WPROWADZENIE

Frazeologia została zdefiniowana w Słowniku wyrazów obcych jako dział językoznawstwa, który bada wyrażenia i zwroty występujące w danym języku lub dla niego charakterystyczne, a także jako zasób wyrażeń i zwrotów właściwych danemu językowi. [1]

Żywe zainteresowania tą dziedziną wiedzy lingwistycznej ze stanowiska jej funkcjonalności pojawiły się stosunkowo niedawno. Sformułowano również jej podstawowe założenia teoretyczne. Na gruncie polskim do rozwoju frazeologii jako nauki przyczynili się głównie S. Skorupka i H. Kurkowska, Językoznawcy zwrócili bowiem szczególną uwagę na konieczność rozpatrywania wyrazów w odpowiednich związkach, w jakie one ze sobą wchodzą. Takie ujęcie teoretyczne ma istotne znaczenie dla kształcenia językowego, ponieważ przyswajanie i wzbogacanie słownictwa uczniowskiego nie może polegać na rejestrowaniu i zapamiętywaniu wyizolowanych z kontekstu słów, lecz na doszukiwaniu się między nimi wzajemnych powiązań semantycznych i syntaktycznych, na ukazywaniu sposobów i możliwości łączenia jednych wyrazów z drugimi w większe struktury składniowe zgodnie ze współczesnym poczuciem językowym i obowiązującym obecnie normami społeczno-językowymi.

Bogatą frazeologię języka polskiego gromadzą wszystkie zarówno dawne, jak i współczesne ogólne słowniki języka polskiego: Dobór wyrazów R, Zawilińskiego[2], Słownik poprawnej polszczyzny S. Szobera[3], Słownik poprawnej polszczyzny PWN pod red. W. Doroszewskiego[4] i Słownik wyrazów bliskoznacznych S. Skorupki[5].

W dziejach leksykografii polskiej dziełem poświęconym wyłącznie frazeologii jest Słowniczek frazeologiczny A. Krasnowolskiego[6] z roku 1898; uzupełniony w następnych czterech kolejnych wydaniach przez M. Arcta[7].

Obszerny materiał frazeologiczny, zawarty w wyżej wspomnianych słownikach, został wykorzystany przez S. Skorupkę i wzbogacony własnymi zbiorami autora, który w roku 1967 opublikował obszerny dwutomowy Słownik frazeologiczny języka polskiego.[8] Jest to jedyny obecnie w Polsce nowoczesny słownik tego typu, przeznaczony dla szerokiego kręgu odbiorców, gdyż swą przydatnością może służyć literatom, tłumaczom literatury pięknej, dziennikarzom, leksykografom układającym słowniki dwujęzyczne i nauczycielom języka polskiego do ćwiczeń (głównie słownikowo-frazeologicznych) doskonalących językowo uczniów.

STOSOWANIE SŁOWNIKA FRAZEOLOGICZNEGO W PROCESIE LEKCYJNYM

Dydaktyka języka ojczystego w szkole korzysta wydatnie z dotychczasowych osiągnięć gałęzi wiedzy językoznawczej zwanej frazeologią. Wprowadza bowiem podstawowe jej pojęcia oraz ćwiczenia słownikowo-frazeologiczne, podkreślając ich rolę i znaczenie w kształceniu sprawności językowej dzieci i młodzieży. Programy nauczania języka polskiego od roku 1963[9]wyraźnie akcentują potrzebę systematycznego stosowania ćwiczeń słownikowo-frazeologicznych w codziennej pracy pedagogicznej nad doskonaleniem sprawności i poprawności językowej. Z tej to przyczyny stale wykorzystywanie słownika frazeologicznego w procesie lekcyjnym języka polskiego na wszystkich poziomach nauczania szkoły podstawowej i średniej jest działaniem pedagogicznym ze wszech miar pożytecznym. Nowszy program języka polskiego wprowadza po raz pierwszy słownik frazeologiczny w klasie VII[10], której uczniowie zetknęli się już wcześniej z innymi słownikami, zaznajamiając się równocześnie z najbardziej elementarnymi pojęciami z zakresu leksykografii.

Praca ze Słownikiem frazeologicznym języka polskiego S. Skorupki winna metodycznie przebiegać w kilku etapach i obejmować następujące kolejno postawione przed uczniami zadania:

przypomnienie i utrwalenie uprzednio już poznanych pojęć z dziedziny słownikarstwa na podstawie analizy kilku wybranych haseł;
zapoznanie się z zasadniczym korpusem słownika, z uwagami i informacjami wstępnymi, np. z tabelą form fleksyjnych;
próby określenia informacji językowych zawartych w słowniku;
zaznajomienie uczniów ze sposobami posługiwania się słownikiem i kształcenie umiejętności odczytywania kwalifikatorów, symboli i skrótów;
wdrażanie uczniów do systematycznego korzystania z tej pomocy naukowej w procesie lekcyjnym, a także - w miarę możliwości - w pracy domowej bądź pozalekcyjnej w celu wzbogacania zasobu leksykalnego;
zapoznanie młodzieży z rodzajami i strukturą związków frazeologicznych.

Pracę ze słownikiem frazeologicznym rozpoczniemy zatem od ogólnego zaznajomienia uczniów z jego budową i zawartością treściową. W myśl zasady systematyzacji wiedzy i jej trwałości zorientujemy się szybko na podstawie analizy kilku wybranych dowolnie haseł, w jakim stopniu uczniowie przyswoili sobie niektóre pojęcia i ich nazwy z dziedziny słownikarstwa. Przekonamy się ponadto, czy potrafią oni efektywnie korzystać ze słownika o tak bogatej zawartości leksykalnej. Po dokonaniu rozeznania w aktualnej sytuacji dydaktycznej rozpoczniemy okres wdrażania uczniów do systematycznego korzystania ze słownika na przestrzeni sześciu lat nauki szkolnej – od klasy VII szkoły podstawowej do klasy IV licealnej włącznie. [11] W drugiej klasie liceum, jak sugeruje program, wzbogacimy wiedzę młodzieży o podstawowe pojęcia i terminy frazeologiczne odnoszące się do kategorii związków. Uświadomimy jej bowiem, iż ogół związków, które tworzą frazeologię języka polskiego, klasyfikuje się ze stanowiska formalnego i znaczeniowego.[12]

Zgodnie z programem nauczania języka polskiego uczniowie zapoznają się ze słownikiem frazeologicznym w klasie VII. Stosując w procesie dydaktycznym elementy nowoczesnych metod nauczania, dążymy do optymalnego aktywizowania zespołów uczniowskich, które rozwiązują postawione przed nimi problemy. Zgodnie z teorią dydaktyczną Wincentego Okonia uczniowie, postawieni niejako w pozycji badaczy, poprzez odkrywanie, przyswajanie, przeżywanie i działanie dochodzą samodzielnie do wniosku, że układ hasła słownikowego zależny jest od jego wielkości, struktury wewnętrznej, tj. liczby znaczeń ogólnych i specjalnych, od zróżnicowania frazeologicznego czy kategorii gramatycznej wyrazu hasłowego.

Kolejnym naszym celem i zarazem etapem pracy będzie Uwiadomienie młodzieży faktu, że istnieją w słowniku hasła (np. rzeczownikowe ręka, noga i wiele im podobnych), które mają niezwykle bogatą i skomplikowaną frazeologię oraz nieszablonowy układ poszczególnych elementów składowych hasła, przystosowany do ich struktury frazeologicznej.

Podczas zajęć lekcyjnych będziemy również zmierzać do uświadamiania uczniom, iż Słownik frazeologiczny języka polskiego S. Skorupki jest opatrzony bogatym materiałem cytatowym, czerpanym z beletrystyki, literatury naukowej, z prasy i rozmaitych słowników w celu szerokiego, pełnego zilustrowania istniejących w polszczyźnie związków frazeologicznych, w tym głównie stałych. Prócz tego zorientują się oni, że ów słownik łączy w swej strukturze także elementy słownika wyrazów bliskoznacznych, gdyż zawiera bardzo dużo materiału synonimicznego, dzięki m.in. szeroko stosowanej w nim definicji synonimicznej, która polega na przytaczaniu synonimów wyrazu hasłowego, np. łobuz – ‘urwis’, ‘psotnik’, ‘ulicznik’, ‘swawolnik’.

Ukierunkowane przez nauczyciela samodzielne postępowanie badawcze młodzieży ma duże znaczenie, ponieważ bogaci jej zasób leksykalny, uczy analizy językoznawczej, rozwija refleksyjne myślenie naukowe, a także utwierdzają w przekonaniu, że nie należy rozpatrywać wyrazów w izolacji, lecz na tle kontekstów, które określają znaczenia a jednocześnie uzależniają ich zakres użycia, W szczególności odnosi się to do wyrazów wieloznacznych, tj. polisemantemów. Poprzez systematyczne kilkuletnie stosowanie ćwiczeń słownikowo-frazeologicznych i leksykograficznych – organizowanych indywidualnie i zespołowo – za pomocą słownika frazeologicznego uczniowie mający na ogół ubogie słownictwo w zakresie synonimiki i frazeologii uzmysławiają sobie fakt istnienia bardzo wielu związków frazeologicznych, których albo nie znają wcale, albo znają niedokładnie, albo nawet znając je, nie stosują w mowie codziennej, gdyż nie są pewni ich poprawnego użycia.

W kształceniu języka dzieci i młodzieży sięganie po słownik frazeologiczny nie powinno być sporadyczne, okazjonalne, lecz w miarę możliwości stałe i umiejętnie sterowane przez polonistę i nauczyciela bibliotekarza. Słownik może być wykorzystany w zasadzie na każdej jednostce lekcyjnej, gdy wchodzą w grę ćwiczenia słownikowo-frazeologiczne podporządkowane zasadniczemu tematowi lekcji i z nim związane, kiedy zaistnieje konieczność dokonania korekty błędnej wypowiedzi pod względem frazeologicznym czy upewnienia się, że redagowany w danej chwili tekst posiada poprawne związki wyrazowe. Oczywiście w takich przypadkach możemy skorzystać ze słownika poprawnej polszczyzny oraz ogólnych słowników języka polskiego. Słownik frazeologiczny może być stosowany z pożytkiem w różnych sytuacjach dydaktycznych: podczas omawiania lektury szkolnej, opracowywania z uczniami krótszych i dłuższych form wypowiedzi (np. opis, opowiadanie, charakterystyka), w czasie poprawy czytanych, analizowanych i poprawianych wypracowali pisemnych, a także na lekcjach wyłącznie poświęconych omawianiu i klasyfikacji związków frazeologicznych (w II klasie liceum).

Rozwijając czynny i bierny zasób leksykalno-frazeologiczny uczniów, zamierzamy doprowadzić do takiej sytuacji dydaktycznej, kiedy licealiści w pełni uświadomią sobie znaczenie frazeologii – bardzo ważnej dziedziny językoznawstwa – w kształceniu językowym. Przekonają się oni dostatecznie, że poznawane i przyswajane przez nich słowa używane w odpowiednich związkach frazeologicznych pozwalają na trwalsze ich zapamiętywanie oraz właściwe, poprawne stosowanie w mowie i piśmie.

klasa VII. Poznajemy słownik frazeologiczny języka polskiego

Cele: Zapoznanie uczniów ze słownikiem frazeologicznym – jego budową, zasobem informacji i przeznaczeniem, Wdrażanie do samodzielnego posługiwania się nim pod kierunkiem nauczyciela. Bogacenie słownictwa, kształcenie poprawności językowej w zakresie związków frazeologicznych oraz zapobieganie błędom językowym.

Pomoce: Zgromadzone na wystawce egzemplarze Słownika frazeologicznego języka polskiego S. Skorupki, słownika wyrazów obcych, słownika języka polskiego, słownika wyrazów bliskoznacznych oraz słownika ortograficznego.

Przebieg lekcji:

Przypomnienie wiadomości o słownikach poznanych w poprzednich klasach nauki szkolnej.
Nawiązanie do podstawowych terminów leksykograficznych w rodzaju: hasło, artykuł hasłowy, podhasło, cytat, definicja, żywa pagina, które zostały przyswojone wcześnie, ponieważ mają ważne znaczenie dla analizy i rozumienia struktury haseł oraz właściwego korzystania ze słownika.
Rozdanie egzemplarzy słownika frazeologicznego uczniom, motywacja podanego tematu i uświadomienie celów lekcji.
Przeglądanie słownika, zwracanie uwagi na jego budowę, zawartość treściową, symbole i znaki objaśniające. Odczytując informacje na karcie tytułowej, należy wyjaśnić termin frazeologia za pomocą słownika wyrazów obcych, a następnie powiedzieć o przeznaczeniu słownika frazeologicznego języka polskiego, którego głównym celem jest zarejestrowanie możliwie wszystkich związków wyrazowych występujących najczęściej. To dzieło leksykograficzne jest bardzo pomocne w poznawaniu związków frazeologicznych - wzbogacaniu o nie języka ucznia i tym samym w kształceniu stylu jego wypowiedzi. Dlatego winniśmy zachęcać młodzież do częstego korzystania z tej pomocy również w pracy domowej, zwłaszcza podczas pisania wypracowań w formie opisu, opowiadania, charakterystyki postaci itp. Ponieważ słownik ma skomplikowaną budowę artykułów hasłowych, młodzież powinna zwłaszcza w początkowym okresie korzystać z niego pod kierunkiem nauczyciela.
Odnalezienie wskazanych haseł i analiza ich artykułów. Przy tej sposobności zwracamy uwagę uczniów na dość dużą ilość skrótów znajdujących się w pierwszym tomie słownika. Dla przykładu można kilka odczytać. Analizę rozpoczynamy od artykułów krótszych i stopniowo przechodzimy do dłuższych.

Wyjaśniamy jednocześnie rolę nawiasów i znaczenie zawartych w nich tekstów: skróty, przenośnie, porównania, przysłowia, które zaczerpnął leksykograf (słownikarz) z utworów pisarzy.

Po wspólnym przeanalizowaniu kilku haseł możemy polecić uczniom wykonanie następującego zadania: Wyszukajcie w słowniku frazeologicznym i wypiszcie kilka związków frazeologicznych oraz przysłów związanych z wyrazami: kolega, burza, słońce.
Po stwierdzeniu, że uczniowie potrafili wyszukać w słowniku i należycie objaśnić potrzebne zwroty związane z powyższymi hasłami, możemy polecić im, aby znaleźli wyrazy hasłowe: praca, woda, serce, które występują w licznych przysłowiach.
Lekcję zakończymy zebraniem i utrwaleniem zdobytych wiadomości, dotyczących struktury i zawartości nowo wprowadzonego do nauki szkolnej słownika, zwracając przy tym uwagę na jego przydatność w pracy lekcyjnej i domowej, Możemy też zastosować dodatkowe ćwiczenia sprawdzające na przykładzie dwu wybranych haseł. Dokonując rekapitulacji poznanego materiału zredagujemy wspólnie krótką notatkę ujmując ogólne, istotne cechy słownika frazeologicznego języka polskiego jako cennego źródła wiedzy językoznawczej i bardzo przydatnego w edukacji językowej.

*

Korzystamy ze słownika frazeologicznego języka polskiego w bogaceniu naszego słownictwa

Cele: Pogłębienie wiadomości o słowniku frazeologicznym, kształcenie praktycznych umiejętności posługiwania się nim. Bogacenie języka i kształcenie stylu wypowiedzi uczniów. Budzenie szacunku do mowy ojczystej,

Lekcję przeprowadzamy głównie metodą ćwiczeniową.

Tok lekcji:

Przypomnienie i pogłębienie wiadomości o słowniku frazeologicznym oraz sposobach posługiwania się nim
Przydział zadań poszczególnym zespołom:

I

Z hasła praca wypisz zwroty mówiące o daremnych wysiłkach o bezowocnej pracy.
Powiedz, o jakim człowieku mówi się: „Kuty na cztery nogi”, „Ma głowę na karku”, „Trzyma się pańskiej klamki”.

II

Na podstawie słownika frazeologicznego wyjaśnij znaczenie wyrażeń i zwrotów: „Syzyfowa praca”, „odprawiać gości”, „pić kielich goryczy”.
Zapisz związki frazeologiczne wyrazu Nastrój”.

III

Wypisz ze słownika frazeologicznego z hasła ból wyrażenia i zwroty dotyczące przeżyć fizycznych i psychicznych.

Jak inaczej nazwiesz człowieka „bez serca”, „o wielkim sercu” „z otwartym sercem”, przyjaciela „od serca”?

Informacje na ten temat znajdziesz pod hasłem serce.

IV

Co oznaczają zwroty przytoczone pod hasłem chleb? Dopasuj je do wymienionych osób - bohaterów literackich:

„U wdowy chleb gotowy” - Antek „Z niejednego pieca chleb jadł” - Podstolina „Być na łaskawym Chlebie” - Pan Jan Wędrować za chlebem” - Orzelski

V

Podaj kilka stałych związków frazeologicznych określających króla, np. „król lasów” Wybierz ze słownika nazwy najistotniejszych cech, które powinny charakteryzować: żołnierza – lekarza

VI

Pod jakim hasłami znajdziesz następujące porównania:

„pracowity jak mrówka”

„chytry jak lis”

„głodny jak wilk”

„uparty jak osioł”.

Przepisz przysłowia znajdujące się pod hasłem
Podsumowanie pracy w grupach i jej ocena. Uczniowie w toku jednostki lekcyjnej pracowali ze słownikiem pod bacznym okiem nauczyciela, Poszerzali swoje wiadomości językowe drogą uczenia się (samokształcenia) przez odkrywanie, przyswajanie, przeżywanie i działanie.[13] Bogacili poprawne związki frazeologiczne i korelowali ćwiczenia leksykograficzne z leksykalnymi, frazeologicznymi, a także składniowymi i ortograficznymi. Rozwijali myślenie refleksyjne i nabywali umiejętności w obcowaniu ze słownikiem. Zebrane słownictwo na zajęciach lekcyjnych można z powodzeniem wyzyskać do opracowania charakterystyki postaci na kolejnej lekcji języka polskiego, bądź też polecić jako pracę domową napisanie tej formy wypowiedzi.

klasa VIII. Bogacimy słownictwo i wiedzę o człowieku za pomocą słownika frazeologicznego

Cele dydaktyczne: Uzupełnienie słownictwa potrzebnego do opisu i oceny postaci ludzkiej. Budzenie szacunku do mowy ojczystej. Doskonalenie charakterystyki jako dłuższej formy wypowiedzi – pisemnej i ustnej. Rozwijanie praktycznych umiejętności korzystania ze słownika frazeologicznego. Kształtowanie kultury językowej uczniów.

Przebieg lekcji:

Nawiązanie do dwu poprzednich jednostek lekcyjnych poświęconych gromadzeniu słownictwa określającego cechy zewnętrzne i wewnętrzne postaci z najbliższego otoczenia oraz bohaterów literackich. Zadaniem naszym na tej lekcji jest dalsze poszerzanie zasobu leksykalnego związanego z osobowością człowieka, dzięki wzbogaconemu słownictwu dokładniejsza i szersza wiedza o nim. W związku z tym na tej lekcji posiłkujemy się słownikiem frazeologicznym, z którego odczytujemy pod hasłem człowiek wyrazy, wyrażenia i zwroty określające dodatnio (metiorytywnie) i ujemnie (pejoratywnie). Tym razem nie pracujemy w zespołach, lecz równocześnie z całą klasą.
Odczytywane kolejno przez uczniów jednostki leksykalne określające postać ludzką zapisujemy w zeszytach w następującej kolejności:

człowiek:

ambitny, biedny, cywilizowany, dojrzały, dorosły, inteligentny, bezmyślny, lekkomyślny, wyrozumiały, młody, stary, niepospolity, niezwykły, oczytany, mądry, rozsądny, szlachetny, wybitny, czarujący, sławny, światowy, podstępny, przewrotny, życzliwy, łagodny, wielkiej dobroci, godny zaufania, grzeczny, o gołębim sercu;
czynu ‘skłonny do działania, energiczny’;
bez czci i wiary ‘bez żadnych zasad i wartości moralnych, bez skrupułów’;
mały ‘bez znaczenia, małowartościowy, małostkowy’;
poczciwości, zacności;
szary ‘prosty obywatel, człowiek przeciętny’;
światowy ‘obyty towarzysko’;
zasad ‘kierujący się w życiu nienaruszalnymi zasadami’
z głową ‘zdolny, obrotny, sprytny, umiejący sobie radzić’;
z krwi i kości ‘żywy, autentyczny wraz ze swymi zaletami i wadami’;
interesu ‘kupiec, przemysłowiec, przedsiębiorca, przen, wyrachowany’.

Wykorzystamy tu również związane z wyrazem hasłowym człowiek zwroty frazeologiczne w rodzaju:

zachować się jak człowiek; ‘jak przystało na człowieka sensownie, taktownie, spokojnie, dobrze’;

wyjść na człowieka ‘osiągnąć stanowisko’;

wykierować kogoś na człowieka; ‘zrobić z kogoś człowieka’ ‘zrobić z kogoś wartościową jednostkę ludzką’.

W tym miejscu również zastosujemy, obok ćwiczeń frazeologicznych, synonimy hasła człowiek, z odpowiednimi określeniami (epitetami):

jednostka, osoba: genialna, wybitna, ofiarna, solidna, szlachetna, wartościowa, uczynna; istota ludzka: myśląca, życzliwa, nędzna, współczująca;

indywidualność: niezwykła, silna, wielka, wybitna;

osobistość: popularna, wybitna, znakomita, znana, ciemna, podejrzana,

Podczas ćwiczeń słownikowo-frazeologicznych odwołamy się ponadto do młodzieży, która od siebie, spoza słownika frazeologicznego, bądź na podstawie innych źródeł leksykograficznych (ogólnych słowników języka polskiego czy słownika wyrazów bliskoznacznych), poda wiele innych znanych określeń w postaci przymiotników, imiesłowów przymiotnikowych, rzeczowników, wyrażeń nominalnych lub zwrotów frazeologicznych.

Podane przez młodzież przykłady odnotowaliśmy w następującej kolejności:

człowiek humanitarny, postępowy, sympatyczny, odrażający, impulsywny, znerwicowany, nostalgiczny, roztargniony, wielkoduszny, zdyscyplinowany, prawdomówny, kłamliwy, roztropny, pryncypialny, ideowy, wielki, nieugięty, altruista, alkoholik, humanista, ideowiec, kosmopolita, konserwatysta, krzywoprzysięzca, obłudnik, optymista, patriota, pesymista, postępowiec, społecznik, zapaleniec;

człowiek pełen inicjatywy, twórczy, pełen pomysłów, taktowny w postępowaniu, konsekwentny w działaniu, człowiek o wysokiej kulturze, skłonny do refleksji, wrażliwy na krzywdę ludzką, bojownik o prawa ludzkie, obrońca uciśnionych, trybun ludowy, rzecznik postępu, szermierz idei demokratycznej; szerzyć zasady demokratyzmu, stać się rzecznikiem wzniosłej idei, głosi ideały wolności, imponować zaangażowaniem społecznym, wpływać swym postępowaniem na otoczenie,

Te jak również inne podobne zwroty określają czynną postawę ludzi i są wkomponowane w wypowiedzenia (zdania). Możemy też wykorzystać w tym względzie książkę Marii Nagajowej Ćwiczenia słownikowo-frazeologiczne klas V-VIII. [14] Aby ściślej określić typ bohatera literackiego, polecimy młodzieży słowniki terminów literackich.[15]

Zaplanowana przez nauczyciela bogata leksyka poszerzona w zasobie słownikowym w procesie kształcenia językowego pozwoli uczniom w miarę możliwości i potrzeb jak najpełniej charakteryzować postacie, dobierając zgodnie z rzeczywistością najodpowiedniejsze, najtrafniejsze określenia cech, właściwości psychicznych – w ogóle osobowości prezentowanego bohatera, W ten sposób unikną powierzchowności, ogólnikowości, sloganowości, schematyzmu w opisie i ocenie postaci, ukazując ją jako barwną i realistyczną.

Zgromadzone obszerne słownictwo z zakresu charakterystyki postaci winno znaleźć się nie tylko w zeszytach uczniowskich, ale także na specjalnie sporządzonych alfabetycznie listach umieszczonych w klasie. Chodzi bowiem o to, aby nie pozostało ono w biernym słowniku ucznia jako rejestr znanych wyrazów, lecz było aktywizowane, tzn. przechodziło do słownika czynnego.

Niemalże każda lekcja poświęcona analizie i interpretacji dzieła literackiego zawiera jakiś element charakterystyki postaci. Istnieje więc wiele okazji, aby poszerzyć czynne słownictwo odnoszące się do opisu i oceny bohaterów literatury pięknej.

Zdajemy sobie sprawę z tego, że zebranie tak obszernego materiału leksykalnego zajmuje nauczycielowi sporo czasu, Nie jest to jednak dla młodzieży czas stracony. Doświadczenie pedagogiczne wskazuje, że w łączonych ćwiczeniach słownikowo-frazeologicznych z leksykograficznymi młodzież szkolna doskonali swoje umiejętności językowe, bogaci słownictwo z ważnej dziedziny wiedzy o człowieku. Dzięki systematycznie stosowanym ćwiczeniom utrwala je sobie, a jednocześnie upewnia się, czy poznawane wyrazy używa we właściwych, poprawnych związkach frazeologicznych.

Zgromadzone słownictwo na kilku jednostkach lekcyjnych stanowi dopiero odpowiednią podstawę organizowania ćwiczeń słownikowo-frazeologicznych związanych z koncentrycznym opracowywaniem charakterystyki zewnętrznej, wewnętrznej, komparatystycznej osób, jednostkowych i zbiorowych bohaterów literackich.

klasa II LO. Klasyfikacja związków frazeologicznych z wykorzystaniem słownika frazeologicznego

Cele:

Poznawczy – przypomnienie, uzupełnienie i usystematyzowanie wiadomości o słowniku frazeologicznym, jego budowie i możliwościach stosowanie na lekcji; klasyfikacja związków frazeologicznych;
Kształcący – wdrażanie do stałego korzystania ze słownika frazeologicznego oraz innych źródeł informacji naukowej typu słownikowego i encyklopedycznego, kształcenie umiejętności praktycznych w posługiwaniu się tymi pomocami naukowymi;
Wychowawczy – rozwijanie zainteresowań językowych, budzenie wrażliwości na piękno i poprawność języka, umiłowanie ojczystej mowy.

Pomoce dydaktyczne: egzemplarze Słownika frazeologicznego języka polskiego S. Skorupki, Mały słownik języka polskiego pod red. S. Skorupki, Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich T. I-III, Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego T.I, którymi posłużymy się w odpowiednich ogniwach procesu lekcyjnego.

Przebieg lekcji:

Podanie tematu i uświadomienie celów lekcji. Nawiązanie do wiadomości uczniów o słowniku frazeologicznym i o związkach frazeologicznych.
Ćwiczenia praktyczne oparte na słowniku frazeologicznym. Zespoły otrzymują po jednym haśle, z którego wynotują związki frazeologiczne. Do analizy wybrano następujące wyrazy hasłowe:
fala:

bystra, cicha, długa, krótka, duża, olbrzymia, potworna, radiowa; przen. fala ludzi, wozów, śród fal i łąk szumiących, fala niechęci, oburzenia, zapomnienia; pędzić, podnosić fale, płynąć po fali; nadciąga fala nawałnica

kula:

karabinowa, rewolwerowa, zabłąkana;
bilardowa; drewniana, szklana, żelazna;
kula ziemska (glob);
ugodzić kogo kulą; trafił jak kulą w płot;

bitwa:

decydująca, generalna, krwawa, mordercza, regularna, straszna, zacięta;
lądowa, morska, powietrzna;
zgiełk bitwy, pole bitwy, hasło bitwy;
przegrać, stoczyć, wygrać bitwę;
przysł. Gdzie wielu dowódców, tam bitwa przegrana. Nie czas modlitwie po przegranej bitwie.

Wypisać przysłowia mieszczące się w artykule hasłowym kość (np. tłucze się jak ból po kościach.) i objaśnić ich sens

znaczeniowy.

Odnotować przysłowia z hasła wilk (np. człowiek człowiekowi wilkiem) i podać ich znaczenia,
Klasyfikacja związków frazeologicznych, ćwiczenia słownikowo-frazeologiczne były przygotowaniem uczniów do opracowania właściwego tematu lekcji. Teraz przystępujemy do podziału zgromadzonych związków wyrazowych na pewne kategorie. W językoznawstwie ogół związków frazeologicznych dzieli się według dwu kryteriów: formalnego i semantycznego.

Ze stanowiska kryterium formalnego (ze względu na strukturę) wyróżniamy wyrażenia, zwroty i Istotę tego kryterium stanowi charakter gramatyczny wyrazów wchodzących w skład danego związku i rodzaj powiązania między tymi wyrazami. Każdy wymieniony rodzaj związku dokumentujemy przykładami (zgromadzonymi na lekcji).

Wyrażenia określamy jako zespół co najmniej dwu wyrazów stanowiących całość składniową o charakterze nominalnym (imiennym), Ośrodkiem tego typu związku frazeologicznego jest przede wszystkim rzeczownik lub przymiotnik, ale może nim być również imiesłów przymiotnikowy (czasownik), a nawet przysłówek.

Za typowe przykłady wyrażeń uznamy następujące związki wyrazowe : „fala radiowa”, „fala uczuć”, „kraina czarów”, „decydująca bitwa” czy „kula karabinowa”.

Rozpatrując ten rodzaj związku frazeologicznego, zwrócimy uwagę uczniów na istnienie w języku wyrażeń szeregowych, złożonych z wyrazów tej samej kategorii gramatycznej typu: „czerwone i czarne”, „żal i rozpacz”, „wina i kara”, „krótko i stanowczo”. Do wyrażeń Stanisław Skorupka zalicza także wszelkie utarte połączenia przyimkowe, przysłówkowe i spójnikowe w rodzaju : „co chwila”, „na bok”, „a mianowicie” i inne.

Zwrotem nazywamy zespół wyrazów powiązanych składniowo o charakterze werbalnym, którego ośrodkiem jest czasownik w postaci podstawowej (bezokolicznika), osobowe oraz imiesłowu nieodmiennego, np. „nadciągająca fala”, „płynąć po fali”, „przegrać bitwę”, „ugodzić kulą”, „prosić o łaskę”, „dbać o własną sytuację”, „występować w roli arbitra”, „kształcić się na lekarza” „ogólnie mówiąc”, „reasumując powyższe rozważania”, „znając słaby punkt przeciwnika”, „stojąc na baczność”, „znalazłszy drogę wyjścia” czy „wziąwszy pod uwagę”.

Fraza natomiast stanowi zespół wyrazowy złożony z członów nominalnych i werbalnych przybierający formę zdania o mniej lub bardziej utartym charakterze. [16]Zwrócimy przy tym uwagę uczniów na fakt, że każda fraza ma postać zdania, lecz nic każde zdanie jest frazą. Wynika stąd, że zdanie ma szerszy zakres znaczeniowy niż fraza. Do frazeologii zaliczamy tylko takie zdania, które mają charakter mniej lub więcej utarty, są często powtarzane w tej samej formie i w tym samym porządku wyrazowym.

W tym miejscu uświadamiamy uczniom, że do fraz należą wszelkiego rodzaju maksymy, sentencje, aforyzmy, przysłowia, powiedzenia, porzekadła. Frazeologia wyróżnia frazy proste, które mają postać zdania pojedynczego, oraz frazy złożone mogące przybierać postać zdań złożonych.

Ze względu na stopień zespolenia składników związku frazeologicznego, czyli kryterium semantyczne, frazeologia wyodrębnia trzy rodzaje związków: stale, łączliwe, luźne.

Związki stałe określamy jako zespoły wyrazów, w których znaczenie całości nie wynika z sumy znaczeń poszczególnych składników, ponieważ znaczenia te zostały zatarte, inaczej mówiąc dokonał się tu proces leksykalizacji. Pełnią one zatem jako całość funkcje semantyczne (znaczeniowe). Ze stanowiska kryterium formalnego wyróżniamy wśród związków stałych:

wyrażenia: mięso armatnie ‘żołnierze’, deski sceniczne ‘teatr’, miecz Demoklesa ‘niebezpieczeństwo’;
zwrot: czytać od deski do deski, chodzić krętymi drogami, napędzić komu rozumu, szukać cudzych bogów, ubrać od stóp do głów, widzieć wszystko w różowych kolorach, zaciągnąć dług wdzięczności, zagiąć na kogo parol (zawziąć się na kogo, na co);
frazy: Co nagle to po diable. Nie taki diabeł straszny, jak go malują. Cudze chwalicie swego nie znacie, sami nie wiecie, co posiadacie. Modli się pod figurą, a ma diabła za skórą. Pańskie oko konia tuczy. Stroił się na ostatni guzik. Takie stałe i w większości skostniałe – czyli całkowicie zleksykalizowane – związki wyrazowe w polskiej i zagranicznej literaturze językoznawczej określa się mianem idiomów albo idiomatyzmów.

Związki łączliwe to takie połączenia wyrazowe, których stopień spoistości jest znaczny, ale ich składniki nie uległy zleksykalizowaniu. Zakres łączliwości jest ograniczony treścią wyrazów.[17] Łączliwy charakter mają np. zwroty: zachować się milcząco (milczeć), wydawać zarządzenie (zarządzać), wysunąć wniosek (wnioskować), iść gromadą, pisać na maszynie, spłacić długi. Zdaniem S. Skorupki nie ma w zasadzie ostrej granicy między związkami stałymi a łączliwymi.

Do pogranicza frazeologii stałej i łączliwej należą wyrażenia i zwroty o charakterze porównawczym w rodzaju: „silny jak koń”, „wpaść jak po ogień”, „walczyć jak obłąkany”, „walczyć jak lew”, „wygląda jak strach na wróble”, „zdrowy jak bizon”.

Związki luźne określa się jako połączenia wyrazowe tworzone doraźnie, każdorazowo. Powstają one zatem ze zwykłego zestawienia wartości semantycznej (znaczeniowej) członów składowych, np. słońce pali, świeci, grzeje, gore, doskwiera, chłopiec czyta książkę, gazetę, list, czasopismo, druk, ulotki, człowiek ambitny, szlachetny, wspaniały, mądry, inteligentny, rozsądny, cywilizowany, niepospolity; droga przez wieś, przez pola itp.

Jak wynika z przykładów, w luźnych związkach frazeologicznych człony składowe można wymieniać, gdyż nie stanowią one zwartych jednostek leksykalnych i dlatego nie mogą być zastąpione znaczeniowo jednym wyrazem, jak ma to miejsce w stałych związkach frazeologicznych. Ze stanowiska kryterium znaczeniowego W. Doroszewski dzieli ogół związków frazeologicznych na: stałe, wymiennoczłonowe, łączliwe i luźne.[18] W jego ujęciu związki frazeologiczne, tak bardzo charakterystyczne pod względem stylistycznym i składniowym, są szczególnego typu jednostkami leksykalnymi (znakami odrębnych desygnatów).

Rekapitulacja i synteza materiału językowego opracowanego na lekcji. Zastosowanie słownika frazeologicznego języka polskiego na lekcji niewątpliwie przyczyniło się do ożywienia i uatrakcyjnienia zajęć, a przez to mobilizowało uczniów do aktywniejszego udziału w rozwiązywaniu problemów językowych, przekształcając nauczanie w uczenie się (samokształcenie) pod kierunkiem nauczyciela. Taka organizacja procesu lekcyjnego pozwalała łączyć ćwiczenia leksykograficzne z frazeologicznymi, słownikowymi, a nawet syntaktycznymi, gramatycznymi i ortograficznymi.

Programowa tematyka lekcyjna została szeroko omówiona, poparta licznymi przykładami (faktami językowymi), wydobytymi z kilku źródeł naukowych typu słownikowego, do których odwoływaliśmy się w toku zajęć, W czasie ćwiczeń nie tylko utrwalaliśmy znane i nowo poznane związki frazeologiczne, lecz także pogłębiliśmy wiedzę uczniów o wieloznaczności wyrazów, ich realnych i przenośnych znaczeniach, o synonimach i gramatycznych kategoriach wyrazów.

*

Znaczenie słownika frazeologicznego w bogaceniu stałych i łączliwych związków wyrazowych

Cele: Pogłębienie wiadomości o związkach frazeologicznych. Doskonalenie umiejętności praktycznych w posługiwaniu się słownikiem frazeologicznym, a także innymi pomocami naukowymi typu słownikowego,

Plan lekcji:

Kontynuacja tematu z poprzedniej lekcji przeprowadzonej w kl. II liceum – nawiązanie do zdobytych już wiadomości na temat związków frazeologicznych.
Podanie tematu i uświadomienie uczniom celów lekcyjnych.
Podstawowe ogniwo procesu dydaktycznego przeznaczono na pracę w grupach ze słownikiem frazeologicznym, z którego uczniowie odnotują związki frazeologiczne umieszczone pod wskazanymi hasłami: amator, ambona, babka, bajka, biskup, biskupi, bliski, chata, klasztor, młyn, niedźwiedź, wilk. Uczniowie wypiszą z artykułów hasłowych stałe i łączliwe związki frazeologiczne, określą ich znaczenie realne i przenośne oraz sklasyfikują je według kryterium strukturalnego. Szczególną wagę przywiązujemy tu do przysłów, które znajdują się pod wymienionymi hasłami. One to jako związki stale staną się głównie przedmiotem analizy pod względem budowy i znaczenia.
Wypiszcie ze słownika przysłowia:
Na dwoje babka wróżyła.
Ni do ambony, ni do żony (do niczego).
Jaka bajka taka prawda.
W każdej bajce jest prawda na dnie.
Podobny jak zając do biskupa (wcale niepodobny).
Nie chodzę na biskupich nogach (nie jestem wpływowy).
Bliższa koszula ciału niż suknia (sukmana, kaftan).
Kto pyta nie błądzi,
Gdzie ogon rządzi, tam głowa błądzi.
Czym chata bogata, tym rada.
Jedna jaskółka nie czyni lata, nie czyni miasta jedna chata.
Dłużej klasztora niż przeora.
Póty młyn miele, póki wody staje (do czasu wszystko).
Jeszcze niedźwiedź w lesie, a już skórę targują.
Człowiek człowiekowi wilkiem.
I wilk syty i koza cała.

Ponadto uczniowie podali jeszcze kilka znanych im przysłów, jak:

Mądry Polak po szkodzie.
Lepszy rydz niż nic.
Jak Kuba Bogu, tak Bóg Kubie.
Kto późno przychodzi, sam sobie szkodzi.
W tym miejscu odwołujemy się do ogólnie dostępnego Małego słownika języka polskiego, za pomocą którego uczniowie objaśnia i zanotują w zeszytach krótkie definicje następujących pojęć:

Maksyma – ogólna zasada postępowania, przepis, prawidło, reguła; krótkie zdanie formułujące taką zasadę wyrażającą jakąś myśl o charakterze moralnym czy obyczajowym, np. „Powtarzanie jest matką wiedzy”.
Aforyzm – sentencje, zwięzłe zdanie wyrażające jakąś myśl filozoficzną, moralną lub regułę życiową, np. „Dwom bogom służyć nie można”.
Sentencja – krótkie zdanie wyrażające jakąś głęboką myśl lub maksymę moralną, morał, aforyzm, np. „Słowa uczą, przykłady pociągają”.
Przysłowie – krótkie zdanie (lub zdania), często w formie wierszowanej, wyrażające jakąś sentencję, jakąś myśl ogólną, pochodzącą ze źródeł literackich lub ludowych, np. „Prawda w oczy kole”.
Porzekadło – rodzaj przysłowia, sentencja, wyraz, którego wciąż ktoś używa bardziej z przyzwyczajenia niż potrzeby, np. „Czym chata bogata, tym rada”.

Młodzież licealna zauważy, że zdefiniowane terminy są w istocie rzeczy synonimami. Trudno więc jest wykazać zdecydowanie odrębne cechy różniąc np. sentencję od aforyzmu. Możemy tu również odwołać się do ważnego dzieła, jakim niewątpliwie jest Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich[19] lub zapytać uczniów, czy znają jakieś przysłowia z nauki języka obcego.

Podsumowanie tematu lekcji i ocena uczniów za aktywność na zajęciach

Uwagi końcowe

W klasach licealnych słownik frazeologiczny można stosować doraźnie w zależności od potrzeb dydaktycznych. Na podstawie doświadczenia pedagogicznego stwierdzam, że w ciągu kilkuletniej pracy z tą pomocą naukową, przy dużym zaangażowaniu indywidualnym i zespołowym, uczniowie nic tylko wdrożą się do korzystania z niej i posłużą się nią, gdy zaistnieje pilna potrzeba, lecz także uwrażliwią się na poprawność językową, kształcąc równocześnie w toku systematycznych ćwiczeń swoje elementarne umiejętności leksykograficzne.

Stałe obcowanie z tym słownikiem – podobnie jak z innymi słownikami – uzmysłowi uczniom istnienie ogromnej ilości wyrazów, które mają różne, nieraz bardzo odlegle znaczenia lub subtelne odcienie znaczeniowe, uwydatniające się na tle kontekstów tj. związków wyrazowych. Rozwijając przy tym czynny i bierny zasób leksykalny, doprowadzimy do takiej sytuacji dydaktycznej, kiedy młodzież klas licealnych uświadomi sobie znaczenie frazeologii w kształceniu językowym. Dostrzeże ona bowiem, że przyswajanie słów w odpowiednich związkach frazeologicznych pozwala na trwalsze ich zapamiętywanie i poprawne używanie w mowie i piśmie. Proponowane formy pracy z użyciem słownika frazeologicznego na lekcjach bibliotecznych oraz języka polskiego w celu bogacenia zasobu słownikowego są bardzo pożyteczne i mimo dużych trudności możliwe do zrealizowania, ponieważ zostały sprawdzone w praktyce szkolnej. Stosowano je przez wiele lat na zajęciach z uczniami na poziomie dobrym i przeciętnym. Odpowiednia ilość egzemplarzy słownika frazeologicznego oraz racjonalne, umiejętne kierowanie procesem dydaktyczno-wychowawczym przez nauczyciela to czynniki, które umożliwiały dobrą organizację ćwiczeń zespołowych i indywidualnych, Proponowane formy pracy nie są jedyne i nie wyczerpują całokształtu omawianej tu problematyki metodycznej związanej z bogaceniem zasobu słownikowego dzieci i młodzieży szkolnej.

[1] Słownik wyrazów obcych. Pod red. J. Tokarskiego. Warszawa 1971.

[2] R. Zawiliński: Dobór wyrazów. Słownik wyrazów bliskoznacznych i jednoznacznych. Kraków 1926.

[3] S. Szober: Słownik ortoepiczny. Warszawa 1937, przedrukowany kilka razy pt. Słownik poprawnej polszczyzny.

[4] Słownik poprawnej polszczyzny. Pod red. W. Doroszewskiego. Warszawa 1973.

[5] Słownik wyrazów bliskoznacznych. Pod red. S. Skorupki. Warszawa 1967.

[6]A. Krasnowolski: Słowniczek frazeologiczny. Poradnik dla piszących. Warszawa 1899.

[7]M. Arct: Słownik frazeologiczny. Poradnik dla piszących. Ułożyli H. Palle i A. Krasnowolski. Warszawa 1928

[8]S. Skorupka: Słownik frazeologiczny języka polskiego. Warszawa 1967 i nast.

[9] Program nauczania ośmioklasowej szkoły podstawowej. Język polski. Klasy V-VIII. Warszawa 1963.

[10] Program szkoły podstawowej. Język polski. Klasy IV-VH1. Warszawa 1985 i 1990.

[11] Program liceum ogólnokształcącego oraz liceum zawodowego technikum. Język polski. Warszawa 1988 i 1990

[12] S. Skorupka: Słownik frazeologiczny języka polskiego. Wstęp. Warszawa 1967, s.7.

[13] W. Okoń: Wielostronne uczenie się a problem aktywności uczniów. W: O intensyfikacji nauczania i wychowania. Pod red. W. Okonia. Warszawa 1966.

[14] M. Nagajowa: Ćwiczenia słownikowo-frazeologiczne klas V-VIII. Warszawa 1975 i nast.

[15] S. Sierotwiński: Słownik terminów literackich. Wrocław-Warszawa- Kraków 1970. Por. Słownik terminów literackich. Pod red. J. Sławińskiego, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1974.

[16] S Skorupka: Słownik frazeologiczny języka polskiego. Warszawa 1967 Wstęp s. 6-7.

[17] Tamże. s.7.

[18] Wstęp do Słownika języka polskiego. T.l. Warszawa 1958, s. XXXVI- XXXVIII.

[19]Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich. T. I-III Pod red. J. Krzyżanowskiego. Warszawa 1969-1972.

Co w numerze?