CHLEB to najczcigodniejszy z pokarmów ludzkości, owiany czarem legend i nimbem wierzeń, związany z licznymi obrzędami i zwyczajami. Zanim człowiek wynalazł chleb, musiał nauczyć się uprawy zbóż. W przedhistorycznych czasach, jak wykazały wykopaliska, uprawiano owies, proso, pszenicę – nieco później – żyto.

Początkowo z rozdrobnionych ziaren gotowano gęstą polewkę. Pliniusz (pisarz i wyższy urzędnik rzymski) stwierdza, że taka polewka była kiedyś pożywieniem starożytnych Rzymian. Podobnie było też u starożytnych Słowian.

CHLEB jest to produkt ze zmielonego zboża. Jest jednym z najbardziej elementarnych pokarmów człowieka. Pierwotnie były to placki z mąki i śruty zarobione wodą i pieczone na rozgrzanych kamieniach, w popiele, później na blachach i rusztach. Kto i kiedy upiekł pierwszy chleb – nie wiadomo. Starożytni Egipcjanie mieli już opanowaną technikę wypieku chleba i prawdopodobnie oni pierwsi spulchniali ciasto drożdżami.

Od Egipcjan tę sztukę przejęli Hebrajczycy. W Rzymie za Trajana (53-117) istniały cechy piekarzy, choć wygląda na to, że należeli do niego Grecy, bo piekarnie rzymskie były głównie w ich rękach.

W średniowieczu (V-schyłek XV w.) została rozwinięta sztuka piekarska, a w XVII w. znano wiele gatunków chleba: żytni, pszenny i mieszany. Zarówno chleb żytni, jak i pszenny są wypiekane z mąki razowej (chleb Steimetza, chleb Grahama) i z mąki pytlowej. Ucztę pogrzebową, niegdyś strawą, od XVI w. stypą, zwano też Chlebem żałosnym. Wzrost zamożności społeczeństw spowodował zmniejszenie się spożycia chleba.

Kiedy już młyny, a nie żarna, zaczęły mleć coraz to bielszą mąkę, chleb biały zaczął wypierać chleb czarny, czyli z pełnego przemiału ziarna wraz z otrębami. Przy tym chleb biały pieczono tylko lub przeważnie na drożdżach, czarny na zakwasie. Przez długie wieki pieczono z utłuczonych lub zmielonych w kamiennych żarnach ziaren placki, zwane podpłomykami.

Egipski sposób wypieku chleba z zakwaszonego ciasta przyjął się (nie bez oporów, ponieważ rośnięcie ciasta przypisywano zabiegom magicznym) dość szybko w starożytnym świecie i znacznie ulepszony przetrwał do dziś.

Słowianie nauczyli się wypieku chleba od Gotów. Pachnący, upieczony na liściu chrzanu lub kapusty chleb zajmuje po dzień dzisiejszy na stole honorowe miejsce. Specjalnie miłych gości wita się u nas „Chlebem i solą”.

Z wydanego w 1611 roku Zielnika Syreniusza dowiadujemy się, że w ówczesnej Polsce wypiekano następujące gatunki chleba:

królewski albo pański – z najbielszej mąki pszennej,
miejski albo kupiecki – z mąki pszennej z niewielkim dodatkiem otrąb,
grysowy albo chłopski – z ziarna szrotowanego.

Chleb był i jest w Polsce w ogromnym poszanowaniu. Gdy upadł przypadkiem na ziemię, podnoszono go i przepraszając – całowano.

O roli i znaczeniu chleba mówią liczne przysłowia.

„KOMU CHLEB ZASZKODZI, TEMU KIJ POMOŻE”.

Trawiony na emigracji nostalgią za Polską C. K. Norwid tak pisał:

„Do kraju tego, gdzie kruszynę chleba
Podnoszą z ziemi przez uszanowanie
Dla darów Nieba...
Tęskno mi, Panie...”

KONKURS TEMATYCZNY

do wystawy „OKRUCHY CHLEBA”

Podaj podstawowe składniki chleba.

mąka i woda

Z jakich zbóż można robić mąkę? (2 przykłady)

pszenica, żyto, owies, kukurydza

Jak nazywa się chleb, który „nie rośnie”?

przaśny

Kto i kiedy upiekł pierwszy chleb?

nie wiadomo

Kto pierwszy zastosował drożdże do spulchnienia chleba, jaki naród?

Egipcjanie

Co to były podpłomyki?

placki pieczone z utłuczonych lub zmielonych w kamiennych żarnach ziaren zbóż

Jak nazywa się naczynie, w którym zarabia się ciasto na chleb?

dzieża

Z jakich części składają się cepy?

bijak + dzierżak

Od kogo Słowianie przejęli umiejętność pieczenia chleba?

od Gotów

Które zboże człowiek uprawiał wcześniej – pszenicę czy żyto?

pszenicę

Do czego służy kosior?

jest to urządzenie do wygarniania żaru z pieca chlebowego

Podaj inną nazwę „dożynek”.

ograbki

Z jakiej mąki piecze się chleb Grahama?

z razowej

Jak inaczej nazywano „STYPĘ”?

strawą lub chlebem żałosnym

Co to była polewka?

z rozdrobnionych ziaren gotowano gęstą polewkę. Pliniusz (pisarz i wyższy urzędnik rzymski) twierdził, że taka polewka była kiedyś pożywieniem starożytnych Rzymian.

Jak nazywało się urządzenie do mielenia ziarna, składające się z kamiennych kół?

żarna

Co to jest „czarny chleb”?

czarny chleb, czyli z pełnego przemiału ziarna wraz z otrębami, pieczony na zakwasie.

Rozsypanka z przysłowiami o Chlebie

OKRUCHY CHLEBA

Scenariusz wernisażu wystawy poświęconej symbolice chleba.

Cel główny:

ugruntowanie podstawowego znaczenia chleba w ludzkim życiu;
rozszerzenie zakresu znaczeniowego motywu chleba;
ukazanie kreacyjnego charakteru dzieła literackiego;

Cele operacyjne:

umiejętność posługiwania się słownictwem związanym z chlebem;
dostrzeganie konieczności pielęgnowania tradycji;

Cele wychowawcze:

rozwijanie wrażliwości estetycznej ucznia;
budzenie zainteresowań czytelniczych.

Metody:

poglądowa, podająca, problemowa.

Spotkanie jest skoncentrowane na motywie chleba w literaturze, sztuce oraz w życiu codziennym.

Adresatem są uczniowie starszych klas szkoły podstawowej.

Do dekoracji można wy korzystać narzędzia rolnicze i przedmioty związane z wypiekiem chleba. opatrzone adnotacjami o sposobie ich użytkowania.

EKSPOZYCJA I

Historyjka obrazkowa:

„Od ziarenka do bochenka”

Przygotowanie słownikowe

Słownictwo nazywające etapy historyjki obrazkowej

Siewca – ziarno, nasienie

Rośnięcie – kiełek, źdźbło

Żniwo – kłos, koszenie

Mielenie – mąka, młyn

Pieczenie – rozczyn, ciasto

Tworzenie czasowników od rzeczowników

Siew – siać

Żniwo – żniwować

Koszenie – kosić

Mielenie – mleć

Pieczenie – piec

EKSPOZYCJA II

TAK ŻYLI LUDZIE

Chleb podstawowym pożywieniem człowieka od czasów przedhistorycznych, produkowany przez niego w młodszej epoce kamiennej, prawdopodobnie od ok. 12 000 lat, w postaci placków z mąki i śruty pieczonych na rozgrzanych płytach kamiennych w popiele.

Władysław KOPALIŃSKI: Słownik symboli. Warszawa: WP, 1991.

NOUGIER Louis-Rene: Czasy prehistoryczne. Wrocław. Wydaw. Dolnośląskie, 1991, il. s. 59.

CASELLI Giovanni: W czasach pierwszych cywilizacji. Wydaw. Wrocław: Dolnośląskie, 1991, il. s. 18-19.

RUFFIEUX Jean-Marie: W Babilonie. Wrocław: Wydaw. Dolnośląskie, 1991, il. s. 20-21.

Zapewne Egipcjanie pierwsi nauczyli się podnosić gąbczastość i pulchność chleba przez wzbudzanie fermentacji.

Władysław KOPALIŃSKI: op. cit.

MIQUEL Pierre: W czasach starożytnych Egipcjan... Wrocław: Wydaw. Dolnośląskie, 1991, il. s. 14-15.

Pierwszy bochenek chleba nowego zbioru ofiarowywano Demeter; na pogrzebach – bogom Śmierci, duszy zmarłego, w Egipcie – bogom Słońca.

Władysław KOPALIŃSKI: op. cit. MIQUEL Pierre: W antycznej Grecji. Wrocław: Wyd. „Dolnośląskie”, 1991, il. s. 21.

U Żydów chleb niekwaszony, przaśny, w Święto Przaśników (Ex. 12,15)

Władysław Kopaliński: op. cit.

CONNOLLY Peter: Hebrajczycy. Wrocław: Wydaw. Dolnośląskie, il. s. 41.

CONNOLLY Peter: W Pompejach. Wrocław: Wydaw. Dolnośląskie, il. s. 34-35.

NOUGIER Louis-Rene: W czasach Galów. Wrocław. Wydaw. Dolnośląskie, 1991, il. s. 24-27.

MIQUEL Pierre: W cesarstwie rzymskim. Wrocław: Wydaw. Dolnośląskie, 1991. il. s. 28.

PERIN Patrick, FORNI Pierre: W czasach królestw barbarzyńskich. Wrocław: Wydaw. Dolnośląskie, 1992, il. s. 40-41.

Chleb i sól – w starożytności na Wschodzie jedzono chleb z solą przy ślubowaniu albo przysiędze.

Słowiański emblemat gościnności.

Władysław Kopaliński: op. cit.

MAKTEFI Mokhtar: W pierwszych wiekach islamu (VII-XIII wieku). Wrocław: Wydaw. Dolnośląskie, 1992, il. s. 28-31.

CASELLI Giovanni: Od Celtów do średniowiecznych rycerzy. Wrocław: Wydaw. Dolnośląskie, 1992. il. s. 6-7.

MIQUEL Pierre: W czasach rycerzy i miast warownych 1250-1350. Wrocław: Wydaw. Dolnośląskie, 1992, il. s. 35.

EKSPOZYCJA III

PRZYSŁOWIA O CHLEBIE

CHLEB – wielki mówca

CHLEB najmocniej wiąże człowieka

CHLEB się nie przeje

Darmo chleba nie jadł

Gdzie chleb, tam ojczyzna

Kto na ciebie kamieniem, ty na niego chlebem

Nie każdy szczęśliwy, co ma dużo chleba

Nie samym chlebem człowiek żyje

Pilnuj tego, z czego chleb jesz

Siedzieć na łaskawym chlebie

Kto chleb ciska, to go po śmierci będzie zbierał

CHLEB cudzym nożem krajany – niesmaczny

Słowa utrwalone w tradycji ustnej, wyrażające wskazówkę, przestrogę często w formie wierszowanej.

Zbieraniem przysłów zajmuje się paremiografia.

EKSPOZYCJA IV

SYMBOLIKA CHLEBA

CHLEB symbolizuje ciało bóstwa; ofiarę składaną bóstwu; płodność; światło, mądrość; pracę; umiarkowanie; gościnność; samotność; utrzymanie, byt, zarobek, pieniądze, to, co niezbędne do życia; pożywienie ubogich, pustelników, więźniów.

W marzeniu sennym:

razowy, czerstwy – zmęczenie, kłopoty,

biały, świeży – powodzenie, pieniądze,

BIAŁY CHLEB – kobieta

Białym Chlebem się bawić – flirtować, romansować; amory

CHLEB zimowy, hiberna – w dawnej Polsce żywność dla wojska na leżach zimowych.

CHLEB dobrze zasłużonych, łac. panis bene merentium – majątki ziemskie nadawane w dawnej Polsce za zasługi publiczne

CHLEB łaskawy, gotowy – dawn. utrzymanie z czyjejś łaski, bez pracy, życie na czyjś koszt.

CHLEB – kłopot.

Dać sobie (a. komuś) chleb – narobić sobie (a. komuś) kłopotu, ambarasu, biedy

EKSPOZYCJA Y

MOTYW CHLEBA W LITERATURZE

Przyroda to szczególny czynnik inspirujący twórców kultury. Budzi wzruszenie, refleksje nad wartościami życia, a język poezji celowo skondensowany pozwala czytelnikowi na odebranie obrazów poetyckich wszystkimi zmysłami.

Natura jest piękna, warto ją obserwować w różnych porach roku. A wszystkie te doznania zaowocują w ukazaniu złożoności świata, postaw i przesłań.

Barbara Kryda we wstępie do antologii Krajobraz poezji polskiej pisze, że „każdy wiersz to próba ocalenia przed zapomnieniem jakiegoś fragmentu rzeczywistości”.

Oglądamy świat poprzez sprawy z nim związane. Musimy więc dostrzec i naturę, bo „sztuka nie odtwarza tego, co człowiek widzi, ale czyni go widocznym” – Paul Klee.

PREZENTACJA UTWORÓW LITERACKICH ZWIĄZANYCH Z MOTYWEM CHLEBA

ANDERSEN Hans Christian: Dziewczyna, która podeptała chleb. W: Andersen H. Ch.: Baśnie. Warszawa: PIW, 1988, s. 395-402.

ASNYK Adam: Juliuszowi Mien. W: Strofy o pracy: antologia. Warszawa: Iskry, 1980, s. 57.

tenże: W dwudziestopięcioletnią rocznicę powstania 1863 roku. W: Asnyk A.: Poezje zebrane. Toruń: „ALGO”, 1995, s. 543-551.

BAŁUCKI Michał: Dla chleba. W: Kryda Barbara: Krajobraz poezji polskiej: antologia. Warszawa: WSiP, 1986, s. 193.

BEŁZA Władysław: Abecadło o chlebie. Wrocław: KAW, 1987.

BIERNAT z Lublina: Bez prace nie będą kołacze. W: Strofy o pracy, s. 5.

BRAUN Mieczysław: Prometej pracy. W: Braun M.: Wybór poezji. Warszawa: PIW, 1979, s. 88-90.

tenże: Piekarz. Tamże, s. 87.

BRONIEWSKI Władysław: Twarde ręce. W: Broniewski W.: Wiersze i poematy. Warszawa: PIW, 1973, s. 126.

BUCZKÓWNA Mieczysława: O Biedronce. W: Buczkówna M.: Jest Bóg. Warszawa: Pallottinum, 1989, s.

24.

taż Rozmnożenie chleba. Tamże, s. 45.

taż Święty Franciszek. Tamże, s. 76.

CZECHOWICZ Józef Dom Świętego Kazimierza. W: Czechowicz J.: Wiersze wybrane. Warszawa: PIW, 1987, s. 80.

tenże: Na wsi. Tamże, s. 22.

FLUKOWSKI Stefan: Bezrobotni. W: Strofy o pracy, s. 168.

GAŁCZYŃSKI Konstanty Ildefons: Pieśni (IV). W: Gałczyński K. L: Liryka 1926-1953. Warszawa: PIW, 1973, s. 205.

tenże: Piosenka. Tamże, s. 59.

GUARDINI Romano: Chleb i wino. W: Guardini R.: Znaki święte. Wrocław: Wydaw. Wrocł. Księgarni Archidiecezjalnej. 1982, s. 64.

IWASZKIEWICZ Jarosław: Gospodarstwo. W: Iwaszkiewicz J.: Poezja polska okresu międzywojennego: antologia. Wrocław: Ossol., 1987, s. 176.

JANKOWSKI Placyd: Przypowieść gminna. W: Strofy o pracy, s. 47.

JASTRUN Mieczysław: Dźwigający zboże. W: Jastrun Poezje zebrane. Warszawa: Czytelnik, 1984, s. 261.

tenże: Jawnogrzesznictwo. Tamże, s. 79.

KAMIEŃSKA Anna: Ojcze nasz. Poznań: „W drodze”, 1986.

taż Pieczenie chleba. W: Strofy o pracy, s. 229.

taż Szczęście i trud Tamże, s. 228.

KASPROWICZ Jan: Z chałupy. W : Strofy o pracy, s. 76.

KOCHANOWSKI Jan: Pieśń świętojańska o Sobótce. W: Kochanowski J.: Dzieła polskie T. 1. Warszawa: PIW, 1976, s. 272.

KONOPNICKA Maria: Pieśń o domu. W: Konopnicka M.: Wiersze wybrane. Warszawa: Wydaw. Spółdzielcze, 1986, s. 59.

tenże: Wolny najmita. W: Konopnicka M.: Poezje. Warszawa: Czytelnik, 1969, s. 97.

KRASICKI Ignacy: Pieśń. W: Krasicki L: Poezje. Warszawa: Czytelnik, 1989, s. 267.

KULMOWA Joanna: Czy są proste kraje. W: Po schodach wierszy: antologia polskiej poezji współczesnej. Warszawa: LSW„MOREX”, 1993, s. 46.

LECHOŃ Jan: Duch na seansie. W: Lechoń J.: Poezje. Warszawa: Czytelnik, 1987, s. 10.

tenże: Toast. Tamże, s. 30.

tenże: Wzrok wznosząc... Tamże, s. 65.

LEŚMIAN Bolesław: Wspomnienie. W: Poezja polska 1914-1939: antologia T. 1. Warszawa: Czytelnik, 1984, s. 97.

MAJERANOWSKI Konstanty: Praca. W: Strofy o pracy, s. 37.

MARZEC Edward: Żniwo. W : Strofy o pracy, s. 224.

MORSZTYN Zbigniew: Pieśń sześciu panien, które w oblężeniu same sobie pęcak tłuc musiały (fragm.). W : Strofy o pracy, s. 21.

NIEMIRYCZ Krzysztof: Świerszcz i mrówka. Tamże, s. 29.

NORWID Cyprian Kamil: Moja piosnka(II). W: Norwid C. K.: Poezje. Poznań: Wydaw. Pozn., 1986. s. 22.

ONDRUSZ Józef: Cudowny chleb: podania, baśnie i opowieści cieszyńskie. Warszawa: LSW, 1984.

OŻÓG Jan Bolesław: Leśne – nieleśne. W: Poezja polska okresu międzywojennego: antologia Cz. 2. Wrocław: Ossol., 1987, s. 619.

POCEK Jan: Chłop. W: Ojczyzna: antologia współczesnej poezji ludowej. Lublin: Wydaw. Lub., 1987. s. 8.

PRZERWA-TETMAJER Kazimierz: Pielgrzym. W: Przerwa-Tetmajer K.: Poezje. Warszawa: PIW, 1987, s. 118.

RAK Feliks: Wyrosłem z chłopskiego pnia. W: Ojczyzna, s. 35.

ROŹDZIEŃSKI Walenty: Officina Ferraria albo huta i warsztat z kuźniami szlachetnego dzieła żelaznego (fragm.). W: Strofy o pracy., s. 15.

SZELBURG-ZAREMBINA Ewa: Jak bochen chleba w kamień się zamienił. W: Klechdy domowe: podania i legendy polskie. Warszawa: NK, 1973, s. 201-202.

SKORUPSKA Elżbieta: Życiorys. W: Ojczyzna, s. 19.

SŁOBODNIK Włodzimierz: Bezrobotni. W: Strofy o pracy, s. 148.

tenże: Robotnicy. Tamże, s. 150.

STAFF Leopold: Chleb. W Strofy o pracy, s. 93.

tenże: Orka. Tamże, s. 92.

tenże: W polu. Tamże, s. 51.

SZYMAŃSKI Edward: Praca. Tamże, s. 198.

TWARDOWSKI Jan: Na szpilce. W: Twardowski J.: Wiersze. Białystok: „Łuk”, 1993, s. 107.

tenże: (Opłatek pachnie najprościej jak chleb). W: Twardowski J.: Znów najpiękniejszy jest lipiec nad wodą. Katowice: „Unia”, 1996, s. 27.

tenże: Proszę Ciebie o ufność. W: Twardowski J.: Wiersze, s. 37.

tenże: Wszystko co dawne. Tamże, s. 141.

WIERZYŃSKI Kazimierz: Mowa i ziemia. W: Poezja naszego wieku: antologia wierszy publikowanych po 1918. Warszawa: WSiP, 1989, s. 85.

WÓJCIK Janina: Pieczenie chleba. W: Ojczyzna, s. 118-119.

EKSPOZYCJA VI

CHLEB

w malarstwie i fotografii

CHARDIN Jean Baptiste: Martwa natura z miedzianym kociołkiem. W: Witz Ignacy: O malarstwie najzwyczajniej. Warszawa: CRZZ, 1968. nr il. 44.

LANDSFELD Herman: Ostatnia wieczerza. W: Pisutova I.: Malowane sny: słowackie malarstwo ludowe na szkle. Warszawa: Arkady, 1983, nr il. 23.

CASTAGNO Andrea del. Ostatnia wieczerza. W: Rzepińska Maria: Siedem wieków malarstwa europejskiego. Wrocław: Ossol, 1991, nr il. V.

DUDA-GRACZ Jerzy: Motyw polski – Wigilia ‘81. W: Jerzy Duda-Gracz. Warszawa: Arkady, 1985, nr il. 53.

LARISCH Karol: Martwa natura z bułką. W: Malarstwo polskie między wojnami 1918-1939. Warszawa: Auriga, 1982, nr il. 149.

GOGH Vincent van: Żniwiarz. W: Mittelstadt Kuno: Vincent ran Gogh. Warszawa: Arkady, 1974, nr il. 24.

MASZKOW Ilja: Chleby: martwa natura. W: Muzeum Rosji w Leningradzie. Leningrad: Aurora, 1984, nr il. 116.

MILLET Jean-Francois: Siewca. W: Alpatow Michał: Historia sztuki T. 4. Warszawa: Arkady, 1989, nr il. 81.

PONTOROMO Jacopo: Wieczerza w Emaus. W: Rzepińska M.: Siedem wieków malarstwa..., nr il. 40.

ROBUSTI Jacopo: Król Dawid dowiadujący się o śmierci Uriasza.

RUSZCZYĆ Ferdynand: Ziemia. W: Muzeum Narodowe w Warszawie. Warszawa: Arkady, 1984, nr il. 132.

SEREBRIAKOWA Zinaida: Chłopi. W: Muzeum Rosji w Leningradzie, nr il. 112.

SKROVINA Michał: Goście weselni. W: Pisutova L: Malowane sny, nr il. 62.

STECH Andrzej: Martwa natura z wiewiórką. W: Malarstwo polskie od gotyku do współczesności. Warszawa: Auriga, 1984, nr il. 18.

Taranczewski Wacław: Martwa natura ze świątkiem. W : Malarstwo polskie od gotyku do współczesności, nr il. 138.

Warsztat piekarski. Miniatura z Kodeksu Behema. W: Ameisenowa Z.: Kodeks Baltazara Behema. Warszawa : Auriga, 1961, tabl. 4.

WYSPIAŃSKI Stanisław: Zagroda wiejska w Konarach.

EKSPOZYCJA VII

WYPIEK CHLEBA W KSIĄŻKACH KUCHARSKICH

Grzanki, pianki; kaszki i fraszki;
polewki, przelewki;
Gęś, kapłon, pieczenie to
potrawy do jedzenia;
Z szpereczkami jajecznica jest
tych potraw służebnica.
Ba, dobry też i ser z Chlebem,
prędka potrawa pod niebem.

(Fraszka z XVII wieku)

BORZYMIŃSKA Zofia, GAWLIKOWSKI Krzysztof, MACIŃSKA Wanda: Kuchnie azjatyckie. Warszawa: Watra, 1978, s. 39.

DISSLOWA Maria: Jak gotować: praktyczny poradnik kucharski z 1930 r. Warszawa: IWZZ, 1988, s. 355.

GUMOWSKA Irena: Bądź zdrów – smacznego: o odżywczych i leczniczych właściwościach roślin. Warszawa: Watra, 1983, s. 11.

taż: Elementarz gotowania. Warszawa: Watra, 1988, s. 150-151.

HALBAŃSKI Maciej E.: Potrawy z różnych stron świata. Warszawa: Watra, 1984, s. 89.

Nowa kuchnia śląska. /Red. Otylia Słomczyńska, Stanisława Sochacka. Opole: IŚ., 1986, s. 301.

PIOTROWIAKOWA Wanda: Piekę ciasta i ciasteczka. Warszawa: PWE, 1987, s. 162-163.

Śląska kucharka doskonała. /Oprac. Elżbieta Łabońska. Katowice: Fundacja dla Śląskiego Instytutu Naukowego, 1990, s. 245.

ZAWADZKA Wincenta: Kucharka litewska. Olsztyn: Pojezierze, 1985, s.349-350.

EKSPOZYCJA VIII

Różne gatunki chleba zostały zaprezentowane na udekorowanych sto lach. Obok chlebów znalazły się adnotacje z opisem rodzaju pieczywa.

Prezentacji towarzyszyła degustacja chleba.

Spotkanie rozpoczyna się wypowiedzią narratorki. Pełni ona rolę kustosza wystawy, który wita zaproszonych gości. Muzyka (A. Vivaldi. Cztery pory roku )

Narrator

(w tle Nokturn Es-dur F. Chopina)

Widać już na drzewach kolorowe liście. To jesień wędruje po świecie. Skąd bierze się ten zachwyt w sercu człowieczym? Być może urok tkwi w pełnych spichlerzach, nitkach babiego lata, poruszanych lekkim powiewem wiatru, barwach października. A może w mgłach otulających ziemię, a może w kluczach żurawi szybujących po niebie?

Jesień, jej szarugi i smutek powodują, że człowiek przystaje i zastanawia się nad kolejami losu. Myśli o tym, jak dziwnie przędzie się nić życia na wrzecionie czasu.

Recytator 1:

To zakwitanie i przekwitanie, czas tańczący, cztery pory roku

(K. I. Gałczyński: Księżyc. W: K. I. Gałczyński: Serwus, Madonna. Warszawa: Czytelnik. 1987, s. 255-258.)

Muzyka (A. Vivaldi. Cztery pory roku)

Narrator:

Gdy kłosy zbóż nabrzmieją i zaczną uginać się lekko pod swym ciężarem, a pogoda jest słoneczna i wieje lekki wiatr, wówczas to znak, że należy rozpocząć żniwa.

Muzyka (A. Vivaldi: Cztery pory roku)

Recytator 2:

... przy chacie skrzypienie
żurawia,
zmęczeni żniwiarze z wiadra
pragnienia gaszą;
z komina dymu rozplot w górze
ślad zostawia...
oto jest życie biblijne: twoje,
moje – nasze

(Franciszek Beciński: Ojczyzna. W: Ojczyzna: antologia współczesnej poezji Indowej. Lublin: Wyd. Lub. 1987, s. 13)

Narrator:

Żniwa rozpoczynał kiedyś krótki, nieskory do przepychu zażynek, kończyły zaś – jak zawsze - rozśpiewane i wystrojone dożynki czy ograbki. Zażynek odbywał się na polu. Gospodarz, pozdrowiwszy żniwiarzy nieodzownym „Szczęść Boże!”, wyciągał flaszkę i częstował zebranych trunkiem, nie omieszkając wylać go trochę na zagon. W rogu zagonu kładziono również kawałek chleba na obrusiku, by plon był okazały, jako że kto ma żytko, ma wszystko.

Recytator 3:

Pamiętasz pierwsze kłosy na rżysku.
Cepem młócony snop na klepisku,
W dłoni chleb wonny z lipcowej dzieży,
Radosny powiew z wiejskich ościeży?

(Władysław Sitkowski: Był lipiec. W : Ojczyzna. s. 65.)

Narrator:

Ruszał pierwszy kosiarz, którego nazywano przodownikiem. Ruszała z sierpem – jeśli żęto sierpami – postatnica, również przewodząca żniwującej kompanii... A potem nadchodzi jesień...

Muzyka (A. Dworak: Taniec słowiański)

Recytator 4:

Patrz jesień. Każda trawka
dźwiga ciężkie kosze.
Pełne ziaren półmisy,
przysadziste stoły,
Szeleszczące bukiety,
żeglujące spichrze,
Na powietrzu błękitnym
warczące stodoły.
A my?...

(Anna Kamieńska: Koniec wakacji. W: A. Kamieńska: Poezje wybrane. Warszawa, 1973.)

Narrator:

A wokół zmierzch roztacza cudy i barwne muzyki przędzie. Zanim deszcz zasnuje świat, a wiatr zarzuci ziemię rudym kobiercem liści, nim szron osrebrzy wrzosy i pola, a słońce zamknie się w kropli dżdżu, nadchodzi czas gromadzenia chleba.

Recytator 5:

Sprzymierzone z plemieniem
pszczół w pracy zakonie.
Miodową je gościną chętnie darzą kłosy,
Ucząc się ziarnem tęsknić ku
spichrzów skarbonie,
Jak one w barć składają swe
słodkie donosy.
Więc w opiekuńczej ciężkich
swych skarbów obronie
Strasząc wąsem próżniacze
rozbójniczki, osy,
Odgarniają natręty i, dościgłe w plonie,
Kuszą swymi złotym blaskiem
srebrny połysk kosy.
I nazajutrz zuchwałe miodów rabuśnice
Widzą pola zmienione w ścierń,
jak czarów gusłem,
A drogą wozy wiozą żyto i pszenicę...
I gniewa je, gdy chłop się snopami rozczula,
Które w pasie, jak osy, ściśnięte powrósłem
Z wideł w stodoły wrota lecą jak do ula.

(Leopold Staff: Zwózka. W: L. Staff: Wybór poezji. Wrocław: Ossol. 1985. s. 121-122.)

Narrator:

W życiu nadchodzi czas gromadzenia zbiorów, pora żniw i czas pieczenia chleba.

Muzyka (A. Vivaldi: Cztery pory roku)

Recytator 6

(w tle Walc Des-dur F. Chopina)

Rozgorzał ogień w szerokiej paszczeli,
wnętrze liżą czerwone jęzory,
szczapy drewniane toną wgardzieli.
a czarna sadza dokoła smoli.
Kiedy już brzemię drzewa pożarte,
w piecu zostały tylko ostatki,
mama kosiorem je wygarnęła
i pomiotełkiem starła odpadki.
A obok pieca pękata dzieża
do rozgrzanego pieca się mizdrzy,
ciastem żytnim tak wypełniona,
że aż nie może go w sobie zdzierżyć.
Ciasto wy rosło po same brzegi,
już bocheneczki robi mama,
na łopacie je układa
i do pieca wsuwa sama.

(Janina Wójcik: Pieczenie chleba. W: Ojczyzna: antologia współczesnej poezji Indowej. Lublin: Wyd. Lub., 1987. s. 118)

Narrator:

A gdy nastaje październik, świat zmienia się w jedną feerię kolorów. Na rozległych leśnych polanach drzemie blade słońce jesieni. Długie rozmarzone dni suną leniwie nad drzewami obleczonymi w szkarłat i złoto. Nocami pojawia się zaspany czerwonawy księżyc i coraz częściej nadchodzą mokre i deszczowe dni.

Recytator 7

Jak wytłumaczyć tajemnice Ziemi?
„Spytaj o to tych czterech por roku.
Spytaj o to dwunastu miesięcy”.

(Leopold Staff: Piosenka. W: Poezja polska 1914-1939: antologia. Warszawa: Czytelnik. 1984, s. 76.)

Wykaz źródeł

KAMOCKIJ.: Od andrzejek do dożynek. Warszawa: MAW, 1986.

KOPALIŃSKI W.: Opowieści o rzeczach powszednich. Warszawa: NK, 1987.

KUBIAK I., KUBIAK K.: Chleb w tradycji ludowej. Warszawa: LSW, 1981.

SZCZUROWSKA B : Zanim chleb stanie się symbolem. „Ojczyzna – Polszczyzna” 1996 nr 3 s. 24-29.

SZCZYPKA J.: Kalendarz polski. Warszawa: PAX. 1984.

Co w numerze?