I
Artyści na najwyższym szczeblu nadają barwę i wyraz epoce, w której żyją.
(Karol Szymanowski, kompozytor polski, 319: 3806)

II
Dramatopisarz i teoretyk „teatru ogromnego”, reformator polskiej sceny, poeta, malarz, grafik, syn rzeźbiarza, uczeń i współpracownik Jana Matejki – Stanisław Wyspiański – artysta słowa, obrazu, barwy – twórca o oryginalnej osobowości.

III
Teatr mój widzę ogromny,
wielkie powietrzne przestrzenie,
ludzie je pełnią i cienie,
ja jestem grze ich przytomny.

Ich sztuka jest sztuką moją,
melodię słyszę choralną,
jak rosną w burzę nawalną,
w gromy i wichry się zbroją.
[…]
Ja słucham, słucham i patrzę –
poznaję – znane mi twarze,
ich nie ma – myślę i marzę,
widzę ich w duszy teatrze!
(S. Wyspiański: I ciągle widzę ich twarze… s. 25, 26)

IV
„Przedwcześnie urodzony – i z tego powodu skazany na wątłość organizmu, uderzał też delikatnością rysunku fizycznego. Niski, drobny, wytwornie filigranowy, choć zupełnie proporcjonalny w budowie. Od pomniejszych jakby jego rysów niekojarząco odbijały się długie sarmackie wąsiska, spadające dwiema garściami złotej, nieco rudawej pszenicy na dość gęstą i niezupełnie sforną brodę. Po epoce programowego rozwichrzenia czupryny i brody fryzura poddana już była regułom grzebienia i szczotki, […] dając jego twarzy wyraz mussetowski, tj. upodobniając do romantycznego poety francuskiego Alfreda de Musset”.
(Adam Grzymała-Siedlecki, s. 271)

III
I ciągle widzę ich twarze,
ustawnie w oczy ich patrzę –
ich nie ma – myślę i marzę,
widzę ich w duszy teatrze.
(S. Wyspiański, s.25)

V
„Natura jego domagała się posłuszeństwa od otoczenia, nie znosiła oporu. Gdyby chciał być szczery, to przy każdej przeciwności zdania byłby bił pięścią w stół i nakazywał milczenie. Tak jednak nauczył się poskramiać swoją krewkość, że chwile jego irytacji i obrazy poznawaliśmy jedynie po nerwowym ruchu zapinania surduta na guziki. Byłaby w tym geście jakaś mimowolna symbolika przesunięcia sytuacji na grunt zimnego konwenansu, gdyby nie zwykła w takich wypadkach humorystyka, polegająca na tym, że nigdy nie potrafił tak się zapiąć, by odpowiedni guzik przypadał na odpowiednią dziurkę klapy. […] … i to zazwyczaj rozbrajało stronę przeciwną”.
(Adam Grzymała-Siedlecki, s. 272)

III
Wesoły jestem, wesoły
i śmieję się do łez;
choć jesień już na poły,
kwitnący czuję bez.

Wesoły jestem, jary,
choć idą czasu burz; –
widzę z otuchą wiary
kwitnących ogród róż.
(S. Wyspiański: Wesoły jestem, wesoły…, s. 32)

I
„Do Wyspiandra na Poselską zachodziło się wtedy, gdy się powzięło stanowczą i nieodwołalną decyzję »zerwania z tym życiem bezmyślnym« […]. Tam koło niego unosiła się całkiem inna atmosfera, jakby klasztorku, cela Fra Angelica czy Poverella z Asyżu, kwiatki, ptaszki, praca, upojenie, ale czysto duchowe – egzaltacje artystyczne. Trzeba się było wkupiać znów sporym »naręczem« kwiatów. Gdy się bowiem wchodziło np. z malwami, nagietkami, z »pantofelkami Matki Boskiej«, z kiściami serduszek różowych – twarz surowa na pukanie intruza rozpromieniała się cudownie. […]
Wyspiander rysował kwiaty godzinami z pedanterią japońską. W kwiaty mógł wpatrywać się godzinami ten najczystszy i najbardziej strzelisty duch naszej generacji…”
(Adolf Nowaczyński, s. 273)

III

Jakżeż ja się uspokoję -
pełne strachu oczy moje,
pełne grozy myśli moje,
pełne trwogi serce moje,
pełne drżenia piersi moje -
jakżeż ja się uspokoję.

(S. Wyspiański: Jakżeż ja się uspokoję..., s. 20)

II

„Nie znał żadnych przeszkód, nie wiedział co to znaczy »nie można«, gdy o wykonanie jego artystycznych zamiarów i poczynań chodziło, stawał się bezwzględny, nieugięty, a często posuwał się do dziecinnego uporu... [...] ... nigdy nie słyszałem z ust jego jakiegoś gorzkiego słowa, nigdy utyskiwania lub rozgoryczenia, lub żalu za doznane krzywdy - [...] - może żadnego z artystów polskich tak nie krzywdzono jak właśnie jego”.

(Stanisław Przybyszewski, s. 278)

III

O kocham Kraków - bo nie od kamieni
przykrościm doznał - lecz od żywych ludzi,
nie zachwieje się we mnie duch ani się nie zmieni,
ani się zapał we mnie nie ostudzi,
to bowiem z Wiary jest, co mi rumieni
różanym świtem myśl i co mię budzi.
Im częściej na mnie kamieniem rzucicie,
sami złożycie stos - - stanę na szczycie.

(S. Wyspiański: O kocham Kraków — bo nie od kamieni..., s. 31)

IV

„... młody Wyspiański przyszedł do Muzeum Narodowego w Krakowie oglądać świeżo urządzoną salę Matejki. Jak mu się podoba? Nieźle. Ale on urządziłby to lepiej. Nikogo to nie dziwiło. Wyspiański zawsze wszystko urządziłby lepiej, przerobiłby na kopyto własne. Wszak złośliwi mawiali, że już w pierwszym dniu stworzenia byłby przerwał stwórcy wykrzyknikiem: »Nie tak, Panie Boże!«”.

(Tadeusz Żuk-Skarszewski, s. 279)

III

Ach, któryż jestem żywy,
czy ten, co leci wzwyż -
czy ten, co zmarł szczęśliwy,
ściskając w dłoni krzyż - ?

Czy ten, co skrzydeł loty
przez żywot miał związane -
czy ten, co ciska groty
o krzemień gwiazd krzesane - ?

(S. Wyspiański: Wesoły jestem, wesoły..., s. 33)

V

„Wakacje 1903 roku spędzałem na kuracji w Rymanowie. Pewnego dnia otrzymuję od Wyspiańskiego kartkę, w której mnie zawiadamia, iż z poleceni lekarza ma przebyć kilka tygodni w Rymanowie, a więc prosi o wynajęcie mu mieszkania. (Przyjechał). [...] Spożyliśmy obiad, zaproponowałem krótki spacer. Stanęliśmy na werandzie, z której kilka szerokich schodów prowadziło do parku, z rzadka tylko wyższymi drzewami ozdobionego, a tuż za parkiem w górę ciągnący się las. Wyspiański przyjrzał się widokowi, po czym po 2-3 minutach zawyrokował: »Ten park trzeba by dokładnie zmienić«. Wyjął szkicownik i kilkudziesięciu rzutami ręki nakreślił nowe rozplanowanie drzew, klombów etc. Ani jeden świerk, ani jedna tuja, ani jeden krzew nie przepadły na jego planie, ale ani jedno nie zostało na swym miejscu”.

(Adam Grzymała-Siedlecki, s.363)

III

Towarzyszowi nocy w Rymanowie
w księżycowe świerkowej głuszy,
gdy idąc lasem pasowaliśmy zdrowie,
a mocy przydając głuszy.
Wonne naokół nas spało pustkowie,
a księżyc z niebios srebrem świateł prószy,
cienie przed nami kładąc wydłużone,
gestykulował kwestie omówione.

(S. Wyspiański: Księdzu Czaykowskiemu, s. 23)

I

„Swojego czasu, gdy go wybrano do Rady Miejskiej miasta Krakowa, sprawowanie swego mandatu rozpoczął od tego, że na kilkudziesięciu kartonach wymalował projekty zmienionych uniformów dla służby miejskiej: pachołków magistrackich, woźnych, konduktorów tramwajowych, straży pożarnej itd. Złożył to prezydentowi miasta, po czym zrzekł się swego mandatu, wychodząc z założenia, że poza tym, co zdziałał, ważniejszych już dlań spraw w mieście być nie może.”

(Adam Grzymała-Siedlecki, s. 363)

III

U stóp Wawelu miał ojciec pracownię,
wielką izbę białą wysklepiona,
żyjącą figur zmarłych wielkim tłumem;
tam chłopiec mały chodziłem, co czułem,
to później w kształty mej sztuki zakułem.

(S. Wyspiański: U stóp Wawelu miał ojciec pracownię..., s. 16)

II

„Gdy w dniu 16 marca 1901 roku zapadła kurtyna po ostatnim akcie pierwszego przedstawienia Wesela, nastała w teatrze krakowskim »chwila osobliwa«. Cała publiczność, oszołomiona napięciem teatralnego wrażenia, siedziała z zapartym tchem, jakby do miejsc przykuta. Pomimo oklasków Wyspiański nie ukazał się na proscenium. Zniknął nagle z teatru niedostrzeżony. Powoli opróżniała się sala. Jeden z ostatnich wyszedł malarz Stanisławski, gdy już światła gaszono, i szeptał przyciszonym głosem: - To nadzwyczajne, szalone, ale genialne!...”

(Józef Kotarbiński, s. 281)

III

Grają - tragedię mąk duszy
w tragicznym teatru skłonie,
żar święty w trójnogach płonie
i flet zawodzi pastuszy.

Ja słucham, słucham i patrzę -
poznaję - znane mi twarze,
ich nie ma - myślę i marzę,
widzę ich w duszy teatrze!

(S. Wyspiański: I ciągle widzę ich twarze..., s. 26)

IV

„W malarskiej twórczości Wyspiańskiego tak często zachwycają nas prześliczne, pełne wyrazu główki dziecięce. Wyspiański kochał dzieci i dlatego tak pięknie je malował. Sam był bardzo dobrym ojcem, ale ze wszystkich dzieci najbardziej kochał swoją córeczkę Helenkę. Malował często jej portrety. [...]. Helenka uwielbiała ojca. [...]. Żyli oboje w jakimś wspólnym świecie, tylko ich własnym. [...] Toteż doprawdy tragicznie przeżyła stratę ojca. Dziecko przemieniło się zupełnie, stało się trudne dla otoczenia i zamknięte w sobie”.

(Marian Krzyżanowski, s. 281)

III

Gdy przyjdzie mi ten świat porzucić,
na jakąż nutę będę nucić
melodię zgonu mą wyprawną?
Rzuciłem przecież go już dawno.
[...]

Tak samo będę słuchał w grobie,
jak deszcz po świecie pluszcze sobie,
jak słucham deszczu za tą ścianą - -
i wiem, że znów się zbudzę rano.

(S. Wyspiański: Gdy przyjdzie mi ten świat porzucić..., s. 19)

V

„Minął lat dziesiątek” od czasu, gdy oglądał salę Matejki w Muzeum Narodowym w Krakowie...

„Wyspiański jest już złamany chorobą, lecz duchowo potężny jak nigdy. Jest to epoka twórczości gorączkowej. Równocześnie maluje obrazy, pisze dramaty, komponuje witraże, dekoracje ścienne, sprzęty domowe, zabiega o dyrekcję teatru, inscenizuje dramaty, przygotowuje repertuar na pięć miesięcy. Spotkawszy go w tym czasie, zagadnąłem o politykę. Słuchał uważnie po czym rzekł:

- Wie pan, ja chciałbym objąć redakcję dzienników krakowskich.

- Którego dziennika?

- Mówię: dzienników krakowskich, wszystkich, od »Czasu« po »Naród« (tj. od organu konserwatystów po pismo socjalistyczne). Chciałbym pokazać, jak każdy z nich winien być redagowany ze swego stanowiska”.

(Tadeusz Żuk-Skarszewski, s. 279-280)

III

A kiedyś może, kiedyś jeszcze,
gdy mi się sprzykrzy leżeć,
rozburzę dom ten, gdzie się mieszczę,
i w słońcu pocznę bieżeć

Gdy mnie ujrzycie, takim lotem
że postać mam już jasną,
to zawołajcie mnie z powrotem
tą mową moją własną.

(S. Wyspiański: Niech nikt nad grobem mi nie płacze..., s. 21)

I

„Malarstwo czy twórczość pisarska? Co bardziej umiłował? Zdaje się, że najbardziej umiłował trzecią swoją dziedzinę tworzenia, dziedzinę niejako wyrosłą tamtych dwóch: teatr. Teatr mu realizował jego lawiny widzeń malarskich, akcji dramatycznej oddanych - i jego muzyki myśli, dialogom dramatycznym przekazanej. Scena! Dopiero scena dawała pełnię jego artystycznego »ja«. Ona dopiero dawał mu całkowitą radość istnienia”.

(Adam Grzymała-Siedlecki, s. 284)

II

Artysta winien być w swym dziele jak Bóg we wszechświecie, niewidoczny a wszechmocny: żeby go się czuło wszędzie, ale nie widziało nigdzie.

(Gustaw Flaubert, pisarz francuski, 127: 1313)

IV

Artysta, który przejmuje się sądem potomnych, nie może być wolny.

(Pablo Picasso, malarz hiszpański, 261: 3034)

V

Przepis na artystę: jeden procent talentu, dziewięć procent szczęścia i dziewięćdziesiąt procent pracy.

(Ignacy Paderewski, polski pianista, kompozytor i polityk, 254: 2949)

I

Artysta podoba się publiczności zarówno dzięki swym dziełom, jak dzięki buntowi przeciw konwenansom.

(Andre Maurois, pisarz francuski, 228: 2626)

II

Aby wytrwać w sztuce, trzeba czegoś innego i czegoś więcej niż wrodzonego talentu; trzeba namiętności i cierpienia, które wypełniają życie i nadają mu sens. W przeciwnym razie nie tworzy się, lecz pisze.

(Henryk Ibsen, dramatopisarz norweski, 169:1848)

III

Teatr mój widzę ogromny,
[...]
melodię słyszę choralną
[...]
W gromach i wichrze szaleją
i gasną w gromach i wichrze -
w mroku mdlejące i cichsze -
już ledwo, ledwo widnieją -
znów wstają - wracają ogromne,
olbrzymie, żyjące - przytomne.
[...]
Ja słucham, słucham i patrzę -
[...]

(S. Wyspiański: I ciągle widzę ich twarze..., s. 25, 26)

Kończy kompozycja Chopina.

Co w numerze?