Są w Polsce biblioteki, które odbiegają od stereotypu. Powstały dzięki uporowi nauczycieli bibliotekarzy, wspieranemu przez światłych, rozumiejących potrzeby współczesnej edukacji dyrektorów szkół. Bo przecież bez takiego wsparcia bibliotekarz niewiele by zdziałał. Na łamach „Biblioteki w Szkole” będziemy starali się przedstawiać te nowoczesne placówki. Ich pracowników i prosimy o kontakt (red.).

Ośrodek Informacji i Edukacji Samokształceniowej został powołany decyzją dyrektora Szkoły Podstawowej nr 205 w Łodzi 1 października 1992 r. na podstawie programu autorskiego Joanny Bohdziun, zatwierdzonego przez Ministerstwo Edukacji Narodowej. Ośrodek znajduje się w jednym z bloków kompleksu budynków szkolnych, w których zlokalizowana jest Szkoła Podstawowa nr 205 i XLIV Liceum Ogólnokształcące. Do końca roku szkolnego 1994/95 Ośrodek obsługiwał obie placówki, natomiast po rozdziale zespołu pozostał w szkole podstawowej, stanowiąc jej integralną część. Ośrodek zajmuje całe II piętro (ponad 400 m²) bloku E, obejmując 5 sal bibliotecznych, pracownię komputerową oraz audiowizualną.

Pracownia komputerowa jest wyposażona w 8 komputerów 286SX z dyskami twardymi różnej pojemności (od 40 do 100 MB) oraz 2 drukarki igłowe. W pracowni audiowizualnej znajduje się typowa lada z zamontowanym gramofonem, radiem i magnetofonem oraz dwa magnetowidy i kamera. W wypożyczalni dla starszych uczniów ustawione są 2 komputery – 386DX (HD 80MB) i 286SX (HD 40MB) oraz 1 drukarka igłowa. W pracowni nauczycielskiej znajdują się 2 kserokopiarki (Canon i Xerox). Ponadto w Ośrodku można korzystać z rzutnika do przezroczy, epidiaskopu, projektoskopu i maszyny do pisania (przenoszonych w zależności od potrzeb do różnych pracowni[1]). Ośrodek połączony jest telefonem wewnętrznym z częścią administracyjną szkoły, pokojami nauczycielskimi i świetlicą.

Udostępnianie wszystkich pracowni, sprzętu i zbiorów jest organizowane i nadzorowane przez pracowników Ośrodka.

Dokumentami normującymi pracę ośrodka są: odpowiednie zapisy w statucie szkoły, regulamin Ośrodka i regulamin Rady Ośrodka.

Regulaminy wewnętrzne Ośrodka, politykę gromadzenia zbiorów, zasady udostępniania materiałów, sprzętu i pomieszczeń oraz program pracy pedagogicznej określa Rada Ośrodka powoływana przez dyrektora szkoły. Członkami Rady są przewodniczący nauczycielskich zespołów przedmiotowych, przedstawiciele dyrekcji szkoły, pedagog szkolny, kierownik świetlicy, przewodniczący Komitetu Rodzicielskiego, przedstawiciele instytucji patronackich oraz pracownicy Ośrodka. Plan pracy tworzony jest corocznie na podstawie oferty kierownika Ośrodka prezentowanej nauczycielom i po uwzględnieniu uwag oraz zgłoszeń ostatecznie zatwierdzany przez Radę. Rada przyjmuje również roczne sprawozdanie Ośrodka oraz przedstawia dyrektorowi opinię o jego działalności. Dla właściwego obiegu informacji prowadzony jest specjalny zeszyt korespondencji, zaś wszelkie ustalenia Rady są protokołowane i przedstawiane do wiadomości nauczycieli i rodziców u-czniów za pośrednictwem własnego biuletynu informacyjnego.

Do instytucji patronackich Ośrodka należą:

Wojewódzki Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli (sprawuje patronat merytoryczny, zapewnia przepływ informacji pedagogicznej do szkoły, wspomaga działalność wydawniczą Ośrodka; na zlecenie WODN Ośrodek prowadzi zajęcia pokazowe, warsztaty i konsultacje dla bibliotekarzy i dyrektorów szkół),
Katedra Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej Uniwersytetu Łódzkiego (wspomaga Ośrodek rzeczowo np. w druki i książki; na zlecenie Katedry Ośrodek prowadzi zajęcia dla studentów bibliotekoznawstwa w ramach ćwiczeń śródrocznych i praktyk ciągłych, pomaga w zbieraniu materiałów do prac dyplomowych),
Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka (pomaga w rozbudowie warsztatu informacyjno-bibliograficznego i wzbogaca zbiory Ośrodka z własnych dubletów czasopism).

Z instytucjami patronackimi Ośrodek współpracuje na podstawie podpisanych umów. Do instytucji współpracujących z Ośrodkiem na niesformalizowanych zasadach należą: Dzielnicowy Dom Kultury „502”, Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna im J. Piłsudskiego oraz kilka publicznych bibliotek dzielnicowych.

Jednym z podstawowych zadań Ośrodka jest przygotowanie uczniów do samodzielnej nauki z wykorzystaniem różnych rodzajów źródeł informacji. Od czterech lat realizowany jest program zajęć edukacji informacyjnej i samokształceniowej (opracowany na podstawie obowiązującego programu przysposobienia czytelniczego i informacyjnego).

Na początku roku szkolnego nauczyciele otrzymują za pośrednictwem przewodniczących zespołów przedmiotowych ofertę zagadnień do realizacji na terenie biblioteki. Oferta zawiera sugestie, w której klasie wskazana byłaby realizacja konkretnych tematów oraz informacje o przeprowadzonych zajęciach w latach minionych. Nauczyciele sami decydują o wyborze zagadnień dla konkretnej klasy i ich zakresie treściowym, mogą również zgłaszać własne prośby nie objęte ofertą. Tak na przykład do programu został włączony cykl zajęć dotyczących technik notowania (w tym również metodą Mind map-ping) i szybkiego czytania.

Oferta programowa Ośrodka przewiduje część ogólną edukacji informacyjnej i samokształceniowej, dającą uniwersalne umiejętności przydatne w uczeniu się (m.in. samodzielne wyszukiwanie materiałów w bibliotece przy użyciu tradycyjnych i komputerowych katalogów oraz kartotek, korzystanie z wydawnictw informacyjnych, ocenianie i porównywanie wartości informacyjnej różnych rodzajów dokumentów, opanowanie technik pracy umysłowej związanych z czytaniem, notowaniem, sporządzaniem prac pisemnych). Nauczyciele poszczególnych przedmiotów mogą na podstawie części ogólnej określić program szczegółowy zgodnie z własnymi potrzebami. Na przykład oferowane zagadnienie „Rodzaje źródeł informacji” realizowano na prośbę nauczycielki biologii jako „Źródła informacji przydatne w uczeniu się biologii” (w klasie VII) oraz „Źródła informacji o ochronie środowiska człowieka” (w klasie V) , zaś zagadnienie „Encyklopedie i słowniki”, na prośbę polonistki, prowadzono jako cykl zajęć o słownikach językowych (w klasie VIII). W każdym roku powtarzają się prośby nauczycieli o powtarzanie pewnych tematów w klasach, w których były one wprowadzane w latach wcześniejszych. Na przykład zajęcia o encyklopediach i słownikach realizowane są w klasach V, VI, VII i VIII. Na każdym poziomie wprowadza się inne rodzaje i zakres ćwiczeń oraz stosuje metody prowadzące stopniowo do całkowitej samodzielności pracy uczniów. W klasach VIII uczniowie otrzymują kart ćwiczeniowe, które po wykonaniu poleceń oddają nauczycielowi do oceny. Bywa, iż pewne zajęcia są prowadzone wspólnie z nauczycielami. Tak było w przypadku zagadnień dotyczących techniki pracy umysłowej (notowania i pisania referatów) realizowanych w duecie z nauczycielami historii.

Terminy lekcji uzgadniane są między zamawiającym zajęcia nauczycielem (który zawsze w nich uczestniczy) a kierownikiem Ośrodka. W przypadku zagadnień programowych nie cieszących się popularnością wśród nauczycieli, a do takich należą zajęcia o katalogach bibliotecznych, bibliotekarz sam prosi o odstąpienie godziny lekcyjnej lub wychowawczej.

Dużą wagę przywiązuje się do indywidualnej pomocy i kształcenia uczniów (zgodnie z profilem programowym Ośrodka) podczas ich pracy w czytelni i wypożyczalniach. Świadomie i metodycznie realizowaną formą przygotowania młodzieży do korzystania z biblioteki i jej warsztatu informacyjnego jest organizacja pracy zespołu asystentów bibliotecznych, który liczy blisko 90 uczniów z klas od V do VIII i działa w pięciu sekcjach: opracowania, udostępniania i konserwacji zbiorów, prasowej i dekoracyjno-imprezowej.

Drugim ważnym rodzajem działalności pedagogicznej Ośrodka jest motywowanie uczniów do samodzielnej aktywności twórczej. Młodzież szkolna ma możliwość prezentowania swoich talentów w „Galerii nad półkami”, podczas różnych konkursów literackich, poranków poezji, inscenizacji teatralnych. Wystawiane i nagradzane prace uczniów są publikowane w wydawnictwach Ośrodka i sprzedawane na terenie szkoły. Wszystkim występom i spotkaniom nadaje się uroczystą oprawę. Na kolejne wernisaże zapraszane są rodziny i przyjaciele młodych artystów oraz przygotowywane okolicznościowe katalogi wystaw.

W szybkim dotarciu do poszukiwanych materiałów ma użytkownikom Ośrodka pomagać właściwa organizacja działalności informacyjnej. System informacyjno-wyszukiwawczy Ośrodka składa się z:

elementów informacji wizualnej, takich jak symbole literowe, piktogramy i zróżnicowane kolory poszczególnych pracowni, napisy oraz plansze,
kartkowych katalogów bibliotecznych (alfabetycznego i rzeczowego),
komputerowego systemu obsługi biblioteki – MOL,
wydawnictw informacyjnych Ośrodka dotyczących zawartości taśmoteki, zasad korzystania z Ośrodka, stanu ilościowego i zawartości księgozbioru podręcznego oraz lektur z języka polskiego, nabytków książek i innych zbiorów, prac twórczych uczniów, postanowień Rady Ośrodka itp.

Powyższe elementy uzupełniają się i dopełniają, np. symbole literowe i kolor właściwy dla każdej pracowni powtarzają się na drzwiach do pracowni oraz w polu sygnaturowym kart katalogu alfabetycznego. Piktogramy powtarzają się na tablicach informacyjnych i w wydawnictwach Ośrodka.

Sprzęt komputerowy wraz z oprogramowaniem został zakupiony dla biblioteki w r. 1994. Mimo iż wszyscy pracownicy Ośrodka są przygotowani do obsługi systemu komputerowego, ze względów organizacyjnych dane o zbiorach może obecnie wprowadzać tylko jedna osoba. Po dwóch latach pracy baza danych MOLa liczy około 10 000 rekordów (co stanowi 63% zbiorów). Ta ilość opisów pozwoliła w ostatnich miesiącach roku szkolnego 1995/96 na udostępnienie uczniom modułu wyszukiwawczego KATALOG na autonomicznym stanowisku komputerowym w wypożyczalni.

Stanowiska w pracowni komputerowej mają zainstalowaną wersję szkoleniową MOLa. Wszyscy uczniowie klas VIII są obowiązkowo, w ramach zajęć z informatyki, szkoleni w zakresie obsługi opcji wyszukiwawczych tego systemu. Zainteresowani uczniowie klas młodszych oraz nauczyciele poznają MOLa na wszystkich kursach komputerowych organizowanych przez Ośrodek oraz podczas indywidualnych i grupowych prezentacji w wypożyczalni.

Kolejnym etapem komputeryzacji powinno być wyposażenie biblioteki Ośrodka w dwa dodatkowe stanowiska. Trzy komputery połączone w sieć umożliwią szybsze wprowadzanie danych do bazy, a następnie rozpoczęcie rejestracji wypożyczeń i udostępnianie pełnej informacji bibliograficznej uczniom i nauczycielom. Zgodnie ze wstępnym projektem organizacyjnym w całym Ośrodku miało być zainstalowanych 6 stanowisk komputerowych w bibliotece i 8 w pracowni komputerowej, podłączonych do serwera. W samej bibliotece 3 komputery miały służyć uczniom do wyszukiwania danych o zbiorach oraz korzystania z programów edukacyjnych i edytorów tekstu podczas indywidualnej pracy samokształceniowej. Niezależnie od tego wgląd do pełnej bazy danych bibliotecznych miał być dostępny w pracowni komputerowej. Projekt opracowany przez Jarosława Koludo – byłego wojewódzkiego koordynatora ds. edukacji informatycznej – prezentowany jako wzorcowy studentom bibliotekoznawstwa na zajęciach uniwersyteckich, nie doczekał się dotąd pełnej realizacji ze względu na brak sponsora.

Ośrodek – będąc centrum informacji pedagogicznej szkoły – gromadzi i udostępnia nauczycielom informatory instytucji oświatowych (m.in. MEN, KO, WODN, PBW), informatory własne, programy i rozkłady materiałów nauczania, plan dydaktyczno-wychowawczy szkoły, dokumenty regulujące działalność szkoły (statut, regulaminy), prace twórcze nauczycieli i uczniów (np. konspekty lekcji pokazowych, prace konkursowe) itp.

Dominującą część zbiorów Ośrodka stanowią książki. Do końca roku szkolnego 1995/96 zainwentaryzowano 16 500 wol., skompletowano 110 kaset magnetowidowych, 5 kaset magnetofonowych, ok. 50 płyt gramofonowych, 9 edukacyjnych programów komputerowych (oprócz programów wykorzystywanych na zajęciach z informatyki). Dąży się do powiększenia oferty dokumentów audiowizualnych. Docelowo planuje się skompletowanie kaset magnetowidowych z nagraniami programów popularnonaukowych i adaptacji filmowych literatury w ilości umożliwiającej wypożyczanie ich wszystkim zainteresowanym użytkownikom do domu. Obecnie zbiory audiowizualne wypożyczane są poza Ośrodek tylko nauczycielom, uczniowie natomiast mogą oglądać filmy na miejscu w pracowni AV, przychodząc po lekcjach. Bywa tak najczęściej, gdy nauczyciele polecają młodzieży wykonanie zadania domowego w na podstawie filmu znajdującego się w zbiorach Ośrodka.

Użytkownikami Ośrodka są uczniowie, nauczyciele, pracownicy administracji, służby zdrowia i obsługi szkoły oraz w ograniczonym zakresie rodzice uczniów i studenci odbywający praktyki w bibliotece.

W roku szkolnym 1995/96 ze zbiorów ośrodka korzystało około 700 uczniów klas I-IV, 800 uczniów klas -VIII i 200 czytelników dorosłych.

Środki finansowe Ośrodka pochodzą w przeważającej części z subwencji rodziców uczniów. Sponsorzy (mający reprezentanta w Radzie Ośrodka) precyzyjnie określają rodzaje i ilość kompletowanych materiałów. Kwota przeznaczona na potrzeby Ośrodka jest ustalana w każdym roku szkolnym przez Prezydium Komitetu Rodzicielskiego. W latach 1992-1996 zakupiono 2473 książki za 7928 zł (nowych) oraz zbiory audiowizualne za 1900 nowych złotych.

Rodzice pokrywają również koszty eksploatacji i konserwacji kserografów i komputerów.

Z pieniędzy własnych szkoły kupowane są czasopisma metodyczne dla nauczycieli (prenumerowane są wszystkie podstawowe periodyki metodyczne oraz bibliotekarskie) oraz częściowo druki biblioteczne. Materiały piśmiennicze i dekoracyjne, środki do konserwacji książek oraz pielęgnacji kwiatów (jest ich bardzo dużo) kupowane są z pieniędzy zarabianych przez Ośrodek na kiermaszach i kursach komputerowych organizowanych dla uczniów i nauczycieli szkoły.

Znaczna część zbiorów pochodzi z darów.

Z ogólnej liczby 16 500 zgromadzonych książek zaledwie 3000 jest nowych, zakupionych z dotacji rodziców i Katedry Bibliotekoznawstwa UŁ. W przeważającej części są to lektury do języka polskiego i wydawnictwa tworzące księgozbiór podręczny czytelni. 13 500 książek pochodzi z darów przekazanych przez instytucje patronackie, likwidowane biblioteki zakładów przemysłowych, biblioteki publiczne dla dzieci i młodzieży, uczniów i nauczycieli szkoły.

Zatwierdzony projekt organizacyjny Ośrodka przewiduje zatrudnienie 6-8 pracowników (w programie autorskim przedstawiono dwa warianty organizacyjne), w tym informatyka i technologa kształcenia. Informatyk miał pełnić funkcję administratora sieci komputerowej, natomiast technolog kształcenia miał przygotowywać pomoce dydaktyczne (nagrania wszelkiego rodzaju, foliogramy, przezrocza) oraz obsługiwać i konserwować sprzęt audiowizualny. W roku szkolnym 1995/96 w Ośrodku zatrudnione są cztery bibliotekarki oraz czterech informatyków dochodzących na zajęcia w klasach VIII. Dotkliwie odczuwany jest brak chociaż jednej osoby, która przejęłaby częściowo funkcje przewidywane dla technologa kształcenia. Obecnie pracownicy Ośrodka przy awariach sprzętu korzystają z pomocy konserwatorów szkolnych. Z konieczności również odmawiają nauczycielom przygotowywania nagrań programów edukacyjnych (co było robione w roku ubiegłym, gdy przez kilka miesięcy szkoła zatrudniała pięć bibliotekarek). Niepełny w stosunku do potrzeb stan kadrowy Ośrodka wynika z braku funduszy na dodatkowe etaty.

Dobór personelu nie był przypadkowy. Przy obsadzie poszczególnych stanowisk na równi z formalnym wykształceniem kandydatów brano pod uwagę predyspozycje osobowościowe i praktyczne umiejętności zawodowe. Od pracowników wymaga się profesjonalizmu, otwartości na innowacje, umiejętności prezentowania swojej działalności, łatwości nawiązywania kontaktów z uczniami i osobami dorosłymi, zdolności współdziałania w pracach zespołowych. Starano się ponadto, by pracownicy dopełniali się nawzajem pod względem zainteresowań i uzdolnień specjalnych.

Każda z bibliotekarek, mając stały przydział czynności wynikający z odpowiedzialności za konkretną pracownię, jest na bieżąco informowana o działaniach swoich koleżanek, aby w razie konieczności móc je zastąpić. Szczególnie istotna we wspólnej pracy z czytelnikami jest znajomość zbiorów i warsztatu informacyjnego. Z tego też powodu gromadzeniem i opracowaniem nabytków oraz tworzeniem katalogów i kartotek zajmują się w określonym zakresie wszyscy pracownicy. Za rozliczenia finansowe odpowiada jedna z pracownic kontrolowana przez kierownika Ośrodka.

Skład kadry bibliotekarskiej w 1996 r.:

JOANNA BOHDZIUN – kierownik Ośrodka – wykształcenie wyższe (biologia i bibliotekoznawstwo), 22 lata pracy (w tym 20 lat w bibliotekach różnych typów), były doradca metodyczny i konsultant MEN ds. bibliotek szkolnych, I stopień specjalizacji zawodowej. Organizuje i nadzoruje całość prac Ośrodka, organizuje współpracę z instytucjami patronackimi, koordynuje edukację czytelniczą, informacyjną i samokształceniową na terenie szkoły, prowadzi zajęcia programowe w klasach od V do VIII, praktyki studenckie, warsztaty i inne formy zajęć dla bibliotekarzy, nauczycieli i dyrektorów, kieruje pracą wypożyczalni dla starszych uczniów (kl. V-VIII) w tym sekcją udostępniania zbiorów zespołu asystentów bibliotecznych, wprowadza dane bibliograficzne do bazy komputerowej MOLa. Sprawuje nadzór nad pracownią komputerową. Organizuje kursy komputerowe dla uczniów i nauczycieli szkoły. Redaguje biuletyn informacyjny Ośrodka.

EWA CZYŻEWSKA – wykształcenie wyższe (pedagogika, podyplomowo bibliotekoznawstwo), 13 lat pracy (w tym 5 lat w bibliotece szkolnej). Ma wyjątkowe predyspozycje do skrupulatnego i cierpliwego wykonywania prac związanych z ewidencją i selekcją zbiorów oraz sprawozdawczością finansową. Prowadzi katalogi i kartotekę topograficzną (włączanie kart, melioracja). Sprawuje bezpośredni nadzór nad pracownią nauczycielską i audiowizualną, kieruje sekcją opracowania zbiorów zespołu asystentów bibliotecznych.

HALINA KSIĄŻKIEWICZ – wykształcenie wyższe (bibliotekoznawstwo), 3 lata pracy (wszystkie w bibliotece szkolnej). Doskonale nawiązuje kontakt z najmłodszymi czytelnikami. Odpowiada za prace pedagogiczne, warsztatowe i organizacyjne związane z prowadzeniem wypożyczalni dla młodszych uczniów (kl. I-IV). Ponadto klasyfikuje nabytki, opracowuje katalogowo zbiory audiowizualne oraz kieruje sekcją udostępniania i konserwacji zbiorów zespołu asystentów bibliotecznych.

ANNA NUC – wykształcenie wyższe (filologia polska, studium bibliotekarskie), 29 lat pracy (w tym 16 lat jako nauczycielka języka polskiego i 9 jako bibliotekarka szkolna, ponadto pełniła funkcję wicedyrektora szkoły i doradcy metodycznego ds. nauczania języka polskiego). Ma wszechstronne zainteresowania humanistyczne, rozlegle kontakty osobiste z przedstawicielami środowiska kultury i sztuki oraz niespożytą pomysłowość w organizacji zajęć służących rozwijaniu zainteresowań czytelniczych i talentów literackich młodzieży. Prowadzi „Galerię nad półkami” oraz wystawę ekslibrisów. Odpowiada za pracę czytelni, prowadzi akcesję czasopism, kartotekę tekstową oraz kronikę Ośrodka. Organizuje konkursy a także spotkania z przedstawicielami środowiska literackiego. Kieruje całością prac zespołu asystentów bibliotecznych. Realizuje program edukacji informacyjnej i samokształceniowej w czasie indywidualnej pracy z uczniami w czytelni. Współredaguje biuletyn informacyjny Ośrodka.

Adres:

Ośrodek Informacji i Edukacji Samokształceniowej

Szkoła Podstawowa nr 205

ul. Dąbrówki 1 92-482 Łódź

teł. (0-42) 70 -99- 98 w. 31

Co w numerze?