Kielce: WSP, 1999. ISBN 83-907256-1-4

Brudnik Edyta, Moszyńska Anna, Owczarska Beata, Ja i mój uczeń pracujemy aktywnie. Przewodnik po metodach aktywizujących. Wyd.2. Kielce: Oficyna Wydawnicza Nauczycieli, 2003. Cz. l. ISBN 83-918755-0-4, Cz.2. ISBN 83-918755-6-3

Dobrowolski Zdzisław, Internet i biblioteka. Warszawa: SBP, ISBN 83-87629-04-9

Edukacja czytelnicza i medialna: nowe podstawy programowe. „Biblioteka w Szkole” 1999 nr 6 s. l Gródecka Ewa, Sokołowska Hanna, Edukacja czytelnicza i medialna w szkole podstawowej i gimnazjum. Poradnik dla nauczycieli realizujących ścieżki międzyprzedmiotowe. Warszawa: Agencja „SUKURS”, 2000. ISBN 83-904529-3-6

Hajda Jolanta, Edukacja czytelnicza i medialna. [online] Warszawa: Interkl@sa. Polski Portal Edukacyjny. [dostęp 9 kwiecień 2005]. Dostępny w World Wide Web: <http://eduseek.interklasa.pl/artykuly/artykul/ida/2834/idc/13/>

Hartley Peter, Komunikacja w grupie. Poznań: Zysk i S-ka, 2000. ISBN 83-7150-814-X

Jędrzejewska Renata, Program ścieżki edukacji czytelniczej i medialnej realizowany przez nauczyciela bibliotekarza we współpracy z nauczycielami przedmiotów, [online] Warszawa: Serwis Informacyjny dla Nauczycieli Bibliotekarzy, [dostęp 9 kwiecień 2005]. Dostępny w World Wide Web:<http:// biblioteka.oeiizk.waw.pl/renatał.htm>

Jonek Ewa, Program autorski „Podnoszenie kultury czytelniczej uczniów gimnazjum”. [online] Katowice: Biblioteka Szkolna Gimnazjum nr 22. [dostęp 9 kwiecień 2005]. Dostępny w World Wide Web: http://gimedu.republika.pl/programjonek.htm

Kaznocha Jan, Edukacja czytelnicza i medialna (moduł biblioteczno-informacyjny). [online] Tczew: Zespól Szkół Ekonomicznych, [dostęp 9 kwiecień 2005]. Dostępny w World Wide Web: <http:// icl.tcz.pl/pdf/sciezki_przedmiotowe.doc>

Kąkolewicz Mariusz, Pielachowski Józef, Edukacja czytelnicza i medialna. Program nauczania w szkole podstawowej i gimnazjum. Poznań: eMPi², 1999. ISBN 83-87666-33-5

Kupniewska-Makówna Elżbieta, Sobótka Anna, Program autorski edukacji czytelniczo-medialnej dla gimnazjum „Cogito ergo...”, [online] Warszawa: Profesor. Serwis Edukacyjny, [dostęp 9 kwiecień 2005]. Dostępny w World Wide Web: <http://www.profesor.pl/mat/pdl/pdl_a_sobotka_030506.pdf>

Mróz Beata, Program ścieżki „Edukacja czytelnicza i medialna w gimnazjum”, [online] Warszawa: Profesor. Serwis Edukacyjny, [dostęp 9 kwiecień 2005]. Dostępny w World Wide Web: <http://www.profesor.pl/art_zip.php?id_m=7378>

Padała Mieczysława, Własny program edukacji czytelniczo-medialnej dla gimnazjum, [online] Warszawa: Profesor. Serwis Edukacyjny, [dostęp 9 kwiecień 2005]. Dostępny w World Wide Web: http://www.profesor.pl/art._zip?id_m=9019

Pielachowski Józef, Ścieżka edukacji czytelniczej w szkole podstawowej i gimnazjum. Poznań: eMPi², 2000. ISBN 83-87665-62-2

Sawicka Teresa, Program Edukacja medialna i czytelnicza w gimnazjum I-III. Toruń: Bea-Bleja, 2000. ISBN 83-87303-63-1

Tofil Małgorzata : Biblioteka szkolna w pracy polonisty. „Nowa Szkoła” 2004 nr 7 s. 40- 43. Wąsowicz Alicja, Wielek Bogumiła, „W święcie mediów”. Edukacja czytelnicza i medialna, [online] Miechów: Internetowy Publikator Edukacyjny. [dostęp 9 kwiecień 2005]. Dostępny w World Wide Web: http://ipe.pl/archiwum/+/html/prace/ wielek/program_sciezek_edukacyjnych.htm

Wójcicka Elżbieta, Edukacja czytelnicza i medialna. Program nauczania dla klas I-III gimnazjum. „Biblioteka w Szkole” 2001 nr 4 s. l-7.

Materiały dodatkowe znajdują się w pliku PDF.

Co w numerze?