Ogólne założenia hospitacji

Termin ‘hospitacja’ pochodzi od łacińskiego słowa hospitor – goszczę kogoś. Oficjalna definicja mówi, że „hospitację należy rozumieć jako formę nadzoru pedagogicznego, polegającą na prowadzeniu bezpośredniej obserwacji realizowania przez nauczycieli statutowych zadań szkoły lub placówki, w szczególności zajęć prowadzonych z uczniami, a także czynności hospitacyjnych dyrektora i innych nauczycieli zajmujących stanowiska kierownicze w szkole lub placówce”^₁. Internetowy Słownik Języka Polskiego PWN podaje wyjaśnienie terminu hospitacja jako „uczestniczenie władz szkolnych, nauczycieli i kandydatów na nauczycieli w zajęciach szkolnych w celu poznania stosowanych środków i metod nauczania”².

Podstawowym założeniem hospitacji jest obserwowanie pracy nauczyciela z uczniami i wspólne zastanowienie się nad tym, jak można pracować lepiej. Natomiast inne działania nauczyciela, tylko pośrednio skierowane do ucznia, np. praca w zespołach zadaniowych, dbanie o wyposażenie pracowni, starania o sponsorów, promocja szkoły itp. nie są przedmiotem hospitacji. W praktyce szkolnej hospitacja polega na zaplanowanym i uzgodnionym przez dyrektora z nauczycielem wizytowaniu nauczyciela podczas lekcji. Lekcja jest więc odpowiednio przygotowana i przeprowadzona.

Hospitacja jest jednym z najważniejszych źródeł informacji na temat pracy, możliwości i potrzeb poszczególnych nauczycieli. Dobrze zaplanowana i przeprowadzona powinna przynieść korzyści wszystkim podmiotom w niej uczestniczącym. Nauczyciel otrzyma informacje na temat oceny swojej pracy przez szefa, dyrektor pozna potencjał swoich nauczycieli, udzieli pomocy lub potwierdzi mistrzostwo, uczniowie będą coraz lepiej uczeni. Hospitacja powinna być traktowana nie tylko jako narzędzie kontroli, lecz także przede wszystkim jako forma wsparcia rozwoju zawodowego nauczyciela oraz element podnoszenia jakości pracy szkoły.

Za pomocą hospitacji dyrektor może realizować następujące zadania:

Podniesienie jakości pracy szkoły.
Mobilizacja sił twórczych nauczycieli i wychowawców.
Badanie realizacji programów nauczania i innych programów przyjętych do realizacji.
Udzielanie pomocy nauczycielom.
Przestrzeganie praw ucznia.
Kontrola przestrzegania zapisów w statucie szkoły, w tym WSO.
Realizacja wniosków i zaleceń poradni psychologiczno-pedagogicznych.

Rodzaj hospitacji zależy od osoby hospitującej, zakresu i celu. Osobą hospitującą najczęściej jest dyrektor, ale może być nią doradca metodyczny lub kolega nauczyciel. Ze względu na zakres obserwacji mówimy o hospitacjach wycinkowych i całościowych. Hospitacje całościowe obejmują jakość nauczania, jakość uczenia się, stopień wypełniania standardów osiągnięć uczniowskich w stosunku do wymagań programowych, wkład zajęć w rozwój ucznia w innych obszarach i wykorzystanie zasobów. Hospitacje wycinkowe mają precyzyjnie określony, wąski obszar obserwacji, np. obserwacja relacji nauczyciel – uczeń, dyscyplina podczas zajęć, wykorzystanie czasu, kryteria i sposób oceniania. Tematyka hospitacji jest ustalana przez dyrektora szkoły z uwzględnieniem:

Priorytetów kuratora na bieżący rok szkolny.
Planu nadzoru pedagogicznego, opracowanego przez dyrektora.
Planu rozwoju szkoły.

Np. uwzględnienie priorytetu „wzmacnianie funkcji wychowawczej szkół i placówek” może spowodować, że jednym z tematów hospitacji będą formy działań wychowawczych nauczycieli. Częstotliwość hospitacji również ustala dyrektor, nauczyciele odbywający staż są hospitowani według przepisów dotyczących awansu zawodowego, pozostali raz w roku

W zależności od celu hospitacji mówimy o hospitacji kontrolno-oceniającej, stosowanej w przypadku dokonywania oceny pracy nauczyciela, doradczo-doskonalącej, szczególnie ważnej dla nauczycieli rozpoczynających pracę lub mających problemy metodyczne czy wychowawcze, oraz hospitacji diagnozującej osiągnięcia uczniów. Bibliotekarz tak jak pozostali nauczyciele może uczestniczyć we wszystkich rodzajach hospitacji.

Hospitacja bibliotekarza

Przedmiotem poradnika ma być hospitacja biblioteki jako instytucji, a takiej sytuacji przepisy oświatowe nie przewidują. Zgodnie z rozporządzeniem MENiS, podczas hospitacji obserwowana jest realizacja zadań statutowych szkoły przez nauczycieli, ale główny nacisk jest położony na bezpośrednią obserwację zajęć z uczniami, co stanowi jedynie ułamek całości pracy bibliotekarza. W przypadku bibliotekarza oprócz typowej lekcji bibliotecznej hospituje się inne formy pracy pedagogicznej, np. konkurs czytelniczy, wieczór poetycki, spotkanie autorskie itp. Pozostałe czynności bibliotekarza, które wynikają z ramowego statutu szkoły określonego w rozporządzeniu MEN w sprawie ramowych statutów³, zazwyczaj nie są hospitowane. Całość pracy bibliotekarza (także innych nauczycieli) jest kontrolowana przez dyrektora w przypadku dokonywania oceny pracy (raz na 5 lat) lub podsumowania dokonań zawodowych, np. w celu ustalenia dodatku motywacyjnego (częstotliwość zależy od dyrektora, najczęściej co pół roku) lub przyznania nagrody. Nie mówimy wówczas o hospitacji, która polega na bezpośredniej obserwacji pracy nauczyciela, a całościowa ocena pracy bibliotekarza jest możliwa tylko poprzez analizę różnych źródeł dokumentujących jego działalność.

Ramowy statut szkoły określa zadania nauczyciela bibliotekarza, zgodnie z potrzebami danej szkoły, w następujących zakresach:

Udostępnianie książek i innych źródeł informacji.
Tworzenie warunków do poszukiwania, porządkowania i wykorzystywania informacji z różnych źródeł oraz efektywnego posługiwania się technologią informacyjną. 3
Rozbudzanie i rozwijanie indywidualnych zainteresowań uczniów oraz wyrabianie i pogłębianie u uczniów nawyku czytania i uczenia się. 4
Organizowanie różnorodnych działań rozwijających wrażliwość kulturową i społeczną.

Statut szkoły określa zasady współpracy biblioteki szkolnej z uczniami, nauczycielami i rodzicami (prawnymi opiekunami) oraz innymi bibliotekami.

Jadwiga Andrzejewska twierdzi, że: „w zasadzie wszystkie prace biblioteczne mają aspekt pedagogiczny, z tym że prace organizacyjno-techniczne pośrednio służą właściwej pracy pedagogicznej, stwarzając dla niej odpowiednie warunki”4 . Niemożliwe jest przecież spełnianie zadań biblioteki bez odpowiednio dobranych i opracowanych zbiorów, a także przy złej organizacji ich udostępniania. Zajęcia z uczniami to zaledwie wierzchołek góry lodowej, której dwie trzecie są niewidoczne w bezpośredniej obserwacji, a stanowią podstawę wszelkich działań bibliotekarza. Dlatego w dalszej części poradnika wymienione zostały inne rodzaje prac, które może wykonywać bibliotekarz, zależnie od potrzeb i zasobów szkoły oraz biblioteki.

Istnieją różne możliwości przyjęcia kryteriów, według których można kontrolować bibliotekę szkolną. Mogą to być kryteria oceny pracy bibliotekarza zgodne z rozporządzeniem o ocenie pracy nauczyciela (nieodzwierciedlające całkowicie specyfiki pracy bibliotekarza) lub standardy wypracowane zgodnie ze specyfiką szkoły i biblioteki. Moja propozycja kontroli biblioteki za pomocą zadań statutowych wynika z rozporządzenia na temat hospitacji. Dyrektor szkoły, planując kontrolę biblioteki, powinien zapoznać się z przedstawionymi zakresami zadaniowymi, po czym ustalić razem z bibliotekarzem, jakie zadania szczegółowe wejdą w te zakresy. Treść poradnika została podzielona według zakresów zadań wymienionych w rozporządzeniu w sprawie ramowych statutów szkoły. Do tych zakresów dodane zostały przykładowe zadania szczegółowe. To, jakie zadania wejdą w zakresy, zależy od bibliotekarza. Wymienione pod zadaniami materiały mogą służyć dyrektorowi pomocą podczas obserwowania realizacji zadań. Wymienione materiały dotyczą wszystkich zadań w ramach określonego zakresu.

Uwaga: Zadania są przewidziane dla biblioteki, w której bibliotekarz jest zatrudniony na pełnym etacie, a pomieszczenia biblioteczne spełniają określone warunki: wydzielona jest w nich wypożyczalnia, czytelnia, znajduje się podstawowy sprzęt techniczny (komputer z dostępem do internetu i oprogramowaniem bibliotecznym, skaner, drukarka). Należy także pamiętać, że częste wysyłanie nauczyciela bibliotekarza na zastępstwa może mieć negatywny wpływ na wypełnianie jego statutowych obowiązków.

Zakres zadań

Udostępnianie książek i innych źródeł informacji

Zadania:

Bibliotekarz stosuje różnorodne formy udostępniania.

W ramach udostępniania zbiorów bibliotekarz stosuje formy wypożyczania do domu oraz udostępnianie na miejscu:

– wypożyczanie indywidualne do domu dla uczniów, nauczycieli i rodziców;

– udostępnianie księgozbioru podręcznego w czytelni;

– udostępnianie materiałów z internetu;

– wypożyczanie kompletów książek do pracowni,

– wypożyczanie materiałów bibliotecznych na różnego rodzaju zajęcia edukacyjne.

Bibliotekarz może udostępniać i tworzyć dokumenty zapisane na różnych nośnikach, zgodnie z przepisami prawa autorskiego. Bibliotekarz może wypożyczać komplety książek do pracowni przedmiotowych na podstawie potwierdzonego przez wypożyczającego nauczyciela wykazu książek. Kopie wykazów należy przechowywać w osobnej teczce. Wypożyczanie do pracowni stosuje się w przypadku małej liczby godzin pracy biblioteki. Jeśli równocześnie w szkole odbywa się kilka lekcji, np. języka polskiego, to lepiej, żeby słowniki znajdowały się w bibliotece niż w jednej pracowni językowej, bo wówczas będą dostępne dla wszystkich zainteresowanych.

Na zamówienie nauczycieli bibliotekarz przygotowuje i wypożycza materiały potrzebne na lekcje, zajęcia wyrównawcze, świetlicowe, kółek przedmiotowych i zainteresowań.

Bibliotekarz zna i stosuje w praktyce wskazania zawarte w statucie oraz regulaminach obowiązujących na terenie szkoły i biblioteki.

W statucie szkoły powinien znaleźć się zapis na temat funkcji, zadań i organizacji biblioteki, sposobu dokumentowania pracy bibliotekarza, a także obowiązków dyrektora, rady pedagogicznej i nauczycieli wobec biblioteki.

Zasady udostępniania zbiorów powinny znajdować się w regulaminie biblioteki. Jeśli biblioteka jest wyposażona w stanowiska komputerowe z dostępem do internetu, niezbędny jest też regulamin korzystania z internetu. W regulaminie biblioteki powinien być zapis regulujący kwestię rekompensaty za zagubione lub zniszczone materiały biblioteczne. W miarę możliwości czytelnicy powinni mieć wolny dostęp przynajmniej do części księgozbioru. Wolny dostęp wymaga od bibliotekarza regularnego porządkowania księgozbioru oraz utrudnia dopilnowanie księgozbioru przed kradzieżą.

Regulaminy biblioteczne powinny być aktualizowane, dostosowywane do zmian zachodzących w strukturze szkoły i zatwierdzone przez radę pedagogiczną.

Bibliotekarz powinien stosować ustalenia regulaminu szkolnego, np. dotyczące zachowania, zmiany obuwia itp.

Bibliotekarz terminowo i zgodnie z przyjętymi wymogami wypełnia dokumentację szkolną oraz biblioteczną.

Forma dokumentowania pracy bibliotekarza w dzienniku zależy od zapisu w statucie szkoły lub wymagań dyrektora. Dyrektor może wyrazić zgodę na prowadzenie zapisu w dzienniku komputerowym, ewentualnie części dziennika zawierającej statystykę. W dzienniku pracy biblioteki (tradycyjnym lub komputerowym) bibliotekarz prowadzi zapis wykonanych prac, przeprowadzonych zajęć, rejestr porad bibliograficznych udzielanych czytelnikom. Rejestr może stać się podstawą do uzupełniania kartoteki zagadnieniowej oraz zbiorów bibliotecznych.

Prowadzenie ksiąg inwentarzowych oraz ewidencja zbiorów są uregulowane rozporządzeniem Ministra Kultury⁵. Księga inwentarzowa składa się z ponumerowanych stron i przesznurowanych kart, przy czym końce sznurka są przytwierdzone do ostatniej strony pieczęcią lakową lub naklejką z pieczęcią urzędową biblioteki. Obok pieczęci kierownik biblioteki i główny księgowy potwierdzają podpisem treść klauzuli podającej liczbę stron. Biblioteki ewidencjonujące materiały przy użyciu programów komputerowych muszą posiadać:

– dokumentację oprogramowania,

– ustalone sposoby zabezpieczania danych przed zniszczeniem i ingerencją osób niepowołanych,

– ustalone zasady użytkowania programów do celów ewidencji materiałów przez upoważnionych pracowników.

Karty księgi inwentarzowej, uzyskiwane w formie wydruku z komputerowej bazy danych, muszą być opatrzone kolejnym numerem strony, a zapisy – uszeregowane według kolejnych, rosnących numerów inwentarzowych.

Wydruk kolejnych kart księgi inwentarzowej następuje z częstotliwością określoną przez kierownika biblioteki, jednak nie rzadziej niż raz w roku. Dowody wpływu powinny być opisane, ponumerowane w ramach roku (np. 1/2005, 2/2005) i gromadzone osobno dla każdego rodzaju zbiorów. Nabytki należy opracować technicznie, czyli:

– umieścić na odwrocie karty tytułowej pieczęć okrągłą o średnicy 2 cm⁶, numer inwentarza pod pieczęcią oraz sygnaturę (miejsce książki na półce), napisaną ołówkiem po prawej stronie pieczęci, postawić pieczęć na umownej, tej samej dla całego księgozbioru stronie, na odwrocie nieliczbowanych ilustracji, na końcu tekstu książki;

– zafoliować książkę,

– przypadku posiadania czytnika kodów nakleić kod identyfikacyjny i zabezpieczyć go przed zniszczeniem.

Przyjęte jest, że nabytki powinny zostać całkowicie opracowane w czasie od 2 do 4 tygodni od nabycia⁷. Opisy katalogowe powinny odpowiadać zapisowi nabytków w księgach inwentarzowych. W przypadku wpisywania retrospektywnego zbiorów do katalogów komputerowych dopuszczalne jest robienie niepełnych opisów, zawierających tylko podstawowe informacje. Bibliotekarz może uzupełnić opisy katalogowe w późniejszym, określonym terminie.

Bibliotekarz zobowiązany jest do ustalenia raz w roku wartości zbiorów z wartością wykazywaną na koncie ewidencji majątkowej.

Ewidencję ubytków prowadzi się oddzielnie dla każdej grupy zbiorów objętych odrębną księgą inwentarzową. Przynajmniej raz w roku należy wykonać zestawienie materiałów zarejestrowanych w rejestrach ubytków, podając ich liczbę i wartość. Rejestr ubytków powinien mieć strony ponumerowane, całość powinna być przesznurowana i zatwierdzona pieczęcią i podpisem dyrektora szkoły. Protokoły ubytków powinny być ponumerowane w obrębie roku i gromadzone w osobnych dla rodzajów zbiorów teczkach. Każda pozycja w protokole ubytku powinna otrzymać kolejny numer ubytku.

Bibliotekarz dba o aktualność zbiorów.

Uzupełnianie zbiorów powinno następować w porozumieniu z nauczycielami przedmiotów oraz w wyniku badania potrzeb użytkowników.

Bibliotekarz powinien dokonywać systematycznej selekcji zbiorów. Pozycje nieodpowiadające poziomowi i specyfice szkoły powinny być przekazane innej szkole lub placówce. Przekazanie materiałów zbędnych innej bibliotece odbywa się na podstawie protokołów. Książki rzadko wypożyczane można ustalić, studiując karty analityczne książek. Przekazywanie materiałów wycofanych na makulaturę stwierdza się odpowiednią adnotacją umieszczoną na dowodzie ubytku w protokole. Liczba pozycji wycofanych może wynieść 100% liczby nabytków z okresu, za jaki przeprowadzono selekcję⁸.

Książki nieprzydatne bibliotece można przekazać innej bibliotece lub nauczycielom, a także – po uzgodnieniu z dyrekcją szkoły – sprzedać (po sporządzeniu protokołu wycofania książek).

Skontrum materiałów, do których czytelnicy mają wolny dostęp, przeprowadza się co najmniej raz na 5 lat. W bibliotekach o innym systemie udostępniania, w których zbiory nie przekraczają 100 tysięcy jednostek ewidencyjnych, skontrum powinno być przeprowadzone co najmniej raz na 10 lat. Ponadto kontrole zbiorów należy przeprowadzić w przypadku zmiany obsady biblioteki oraz w razie wypadku losowego. Komisję do przeprowadzenia skontrum powołuje dyrektor szkoły, który ustala też regulamin działania komisji. Bibliotekarz powinien być obecny i służyć pomocą kontrolującym.

Przeprowadzenie skontrum za pomocą komputera polega na odnotowaniu w komputerze każdej pozycji zbiorów. Raport ze skontrum jest tworzony automatycznie przez program i powinien być dołączony do protokołu kontroli zbiorów (zał. 1) razem z regulaminem komisji. W protokole powinny znaleźć się wnioski w sprawie nieodnalezionych materiałów wraz z uzasadnieniem. W czasie prowadzenia inwentaryzacji najlepiej zaniechać wszelkich czynności wpływających na stan inwentarza (wpisywania nabytków i wypożyczania). Stosowanie kodów kreskowy

Przekazanie biblioteki odbywa się na podstawie protokołu zdawczo-odbiorczego (zał. 2).

Bibliotekarz działa zgodnie z zatwierdzonym planem pracy biblioteki.

Plan pracy biblioteki powinien opierać się na planie pracy szkoły, należy wziąć pod uwagę także wnioski przedstawione w sprawozdaniu z pracy biblioteki z poprzedniego roku. Plan pracy biblioteki nie powinien zawierać zadań stałych, wykonywanych regularnie, określonych ogólnie, takich jak: gromadzenie zbiorów, opracowywanie, wypożyczanie. W planie powinny znaleźć się działania szczegółowe, wymierne, np. stworzenie nowego działu, opracowanie katalogu tytułowego itp. Plan pracy powinien być uzgodniony i zatwierdzony do realizacji przez dyrektora szkoły. Plan pracy powinien dopuszczać dokonywanie zmian zgodnie z zaistniałymi potrzebami.

Materiały:

– regulaminy biblioteczne,

– plan pracy biblioteki,

– dziennik pracy biblioteki,

– księgi inwentarzowe,

– rejestr ubytków,

– dowody wpływów,

– dowody ubytków,

– protokoły kontroli zbiorów,

– protokoły braków, selekcji, zniszczenia, zagubienia,

– protokół zdawczo-odbiorczy,

– wykazy książek przekazanych do pracowni.

2. Tworzenie warunków do poszukiwania, porządkowania i wykorzystywania informacji z różnych źródeł oraz efektywnego posługiwania się technologią informacyjną

Zadania:

Bibliotekarz przygotowuje użytkowników biblioteki do poszukiwania i wykorzystywania informacji z różnych źródeł.

Bibliotekarz powinien przygotować użytkowników biblioteki do samodzielnego, krytycznego wykorzystywania informacji z różnorodnych źródeł. Może do tego wykorzystać rozmaite formy pracy, np.: udzielanie porad bibliotecznych, rzeczowych, bibliograficznych i tekstowych, prowadzenie zajęć z edukacji czytelniczej i medialnej, doradzanie w tworzeniu własnego warsztatu pracy umysłowej, prowadzenie zajęć pozalekcyjnych.

Bibliotekarz powinien dbać szczególnie o aktualizację księgozbioru podręcznego, odpowiedni do możliwości odbioru czytelników poziom księgozbioru podręcznego, właściwie opracowane i aktualne katalogi biblioteczne. Jeśli uczniowie mają dostęp do katalogów komputerowych, tradycyjne katalogi kartkowe nie są niezbędne.

Na podstawie gromadzonych książek i czasopism bibliotekarz tworzy kartoteki zagadnieniowe zgodnie z określonymi potrzebami użytkowników. Kartoteka zagadnieniowa zawiera opisy bibliograficzne artykułów, książek i ich fragmentów, zbiorów specjalnych, zgromadzonych według zagadnień potrzebnych użytkownikom biblioteki.

Na kartoteki tekstowe składają się materiały tekstowe i ilustracyjne. Wycinki z tekstami z czasopism, których nie kompletuje się w bibliotece, oraz fragmenty tekstów i ilustracje książek przeznaczonych na makulaturę. Układ tekstów może być numeryczny lub przedmiotowy, np. regionalia, uroczystości szkolne, awans zawodowy itp.

Przydatna jest także kartoteka cytatów, ułożonych w porządku alfabetycznym haseł przedmiotowych, których dotyczą cytaty.

W miarę możliwości finansowych roczniki gromadzonych czasopism powinny być oprawiane introligatorsko lub gromadzone w teczkach czy okładkach.

W bibliotece zajmującej odpowiednie wielkością pomieszczenie powinno być zorganizowane miejsce do pracy indywidualnej i zbiorowej.

Oprócz zbiorów książkowych bibliotekarz powinien gromadzić i udostępniać zbiory audiowizualne, zgodnie z przepisami o prawie autorskim.

Biblioteka powinna być wyposażona w odpowiedni sprzęt techniczny umożliwiający uczniom i nauczycielom posługiwanie się technologią informacyjną.

Napisy i tablice informujące o rozmieszczeniu zbiorów powinny być czytelne, aktualne, estetyczne i zrozumiałe dla wszystkich użytkowników biblioteki.

Bibliotekarz prowadzi zajęcia z edukacji czytelniczej i medialnej zgodnie z potrzebami użytkowników.

Zgodnie z rozporządzeniem MENiS w sprawie podstawy programowej⁹, począwszy od II etapu edukacyjnego wprowadza się, oprócz przedmiotów i bloków przedmiotowych, ścieżki edukacyjne o charakterze wychowawczo-dydaktycznym.

Dyrektor szkoły jest odpowiedzialny za uwzględnienie problematyki ścieżek edukacyjnych w szkolnym zestawie programów nauczania. Za realizację ścieżek edukacyjnych odpowiedzialni są nauczyciele wszystkich przedmiotów, którzy do własnego programu włączają odpowiednio treści danej ścieżki. Oznacza to, że w przypadku przyjęcia do nauczania przedmiotów programów, które włączają treści ścieżki edukacji czytelniczo-medialnej, bibliotekarz nie ma obowiązku prowadzenia zajęć w ramach tej ścieżki. Bibliotekarz może jednak uznać, że należy poszerzyć zalecane w programach przedmiotowych treści. W takim przypadku powinien opracować program autorski lub wybrać program zatwier dzony przez MEN, ewentualnie zmodyfikować go. Program opracowany przez bibliotekarza powinien zostać zaopiniowany przez radę pedagogiczną i zatwierdzony przez dyrektora na cały etap nauczania.

Tematy przeprowadzonych przez bibliotekarza lekcji należy zapisywać w dzienniku biblioteki. Przy obsadzie jednego etatu lub mniej należy pamiętać, że każda lekcja prowadzona przez bibliotekarza oznacza skrócony czas dostępu do zbiorów biblioteki dla pozostałych użytkowników, a także mniej czasu na inne prace bibliotekarskie.

Bibliotekarz powinien gromadzić w bibliotece programy nauczania wszystkich przedmiotów, a w miarę możliwości także podręczniki wraz z obudową metodyczną. Bibliotekarz powinien znać i poprawnie stosować ogniwa procesu dydaktycznego, posiadać praktyczną wiedzę na temat metod nauczania. Prowadząc zajęcia z uczniami, powinien stosować następujące zasady:

– Zna i rozumie założone przez siebie cele operacyjne i potrafi dostosować do nich odpowiednie formy, metody pracy oraz środki dydaktyczne.

– Przekazuje poprawne merytorycznie treści.

– Stosuje metody aktywizujące.

– Stosuje różnorodne formy i metody pracy.

– Stosuje indywidualizację zajęć.

– Uzyskuje informacje zwrotne na temat zajęć.

– Utrwala i podsumowuje wprowadzane treści.

– Właściwie wykorzystuje czas zajęć.

– W kontaktach z uczniem używa słownictwa odpowiadającego przyjętym normom językowym, uwzględniając możliwości odbioru uczniów.

Teczka metodyczna bibliotekarza powinna zawierać materiały metodyczne, takie jak: konspekty zajęć, pomoce dydaktyczne, opisy metod. Teczka metodyczna może stanowić pomoc w przypadku nagłych zastępstw lub dla młodych nauczycieli poszukującym inspiracji do pracy. Bibliotekarz powinien orientować się, na jakich stronach internetowych nauczyciel może znaleźć interesujące go artykuły, scenariusze, konspekty, a także gotowe zestawienia bibliograficzne.

Materiały:

– program edukacji czytelniczej i medialnej,

– programy nauczania innych przedmiotów,

– dziennik pracy biblioteki,

– konspekty zajęć,

– środki dydaktyczne,

– zbiory pedagogiczne i bibliotekarskie,

– teczka metodyczna bibliotekarza.

– napisy i tablice informacyjne.

3. Rozbudzanie i rozwijanie indywidualnych zainteresowań uczniów oraz wyrabianie i pogłębianie w uczniach nawyku czytania i uczenia się.

Zadania:

Bibliotekarz diagnozuje potrzeby, zainteresowania i możliwości użytkowników biblioteki.

Bibliotekarz powinien poznawać rzeczywistych i potencjalnych czytelników poprzez obserwację, rozmowę, analizę karty czytelnika, wywiad z wychowawcą, nauczycielami, pedagogiem, ankiety. Rozpoznanie zainteresowań czytelników powinno stać się podstawą gromadzenia zbiorów, prowadzenia akcji zachęcających do czytania, tworzenia nowych działów, np. efektywne uczenie się, książki dla uczniów z dysfunkcjami, literatura obcojęzyczna. Niezbędne jest opracowanie odpowiednich narzędzi badawczych. Mogą to być ankiety, arkusze wywiadów, obserwacji. Z wynikami badań należy zapoznać radę pedagogiczną. Wnioski powinny stać się podstawą do opracowywania planu pracy biblioteki. Rozwój zainteresowań i pogłębianie nawyku czytania i uczenia się powinny być głównym celem organizowania różnorodnych form pracy bibliotekarza (pomysły takich działań można zaczerpnąć z czasopism fachowych, a także internetu).

Przy określaniu efektywności pracy biblioteki można brać pod uwagę wskaźniki jakościowe (ankiety, wywiady, rozmowy indywidualne) i ilościowe, czyli liczby wyrażające:

– zasięg czytelnictwa wśród uczniów, nauczycieli i rodziców

– jaki procent tych użytkowników stanowią czytelnicy biblioteki;

– zasięg innych bibliotek wśród uczniów

– wskazuje na poziom kultury czytelniczej uczniów;

– średnią wypożyczeń na czytelnika;

– średnią udzielanych informacji na użytkownika;

– wskaźnik obrotu księgozbioru

– pokazuje, czy zbiory są dobrze wykorzystywane, czy wystarczająca jest ich ilość (roczna liczba wypożyczeń podzielona przez liczbę woluminów w bibliotece, E. Białkowska podaje dla szkół podstawowych wskaźnik 2 jako standardowy10);

– aktywność czytelnicza uczniów w kategoriach¹¹.

Bibliotekarz dobiera zbiory biblioteki, a także formy pracy z uwzględnieniem potrzeb i poziomu odbioru wszystkich klientów biblioteki.

Znając potrzeby i poziomy recepcji użytkowników biblioteki, można aktualizować zbiory, tworzyć nowe działy, opracowywać metody pracy z czytelnikiem indywidualnym i zbiorowym. Bibliotekarz powinien rozpoznać przypadki wymagające specjalnego podejścia i starać się pomóc w rozwoju, np. uczniowie zdolni i twórczy mogą być przez bibliotekarza zachęcani do rozwijania swoich zdolności przez udział w konkursach, zapewnienie szerszego dostępu do literatury, upowszechnienie twórczości itp. Uczniom mającym trudności z czytaniem bibliotekarz może oferować specjalnie wydane książki, a także proponować zajęcia biblioterapeutyczne.

Bibliotekarz powinien wspierać ucznia w przygotowaniu do samokształcenia, gromadzić literaturę wprowadzającą w zagadnienia organizacji i higieny pracy umysłowej, techniki uczenia się, uczyć poszukiwania informacji i korzystania z różnych jej źródeł. Bibliotekarz powinien śledzić katalogi firm wydawniczych, oferty wydawnicze w czasopismach i internecie, a także prowadzić spisy dezyderatów zgłaszanych przez czytelników. Bibliotekarz powinien orientować się w zmianach w programach nauczania dotyczących wyboru lektur obowiązkowych i uzupełniających, a następnie uaktualniać spis lektur i odpowiednio uzupełniać księgozbiór. Znając zasoby księgozbioru i liczbę uczniów, bibliotekarz może ustalać z nauczycielami języka polskiego tytuły lektur uzupełniających oraz kolejność wypożyczania lektur przez poszczególne klasy.

Bibliotekarz czyni starania, aby wyposażenie biblioteki było odpowiednio wykorzystywane i zabezpieczone.

Sprzęt techniczny znajdujący się w bibliotece, sposób jego użytkowania i przechowywania powinien być zgodny z przepisami BHP¹². Ponieważ bibliotekarz odpowiada za powierzony mu lokal i wyposażenie, w czasie jego nieobecności nikt nie powinien mieć dostępu do zbiorów. Kwestia odpowiedzialności materialnej pracownika jest uregulowana przez przepisy kodeksu pracy (dział piąty).

Bibliotekarz może ponosić odpowiedzialność za szkodę w mieniu bibliotecznym, jeśli księgozbiór znajduje się w zamkniętym pomieszczeniu, do którego nikt oprócz bibliotekarza nie ma dostępu, a czytelnicy nie mają wolnego dostępu do półek. Poza tym bibliotekarz może być odpowiedzialny za zbiory, które zostały mu przekazane zgodnie z wymaganymi formalnościami (przeprowadzenie skontrum, sporządzenie protokołu). Przy zakupie nowego sprzętu należy pamiętać o wymogu posiadania atestu. Biblioteka powinna być także wyposażona w sprzęt przeciwpożarowy (gaśnica proszkowa).

Obowiązek zapewnienia odpowiednich warunków działania, a zwłaszcza właściwego zabezpieczenia mienia bibliotecznego spoczywa na organie sprawującym bezpośredni nadzór nad biblioteką, czyli na dyrektorze.

Biblioteka jest dostępna w czasie godzin pracy szkoły dla wszystkich nauczycieli, uczniów i rodziców.

Czas pracy biblioteki powinien być dostosowany do czasu pracy szkoły oraz natężenia ruchu w lokalu bibliotecznym. W przypadku zatrudnienia dwóch lub więcej bibliotekarzy dobrze jest ustalić, kiedy duży ruch w bibliotece wymaga obecności dwóch osób, zwłaszcza gdy biblioteka posiada osobną czytelnię. Natomiast w okresie mniejszego nasilenia można ustawić godziny pracy bibliotekarzy w taki sposób, aby dopasować pracę biblioteki do czasu pobytu uczniów w szkole.

Jeśli pozwalają na to warunki lokalowe i organizacyjne, w bibliotece mogą odbywać się niektóre zajęcia edukacyjne, kółka przedmiotowe i artystyczne. Należy zaplanować czas na prowadzenie prac technicznych i przygotowywanie imprez czytelniczych. Nauczyciele bibliotekarze często są wysyłani na niespodziewane zastępstwa za swoich nieobecnych kolegów. Nie wolno nadużywać tego rozwiązania, gdyż odbywa się ono kosztem statutowych zajęć bibliotekarza i ogranicza czas dostępu czytelników do biblioteki szkolnej.

Materiały:

– narzędzia badań potrzeb użytkowników biblioteki,

– plan pracy biblioteki,

– statystyka wypożyczeń,

– karty czytelników

– komputerowe wydruki stanu czytelnictwa,

– sprzęt techniczny,

– meble biblioteczne,

– zeszyt obecności w czytelni i korzystania z internetu,

– dziennik pracy biblioteki.

4. Organizowanie różnorodnych działań rozwijających wrażliwość kulturową i społeczną.

Zadania:

Bibliotekarz podejmuje działania pozalekcyjne na rzecz szkoły i uczniów.

Bibliotekarz może stosować różnorodne formy zajęć pozalekcyjnych: formy żywego słowa (głośne czytanie, opowiadanie, pogadanki, dyskusje, odczyty), formy teatralne (inscenizacje, montaże literackie), konkursy, kiermasze, loterie, apele, wycieczki, zabawy i imprezy czytelnicze. Niektóre imprezy mogą stać się częścią tradycji i promocji szkoły w środowisku. Oceniając aktywność bibliotekarza w działaniach pozalekcyjnych, należy zwrócić uwagę, czy przygotowywanie imprez bibliotecznych nie stwarza niebezpieczeństwa zaległości w innych obszarach pracy biblioteki. Należy też pamiętać o priorytecie pracy indywidualnej z czytelnikiem, ponieważ głównym zadaniem biblioteki jest udostępnianie zbiorów i działalność informacyjna, a biblioteka nie jest jedynym organizatorem zajęć pozalekcyjnych w szkole.

Do zajęć pozalekcyjnych należy praca z kołem przyjaciół biblioteki, książki, teatru czy filmu. Może być to grupa sformalizowana, posiadająca regulamin, podział na sekcje, określone zadania i czas spotkań. Ale może to być także zespół uczniów nieformalny, działający spontanicznie, doraźnie pomagający w bibliotece. Bibliotekarz prowadzący regularne zajęcia z kołem bibliotecznym powinien opracować program, a następnie przedstawić go do zaopiniowania radzie pedagogicznej.

Bibliotekarz powinien włączyć się w kształtowanie obrazu absolwenta szkoły zgodnie z jej misją i wizją. W planie pracy biblioteki mogą znaleźć się różnorodne zajęcia związane z edukacją regionalną, europejską, zajęcia dziennikarskie itd. Planowane działania powinny nawiązywać do planu pracy szkoły. Organizując imprezy mające na celu świadomy odbiór dorobku kultury, np. inscenizacje teatralne, wieczory literackie, wyjścia na wystawy, do teatru, do kina, bibliotekarz jednocześnie musi mieć świadomość, że ma wpływ na kształtowanie umiejętności funkcjonowania w grupie rówieśniczej, postaw moralnych, stylu życia i systemu wartości. Może podejmować działania uwrażliwiające uczniów na innych ludzi i ich potrzeby, np. zorganizowanie przedstawienia teatralnego dla wychowanków domu dziecka lub domu opieki społecznej, współpraca z uczestnikami warsztatów terapii zajęciowej przy organizacji kiermaszu ozdób świątecznych itp.

Materiały:

– plan pracy biblioteki,

– sprawozdania z pracy biblioteki,

– zestawienia tematyczne,

– kartoteka zagadnieniowa,

– kronika biblioteki.

5. Współpraca z uczniami, nauczycielami i rodzicami oraz innymi bibliotekami

Zadania:

Bibliotekarz wspomaga nauczycieli w procesie dydaktyczno-wychowawczym Biblioteka szkolna spełnia funkcje pracowni interdyscyplinarnej.

Bibliotekarz powinien więc współpracować ze wszystkimi, którzy realizują proces dydaktyczno-wychowawczy w szkole. Dyrekcji może pomagać poprzez wyszukiwanie i gromadzenie aktów prawnych, dokumentów szkolnych, pedagogowi szkolnemu oraz nauczycielom przedmiotów i wychowawcom klas poprzez dostarczanie potrzebnych materiałów do nauczania i wychowania, scenariuszy spotkań z rodzicami, opracowywanie zestawień tematycznych, gromadzenie specjalistycznej literatury, np. z zakresu logopedii. Nauczyciele, zwłaszcza rozpoczynający pracę w szkole, powinni być zapoznani z możliwościami pomocy oferowanej przez bibliotekarza (przygotowanie zestawu materiałów na lekcję, kartoteka tekstów na uroczystości szkolne, udostępnianie różnych programów i podręczników do nauczania, wypożyczanie międzybiblioteczne, gromadzenie i udostępnianie materiałów dydaktycznych opracowanych przez innych nauczycieli, dokumentów wewnątrzszkolnych, przepisów prawa oświatowego).

Bibliotekarz powinien współpracować także z organizacjami szkolnymi, takimi jak samorząd szkolny, harcerstwo, PCK, koła przedmiotowe. Współpraca może polegać na gromadzeniu i udostępnianiu kompletów książek, wspólnym organizowaniu imprez szkolnych, udostępnianiu sprzętu i lokalu bibliotecznego.

Biblioteki szkolne mogą współpracować ze sobą, stosując wypożyczanie międzybiblioteczne, zapoznając uczniów z typami innych bibliotek, organizując lekcje edukacji czytelniczej i medialnej dla uczniów w bibliotece pedagogicznej, publicznej, wymieniając między sobą zbiory (np. w przypadku zmiany profilu i poziomu szkoły), organizując wspólne imprezy biblioteczne, międzyszkolne konkursy itp. Bibliotekarz może zaprosić bibliotekę pedagogiczną do przedstawiania nowości na posiedzeniu rady pedagogicznej, spotkaniach z rodzicami.

Bibliotekarz proponuje nowatorskie rozwiązania dydaktyczne, wychowawcze lub organizacyjne.

Bibliotekarz powinien starać się udoskonalać pracę biblioteki, szukać sposobów skracania czasu oczekiwania na pożądaną przez użytkownika biblioteki informację, wypracowywać metody promocji biblioteki w środowisku szkolnym, np. opracować stronę biblioteki w internecie, na której uczniowie mieliby dostęp do katalogów, informacji o wypożyczeniach, stanie czytelnictwa, różnych usługach biblioteki. Bibliotekarz powinien gromadzić informacje na temat innowacji pedagogicznych, współpracować z innymi nauczycielami w ich działaniach innowacyjnych, a także sam szukać nowatorskich rozwiązań w zakresie nauczania, opieki i wychowania. W kartotece zagadnieniowej powinien gromadzić artykuły przedstawiające nowe metody pracy, oryginalne programy i rozwiązania organizacyjne.

Bibliotekarz uczestniczy w pracach zespołu przedmiotowego, międzyprzedmiotowego, zadaniowego.

W ramach zespołu przedmiotowego lub międzyprzedmiotowego bibliotekarz może prowadzić lekcje otwarte, dzielić się swoją wiedzą i doświadczeniem pedagogicznym, propagować nowości pedagogiczne, przedstawiać nowe metody. Poprzez dostarczanie informacji z różnych źródeł, przygotowywanie odpowiedniej literatury bibliotekarz może wspierać zespół powołany w celu opracowania konkretnego zadania. Dzięki włączaniu się do prac zespołów nauczycielskich bibliotekarz jest poinformowany o tym, jakie sprawy są w centrum zainteresowania nauczycieli, ma możliwość uaktualniać swoje działania.

Bibliotekarz wspiera nauczycieli w doskonaleniu zawodowym.

Zbiory pedagogiczne biblioteki powinny być stale uzupełniane i rozpropagowywane wśród nauczycieli (tablica informacyjna o nowościach, biuletyn nowości, zestawienia tematyczne, prezentacje na posiedzeniach rady pedagogicznej, recenzje na stronie internetowej). W kartotece zagadnieniowej powinny znaleźć się tematy poszukiwane przez nauczycieli dokształcających się, a także znajdujących się na ścieżce awansu zawodowego. Bibliotekarz powinien orientować się w tematyce wewnątrzszkolnych form doskonalenia, do których może opracowywać zestawienia tematyczne i przygotowywać zestawy literatury.

Bibliotekarz podejmuje działania wspierające rodziców w procesie wychowania dzieci.

Dzięki współpracy z pedagogiem szkolnym bibliotekarz powinien znać priorytety działalności wychowawczej szkoły. Powinien starać się docierać do nowości wydawniczych w zakresie psychologii, wzbogacać odpowiednio zbiory biblioteki, opracowywać zestawienia tematyczne dla wychowawców i rodziców, udostępniać materiały pomagające w zrozumieniu dziecka, znalezieniu właściwych metod postępowania, rozwiązywaniu ewentualnych trudności.

Materiały:

– okresowe i roczne sprawozdania z pracy biblioteki,

– dokumentacja obecności w czytelni,

– dokumentacja korzystania z internetu,

– kartoteki zagadnieniowe,

– kartoteka tekstowa,

– zbiory pedagogiczne i bibliotekarskie,

– okresowe i roczne sprawozdania z pracy biblioteki.

¹Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 23 kwietnia 2004 r. w sprawie szczegółowych zasad sprawowania nadzoru pedagogicznego, wykazu stanowisk wymagających kwalifikacji pedagogicznych, kwalifikacji niezbędnych do sprawowania nadzoru pedagogicznego, a także kwalifikacji osób, którym można zlecać prowadzenie badań i opracowywanie ekspertyz (Dz.U. z 2004 r. Nr 89 poz. 845).

² Słownik Języka Polskiego PWN. Online. Dostęp 16.05.2006. Tryb dostępu: http://sjp.pwn.pl/haslo. php?id=19151.

³ Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 21 maja 2001 r. w sprawie ramowych statutów publicznego przedszkola oraz publicznych szkół (Dz.U. z 2001 r. Nr 61 poz. 624).

² Andrzejewska J., Bibliotekarstwo szkolne. Teoria i praktyka, T. 1-2, Warszawa, SBP 1996.

⁵ Rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 5 listopada 1999 r. w sprawie zasad ewidencji materiałów bibliotecznych (Dz.U. z 1999 r. Nr 93 poz. 1077). Tekst drukowany w „Bibliotece w Szkole” 1999 nr 11 s. 16-20 (zmiany – „Biblioteka w Szkole” 2001 nr 12 s. 8).

⁶ Biblioteka szkolna: przewodnik dla bibliotekarza, pod red. E. Białkowskiej, Warszawa, WSiP, 1978. 7 Papierska W., Tomkiewicz B., Hospitacja biblioteki. „Biblioteka w Szkole” 1992 nr 1.

⁷Papierska W., Tomkiewicz B., Hospitacja biblioteki. „Biblioteka w Szkole” 1992 nr 1.

⁸ Andrzejewska J., j.w

⁹Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 26 lutego 2002 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół (Dz.U. z 2002 r. Nr 51 poz. 458).

¹⁰ Andrzejewska J., j.w.

¹¹ Andrzejewska J., j.w.

¹² Rozporządzenie Ministra pracy i Polityki Socjalnej z dnia 1 grudnia 1998 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy na stanowiskach wyposażonych w monitory ekranowe (Dz.U. z 1998 r. Nr 148 poz. 973).

Przepisy prawne

Ustawa z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (Dz.U. z 2000 r. Nr 80 poz. 904 )

Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (Dz.U. z 1997 r. Nr 56 poz. 357, z 1998 r. Nr 106 poz. 668 i Nr 162 poz. 1118 oraz z 2000 r. Nr 12 poz. 136 i Nr 19 poz. 239)

Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych,

Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o zmianie ustawy o prawie autorskim (Dz.U. z 1994 r. Nr 24 poz. 83 )

Rozporządzenie Ministra pracy i Polityki Socjalnej z dnia 1 grudnia 1998 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy na stanowiskach wyposażonych w monitory ekranowe (Dz.U. z 1998 r. Nr 148 poz. 973)

Rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 5 listopada 1999 r. w sprawie zasad ewidencji materiałów bibliotecznych (Dz.U. z 1999 r. Nr 93 poz. 1077) (druk w „Bibliotece w Szkole” 1999 nr 11 s. 16-20, zmiany – „Biblioteka w Szkole” 2001 nr 12 s. 8)

Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 2 listopada 2000 r. w sprawie kryteriów i trybu dokonywania oceny pracy nauczyciela, trybu postępowania odwoławczego oraz składu i sposobu powoływania zespołu oceniającego (Dz.U. z 2000 r. Nr 98 poz. 1066)

Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 21 maja 2001 r. w sprawie ramowych statutów publicznego przedszkola oraz publicznych szkół (Dz.U. z 2001 r. Nr 61 poz. 624)

Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 26 lutego 2002 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół (Dz.U. z 2002 r. Nr 51, poz. 458)

Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 10 września 2002 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli oraz określenia szkół i wypadków, w których można zatrudnić nauczycieli nie mających wyższego wykształcenia lub ukończonego zakładu kształcenia nauczycieli (Dz.U. z 2002 r. Nr 155 poz. 1288)

Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 5 lutego 2004 r. w sprawie dopuszczania do użytku szkolnego programów wychowania przedszkolnego, programów nauczania i podręczników oraz cofania dopuszczenia (Dz.U. z 2004 r. Nr 25 poz. 220)

Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 1 grudnia 2004 r. w sprawie uzyskiwania stopni awansu zawodowego przez nauczycieli (Dz.U. z 2004 r. Nr 260 poz. 2593)

Normy

Książki: PN-N-01152-7:1982

Dokument dźwiękowy: PN-N-01152-12: 1985

Dokument filmowy: PN-N-01152-12: 1994

Dokument elektroniczny: PN-N-01152- 13:2000

Podstawowy księgozbiór metodyczny bibliotekarza szkolnego (wybór)

Andrzejewska J., Bibliotekarstwo szkolne. Teoria i praktyka, T. 1-2, Warszawa, SBP 1996, ISBN 8385778594 (t. 1), 8385778608 (t. 2)

Andrzejewska J., Edukacja czytelnicza i medialna. Poradnik metodyczno-programowy dla wszystkich typów szkół i bibliotek, Warszawa, SBP, 2003, ISBN 8389316013

Bibliotekarstwo, pod red. Zbigniewa Żmigrodzkiego, Warszawa, SBP, 1998, ISBN 838762909X

Biblioteki szkolne: wytyczne IFLA/ UNESCO, Warszawa, SBP, 2003, ISBN 8387629979

Bieńkowska B., Chamerska H., Zarys dziejów książki, Warszawa, CUKB, 1987, ISBN 8320905575

Bogacz M., Vademecum skomputeryzowanego nauczyciela bibliotekarza, Warszawa, SUKURS, 2005, ISBN 83-904529- 9-5

Borecka I., Biblioterapia: teoria i praktyka. Poradnik, Warszawa, SBP, 2001, ISBN 8387629618

Brookfield K., Pismo, Warszawa, Arkady, 1996, ISBN 8321337678

Dziecko, książka, biblioteka, Warszawa, Biblioteka Narodowa, 1993

Edukacja czytelnicza, wybór konspektów, Warszawa, SBP, 2003, ISBN 83- 89316161

Encyklopedia wiedzy o książce, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1971

Encyklopedia wiedzy o prasie, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1976

Książka i biblioteka w środowisku edukacyjnym, pod red. Elżbiety Zybert, Warszawa, SBP, 2002, ISBN 8387629766

Ministerstwo Edukacji Narodowej o bibliotekach, Warszawa, MEN, 2000, ISBN 8388035320

O książce. Mała encyklopedia dla nastolatków, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1987, ISBN 8304018985

Papierska W., Tomkiewicz B., Budowa książki, Tablice graficzne, Warszawa, FPN, 1990

Papierska W., Tomkiewicz B., Schemat Uniwersalnej Klasyfikacji Dziesiętnej, Tablice graficzne, Warszawa, FPN, 1990

Saniewska D., Nowe vademecum nauczyciela bibliotekarza, Warszawa, SUKURS, 2000, ISBN 8390452952

Sosińska-Kalata B., Podręcznik UKD dla bibliotekarzy i pracowników informacji, Warszawa, SBP, 1995, ISBN 8385778500

Wojciechowski J., Organizacja i zarządzanie w bibliotekach, Warszawa – Kraków, PWN, 1997, ISBN 83-01124326

Zeman E., Edukacja czytelnicza i informacyjna. Podręcznik dla uczniów liceum technicznego, Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne SA, 1999, ISBN 83-02075019

Co w numerze?