Z faktu, że jakaś instytucja jest biblioteką, wynika jej przynależność do całego gatunku instytucji. Ale równocześnie istnieją liczne odmienności pomiędzy różnymi kategoriami tych instytucji – tak jak sklep z jarzynami różni się od księgarni – wariantyzujące ich charakter.

Niestety w obszarze bibliotekarstwa świadomość potoczna, a zwłaszcza świadomość decydentów, niekoniecznie te odmienności identyfikuje. Konsekwencje są złe. Dokonuje się mianowicie karczowanie jednych bibliotek dlatego, że istnieją inne, a wszystko pod przykrywką pozorowanych oszczędności. To lipa: roczne utrzymanie filialnej biblioteki publicznej kosztuje tyle, co dwumiesięczna pensja wójta. Niestety, praktyka jest właśnie taka.

Mamy już nie tylko pozaprawne dziwotwory w postaci bibliotek publiczno-szkolnych, lecz po prostu likwidację bibliotek filialnych, z pozorowanym przerzuceniem ich powinności na biblioteki szkolne. To tak, jakby sprzedawać węgiel w sklepie papierniczym.

Wyspecyfikowane odrębności biblioteki szkolnej nikogo, rzecz jasna, od niczego nie powstrzyma. Ale chyba dobrze je bodaj sobie uświadomić, żeby chociaż w swoim gronie nie powtarzać banialuków.

ORGANIZACJA I FINANSOWANIE

Specyfika – żeby nie powiedzieć złośliwie: uroda – biblioteki szkolnej w zakresie gospodarki finansowej polega na tym, że nijakiej gospodarki nie ma. Koszty utrzymania i wydatki biblioteki szkolnej są ujęte (jak – to inna sprawa) w ogólnym budżecie szkoły. Tak czy inaczej, samodzielność w gospodarowaniu finansami, w pełnym zakresie, nie istnieje i podobnie jest na świecie.

Tam, gdzie ekonomiczna sytuacja szkolnictwa, lub konkretnej szkoły, nie przypomina zapaści, ustala się swego rodzaju namiastki budżetu w postaci planu wydatków na dany okres. U nas to jest rzadkość, z uwagi na niedoinwestowanie szkół: tzw. subwencja oświatowa nie wystarcza na utrzymanie, a środki dodatkowe pochodzące z różnych źródeł, nie są z góry preliminowane, nie sposób więc wydzielić kwot i obiecać ich bibliotece szkolnej. No więc to jest specyfika zła.

Z organizacyjnego punktu widzenia, biblioteka szkolna nie jest autonomiczną instytucją, stanowi bowiem agendę szkoły, pozostaje w jej strukturze i trudno żeby było inaczej. Tyle, że w polskiej praktyce ta nieautonomiczność posunięta jest daleko; biblioteka szkolna w Polsce nie ma struktury wewnętrznej oraz nie ma osoby formalnie zarządzającej (stanowiska kierownika), mimo że bywa to niekiedy jednostka kilkunastoosobowa. No więc aż takiego ubezwłasnowolnienia za granicą nie widuje się często.

Wreszcie charakterystyczną cechą polskiego bibliotekarstwa szkolnego jest pozasieciowość. Można mówić o rodzaju, kategorii bibliotek szkolnych, natomiast o sieci nie, ponieważ żadnych relacji ani hierarchii między nimi nie ma. A sieć, bez wzajemnych związków oraz uporządkowania, żadną siecią nie jest.

Kłopot polega i na tym, że w konsekwencji każda biblioteka szkolna w Polsce jest zdana sama na siebie. Próby wspierania i koordynacji działań przez ośrodki metodyczne – moim zdaniem – nie zdają egzaminu. Przejęcie tych obowiązków poprzez biblioteki pedagogiczne, postulowane i nawet zapisane, nie wydaje się realne bez istotnego zwiększenia środków dla tych bibliotek. Szkoda, bo to byłoby rozwiązanie z przyszłością, ale na razie nadal papierowe.

Efekty akurat tych odmienności sprawiają, że biblioteki szkolne – wszak najliczniejsze – pozostają niejako na marginesie ogólnokrajowej perspektywy bibliotecznej. Czego najlepszym świadectwem są wypożyczenia międzybiblioteczne, w których biblioteki szkolne mogą uczestniczyć tylko na mocy dobrej woli ewentualnych kontrahentów. No więc na świecie jest trochę inaczej.

PERSONEL

W naszych bibliotekach szkolnych, tak jak w bibliotekach pedagogicznych, ale inaczej niż we wszystkich pozostałych bibliotekach, pracownicy merytoryczni są nauczycielami. Niekoniecznie ze względu na przygotowanie – chociaż potwierdzone formalnie umiejętności pedagogiczne są pożądane i honorowane (nie twierdzę, że wysoko) – natomiast już z samego tytułu zatrudnienia.

Nauczyciel bibliotekarz: tak to zostało określone i trudno powiedzieć, żeby bez sensu. W bibliotece szkolnej jest wystarczająco dużo powinności nauczycielskich, żeby tak to właśnie określać.

Oczywiście, istnieje trudność w stosownym przygotowaniu zawodowym. Generalnie jednak dobre kwalifikacje profesjonalne, dopełnione przygotowaniem pedagogicznym, co ma miejsce nie tylko na WSP. powinny odpowiednio procentować. Zresztą – jak we wszystkich bibliotekach – trzeba potwierdzić przydatność specjalistów z zakresu różnych dyscyplin. W miarę postępu technicyzacji, wzrośnie zapotrzebowanie na elektroników oraz innych technologów – marnie traktowanych przez szkolne taryfikatory, ale tak też jest we wszystkich rodzajach bibliotek. Któregoś pięknego dnia trzeba będzie dokonać w tej sprawie radykalnych zmian.

Pracownicy bibliotek szkolnych pobierają pensje według odrębnego taryfikatora i to też jest inność. Nie twierdzę, że są to pensje lepsze niż gdzie indziej, ale jednak inne. Poza tym – co ważne – istnieje lepsza ochrona pracy; bibliotekarz- nauczyciel, jeśli mianowany, nie może stracić pracy tak łatwo, jak jego kolega w bibliotece publicznej. No i (co też ważne), krótszy jest tygodniowy wymiar czasu pracy jakkolwiek – co byłoby śmieszne, gdyby nie było irytujące – przecież jednak dłuższy, aniżeli nauczyciela przedmiotu. Nauczyciel zatem nauczycielowi nierówny.

W sumie – to właśnie personel biblioteki szkolnej (z tym wszystkim, co go dotyczy) jest jednym z głównych wyróżników takiej biblioteki. Otóż w bibliotekach publiczno-szkolnych sprawy personalne rozwiązuje się nieraz z fascynującą beztroską. Oraz z naruszeniem prawa.

UŻYTKOWNICY

Biblioteka szkolna nie jest jedyną biblioteką, w której krąg użytkowników podlega ograniczaniu, natomiast nigdzie indziej struktura publiczności nie jest właśnie taka. Podstawową część tej publiczności stanowią uczniowie, zaś w uzupełnieniu (nie zawsze) są jeszcze nauczyciele. A więc taki zasięg ma wyłącznie biblioteka szkolna.

W założeniu biblioteka szkolna miała jeszcze służyć rodzicom, ale zdarza się to zupełnie okazjonalnie. To nie jest tego rodzaju instytucja.

Z uwagi na swój charakter – w istocie pracowni szkolnej – trudno zakładać ofertę dla innej publiczności. To nieporozumienie. Tym większe, jeżeli próbuje się wciskać kit twierdząc, że biblioteka szkolna może obsługiwać publiczność otwartą. Nie może. Konia z rzędem temu, kto odróżni rzekomego użytkownika biblioteki szkolnej od dealera. Po prostu dzisiaj sama szkoła, inaczej niż niegdyś, musi być instytucją dla obcych zamkniętą.

Lwia część publiczności biblioteki szkolnej, a mianowicie uczniowie, jest publicznością z urzędu, zbiorowością zapisaną z samego tytułu przynależności do zespołu uczniowskiego. Decyduje czynnik formalny i jest to jedyny rodzaj biblioteki, gdzie taka zasada występuje.

ZASOBY

Z semiotycznego i komunikacyjnego punktu widzenia, zbiory bibliotek szkolnych nie różnią się niczym od zbiorów innych bibliotek, obok piśmiennictwa bowiem obejmują także zbiory audialne, audiowizualne i elektroniczne – w miarę możliwości z dostępem do sieci. Czasami uzupełnieniem są jeszcze inne materiały dydaktyczne, nie na tyle jednak liczne, żeby mogły stanowić istotny wyróżnik.

Generalnie zatem – rodzaje zbiorów są w bibliotekach szkolnych dokładnie takie, jak w innych bibliotekach. Wobec tego nie istnieje żadne rozumne uzasadnienie dla zmiany nazwy biblioteki szkolnej na mediatekę. To bzdura, sugerująca jakoby nazwa pierwotna była mało przyzwoita lub nieprogresywna. W istocie – wszędzie piśmiennictwo stanowi nadal główną część zasobów i wszędzie formuła biblioteczna obejmuje różne rodzaje materiałów komunikacyjnych. Kto więc próbuje zmienić tradycyjną nazwę, ten nic z tego wszystkiego nie rozumie.

Natomiast, rzecz jasna, istnieje uprofilowanie przedmiotowe zbiorów biblioteki szkolnej, lub dokładniej: powinno istnieć. Obok zasobów, eufemistycznie nazywanych uniwersalnymi (wszystko to, co w bieżącej komunikacji oraz w jej dorobku uważa się za szczególnie wartościowe), specjalną rolę pełnią zbiory powiązane z programem nauczania. To na pewno jest kategoria wyróżniająca biblioteki szkolne.

Trzeba dodać, że już wkrótce okaże się wyjątkowa. Indywidualizacja, zróżnicowanie programów nauczania spowoduje bowiem, że tylko własna biblioteka szkolna będzie w pełni znała rejestr zasobów, potrzebnych dla dydaktyki swojej szkoły. Trzeba będzie jeszcze, żeby z tej orientacji wykształciło się stosowne gromadzenie.

Po części dla potrzeb programowych, acz także dla potrzeb ogólnych, niezbędne są bibliotekom szkolnym elektroniczne bazy informacyjne oraz – równie konieczny jest dostęp do sieci informacyjnej. Poza tym – dla spontanicznego udziału w komunikacji – potrzebne są również zbiory o charakterze rozrywkowy m, jakkolwiek w wyborze.

W sumie, istnieje taka konfiguracja kryteriów doboru zasobów dla biblioteki szkolnej, która nie występuje – przynajmniej w szczegółowym zakresie – w praktyce innych bibliotek. To również jest wyróżnik.

ZADANIA

Jednak podstawą – jeżeli nie główną, to w każdym razie jedną z kilku głównych – podziału bibliotek na rodzaje – jest zespół zadań, funkcji, obowiązków, które właśnie im przypadły do wykonania. Oczywiście: istnieją zadania, które muszą realizować wszystkie biblioteki bez wyjątku. Jednak – z rozmaitym natężeniem, według innej hierarchii ważności. A także w odmiennej konfiguracji. Zawsze bowiem wy- stępują powinności, z pozoru marginalne, przypisane wyłącznie bibliotekom jednego rodzaju.

Samo powołanie do życia bibliotek szkolnych miało na celu wsparcie szkolnej dydaktyki, procesów uczenia się i nauczania. Otóż nadal jest to zadanie naczelne. Polega na takim zgromadzeniu zbiorów, zapewnieniu dostępu do materiałów spoza biblioteki oraz skonstruowaniu takiego profilu usług, żeby nauka szkolna była nie tylko możliwa, ale i skuteczna. I wprawdzie podobna powinność została przypisana bibliotekom akademickim, jednak nie w tak ścisłym powiązaniu z dydaktyką.

Biblioteka szkolna musi zapewnić zbiory, materiały i zaplecze informacyjne (w systemie on-line) do nauczania wszystkich przedmiotów, do przedmiotowej pracy własnej uczniów oraz – uzupełniające i poszerzające podstawowe zakresy wiedzy przedmiotowej. Dotychczas to zadanie, lepiej lub gorzej, było jednak realizowane, pomimo ewidentnej biedy – ponieważ programy nauczania oraz ich lekturowo-informacyjne zaplecza były mniej więcej trwałe. Obecnie zmienność i elastyczność programów, a tym samym i owego zaplecza, stwarza zupełnie inne wymagania, którym będzie bardzo trudno sprostać. Tym niemniej powinność ta musi być realizowana.

Biblioteka szkolna ma też przypisany obowiązek dopełniania szkolnych procesów dydaktycznych. W szczególności jej czytelnia powinna być miejscem własnej pracy ucznia – zarówno w zakresie tego, co tradycyjnie nazywa się zadaniami domowymi, jak i bardziej spontanicznego dopełniania oraz poszerzania programowej wiedzy. Właśnie po to niezbędne są urozmaicone zbiory własne, liczne bazy danych, dostęp do informacji on-line, a także: wypożyczenia międzybiblioteczne. Tak powinno być – a jak jest, to już inna sprawa.

Takie dopełniające zadania pełnią również biblioteki akademickie, a także po części biblioteki publiczne, jednak nie w tak ścisłym powiązaniu z dydaktyką. To właśnie ta grupa powinności bywa wyraźnie inaczej realizowana w bibliotece szkolnej aniżeli publicznej.

Jeszcze bardziej specyficznie realizuje się przygotowanie komunikacyjne. Biblioteka szkolna może po głębić to, czego w zakresie czytania lub używania komputerów nauczyli się uczniowie w szkole i jest to dopełnienie wyraźnie kontynuacyjne. Z drugiej strony biblioteka szkolna może i powinna realizować program korekcyjny dla tych, którzy źle czytają lub nie umieją posługiwać się urządzeniami elektronicznymi. Podobne zadania realizuje również biblioteka publiczna – w atmosferze większej swobody, co może mieć pozytywne skutki, ale działań biblioteki szkolnej nie zastępuje.

Natomiast autonomiczną powinnością biblioteki szkolnej jest realizacja przedmiotu edukacja czytelnicza i medialna – żadna inna biblioteka nie ma tego w rejestrze obowiązków, chociaż oczywiście podobne zadanie realizować może. Ale w tym zakresie ujawnia się dydaktyczna obligacja biblioteki szkolnej, wyróżniająca się spośród innych bibliotek. Nawiasem mówiąc, od jakości wykonania – a więc poziomu ćwiczeń i objaśnień – i dopełnienia w postaci swobodnych zajęć, zależy jakość późniejszego, postszkolnego użytkowania innych bibliotek.

Silniej aniżeli gdzie indziej akcentuje się w bibliotece szkolnej jej funkcję wychowawczą – zgodnie z ideą szkoły jako instytucji wychowawczej. To jednak wymaga komentarza.

Mowa mianowicie o behawiorystycznej formule wychowania, opartej na kształtowaniu modeli zachowań (ew. nawyków) i stosowanej stymulacji; w ten sposób rzeczywiście inne biblioteki – ewentualnie poza publicznymi bibliotekami dla dzieci – tego zadania tak nie realizują. W szerokiej natomiast, poznawczej koncepcji wychowania, która polega na pobudzaniu i stwarzaniu szans samorozwoju, rola wszystkich rodzajów bibliotek jest mniej więcej równa.

Istnieją poza tym powinności, wspólne wszystkim bibliotekom i wobec tego przypisane także bibliotekom szkolnym, tyle że oczywiście dostosowane do publiczności uczniowskiej i realizowane w rozmaitym natężeniu. Jest to przede wszystkim funkcja informacyjna, polegająca na zapewnieniu dostępu do szerokiego rejestru wiadomości, chociaż może nie aż tak otwartego jak w bibliotekach publicznych. Istnieją preferencje przedmiotowe i ograniczenia zakresowe, tak jak w bibliotekach akademickich – tu: wynikające ze szkolnego charakteru biblioteki, natomiast nie powinno być żadnych odmienności w zakresie rodzajów udostępnianej informacji oraz form przekazu; wszystkie biblioteki muszą posługiwać się równie szerokim arsenałem informatorów i baz danych, od drukowanych po elektroniczne.

Z kolei oferta intelektualna, związana z transmisją przekazów literackich oraz artystycznych przekazów medialnych, inspirująca refleksję, realizuje się obok (nieco ponad) elementarnych wymagań programu nauczania. Jest być może skromniejsza niż ta, którą proponują biblioteki publiczne, ale bardzo ważna: przygotowuje wszak do późniejszych, intelektualnych form uczestnictwa w komunikacji.

Ale jest coś jeszcze. Dla ucznia biblioteka szkolna jest, może lub powinna być ośrodkiem, wspierającym komunikacyjne zachowania całkiem spontaniczne. Może nie w takim stopniu, jak biblioteka publiczna, acz przecież w istotnym.

Mam na myśli przede wszystkim zadania rozrywkowe, służące czytaniu, oglądaniu i nawigowaniu właśnie dla rozrywki. Nie jest to może powinność główna, ale jednak ważna; bez godziwej rozrywki nie da się żyć. Ujawnienie takiej możliwości i stworzenie szansy właśnie w bibliotece szkolnej, stanowi wprowadzenie do rozsądnego udziału w komunikacji rozrywkowej także w okresie postszkolnym, więc przez resztę życia.

Niektórzy wstydzą się jakby terminu: rozrywka. Pisze się wszak o funkcji ludycznej (ludere = bawić się). To dziecinada.

Istnieje ponadto konieczność zapewnienia przez biblioteki możliwości kompensacyjnych reakcji komunikacyjnych, które polegają na rozładowaniu frustracji. To funkcja niezwykle ważna dla biblioteki publicznej – z uwagi na jej otwartą publiczność – ale przypuszczam, że i w bibliotece szkolnej ma swoją wagę, tyle że niewiele o tym wiemy.

Rzeczywistość, codzienność oraz niejasne perspektywy przyszłości irytują, doskwierają, często budzą lęk, potrzebę ucieczki lub jakiejś inności. Szkoła ze swoimi rygorami i wymaganiami ten dyskomfort, chcąc nie chcąc, potęguje. Trzeba mieć gdzie uciec chociaż na chwilę, zająć się czymś innym, odwrócić uwagę. W bibliotece szkolnej taka szansa jest.

NO I CO Z TEGO?

Ano to, że każdy rodzaj bibliotek dlatego wyodrębnił się w ciągu stulecia, bo ma odmienną, często całkiem różną specyfikę. Biblioteki szkolne nawet bardziej różną niż pozostałe. Nie ma więc powodu, żeby to zacierać – tak jak nikt zdrowy na umyśle nie zamaże różnic pomiędzy apteką i masarnią w handlu, samolotem i rowerem w transporcie oraz talerzem i szklanką w kategorii naczyń.

W świecie bibliotecznym istnieje specjalizacja, wypracowana w praktyce – zazębiają się tylko niektóre zakresy. Widać to wyraźnie, kiedy publiczność podzieli się na różne etapy życia.

Tak się nam ta biblioteczna praktyka ukształtowała. Żeby to ewentualnie zmieniać, trzeba najprzód wiedzieć, co czemu służy, dlaczego lak jest, jak jest i co miałyby przynieść ewentualne zmiany. Bez tego to jest tylko psucie.

Zmiany często są konieczne, ponieważ zmienia się życie, ale zmiany racjonalne i produktywne. Psuje, zamiast uzasadnień, próbują wciskać demagogiczny kit oraz brać na krzyk. Trzeba nam więc trzymać się rozsądku.

Co w numerze?