I

Przełożono na muzykę światło Vegi…
Był to jakby Szymanowski,
Zaświatowo dziki.
Miłość nasza, gwiazda nasza
już odbiegła
W niebios manowce,
O miliony lat muzyki czy światła!
W Mlecznej Drogi zaszyła się atłas,
Zdążyła się już oprzeć o kosmosu
brzegi…
– Ach, ach, kiedy to było!
Zagrajcie najpierw gwiazdy,
A potem
Naszą miłość…

(M. Pawlikowska-Jasnorzewska:
Muzyka gwiazd, s. 17)

II

TYMOSZÓWKA, polski dwór szlachecki na południowy wschód od Kijowa, miejsce urodzin Karola Szymanowskiego… Pamięć rodu sięgała czasów króla Władysława IV. Z gromadzonych pieczołowicie pamiątek przemawiał kawał his-
torii Polski. Siostra Karola, Zofia Szymanowska, pisała we wspomnieniach:

III

„Oto puginał i róg z kości słoniowej, i czapla kita ze spinką króla Jana Sobies-kiego, cenne autografy i pióro gęsie Klementyny z Tańskich Hoffmanowej, na wielkich pergaminach nadania na urzędy Korwin-Szymańskich, z podpisami i pieczęciami królów: Władysława IV, Augus-ta Mocnego i Stanisława Poniatowskiego, kosztowne pistolety i szable, i buława hetmańska z wielkim topazem w głowicy, historyczna zbroja kirasjerska z końskim ogonem w hełmie, stare druki na perga-minach z XVI i XVIII wieku…”

(Cyt. za: Z. Chylińska, s.8)

II

Na kolejne pokolenia spoglądały oczy przodków. Na stołach we wszystkich pokojach leżały najświeższe wydania dzieł polskich pisarzy: Kasprowicza, Przybyszewskiego, Tetmajera, Micińskiego, Wyspiańskiego, Żeromskiego. W salonie koło fortepianu królowały stale sprowadzane nuty Chopina, Mozarta, Beetho-vena, Wagnera, Straussa. Śpiewano, grano, czytano.

I to był dom Karola Szymanowskiego.

(Wg Z. Chylińskiej, s. 8, 15, 16)

IV

Jeszcze kiedyś w Tymoszówce
- Ach, fumy wielkopańskie -
Graliśmy na cztery ręce
Owo „Album Tatrzańskie”.

I „czy to dziewczyna” -
I takie różne fiołecki,
I pięknie aranżowane
Fiorytury zbójeckie.

(J. Iwaszkiewicz: Jeszcze kiedyś w Tymoszówce, s. 49)

V

Oczy zamknąć i słuchać. Nasłuchiwać długo,
Czy wiatr nie wieje cichy, czy głos jej nie śpiewa,
Czy nie szumią nad domem południowe drzewa,
Czy wszystko już minęło? Promienistą strugą

Letni deszcz szemrze wokół.
Schować się na strychu,
Ciemne rozcierać farby, próbować ołówka,
Malować... Aż znów wstanie z wolna Tymoszówka,
Czas muzyka niszcząca, jak mury Jerycha.

(J. Iwaszkiewicz: Słuchając muzyki Szymanowskiego, s. 31)

VI

WARSZAWA, 6 lutego 1906 roku. „Piątek. Od samego rana Karol jest bardzo podniecony. Po raz pierwszy zasiądzie na sali jako słuchacz własnych utworów! Jego muzyka przestanie należeć wyłącznie do niego, stanie się własnością słuchaczy. Jak ją przyjmą, czy życzliwie i uważnie śledzić będą jej bieg, zamiar twórcy?”

(Z. Chylińska, s. 30)

II

Aleksander Poliński, czołowy krytyk muzyczny. Warszawa, 7 lutego 1906: „Wsłuchując się wczoraj w wykonanie utworów p. K. Szymanowskiego, ani chwilę nie wątpiłem, że mam do czynienia z kompozytorem nadzwyczajnym, może nawet geniuszem. Bo na wszystkim, co dotąd utworzył, położył piętno ge-nialności. Zarówno w jego Wariacjach fortepianowych na temat ludowy, jak w przecudnej Etiudzie b-moll, pod którą mógłby się podpisać choćby sam Chopin, jak w Uwerturze - rozbrzmiewają melodie piękne, harmonie dotychczas nie używane.”

(Cyt. za: T. Chylińska, s. 30)

I

Muzyka, która wskrzesza, porusza zbutwiałe
Woale, materiały i jedwabne kwiaty
Więdnące w starych szafach, portret akrobaty,
I frak błyszczący w paski, liliowy i biały...

Porusza me powieki, które znają zdradę,
Oczy widzące przeszłość w zielonkawej wodzie,
I w stawach pogrążone, poczerniałe łodzie,
I z morza wychodzące Sycylie, Bagdady.

(J. Iwaszkiewicz: Słuchając muzyki Szymanowskiego, s. 31)

III

WIEDEŃ. „Karol pracuje teraz bardzo intensywnie. Otrząsnąwszy się z pierwszego oszołomienia łatwością efektownego, wielkoświatowego życia, komponuje z jeszcze większą niż dotychczas zawziętością, szuka nowych środków i form artystycznej wypowiedzi”.

(Z. Chylińska, s. 35)

IV

Pnie się mozolnie, wznosi się ku górze,
Płynie melodia, leje się ton czysty,
Jęczy umarłe drzewo pod ręką artysty,
Jak nie płakało nigdy w wiosennej wichurze.

(A. Słonimski: Koncert skrzypcowy, s. 18)

VI

FLORENCJA, MANTUA, BOLONIA, WERONA, RZYM, NEAPOL, później SYCYLIA. „Karol stale marzył o podróżach, ale dopiero hojny gest najbliższego wówczas przyjaciela, Stefana Spiessa, miłośnika muzyki i w ogóle sztuki, i mecenasa artystów, umożliwił mu urzeczywistnienie tych marzeń”. (s. 37)

Później dojdzie jeszcze północne wybrzeże AFRYKI: BISKRA, KONSTAN-TINA, TUNIS i jeszcze raz SYCYLIA.

V

Jeżelibym mógł jeszcze coś powiedzieć Tobie,
Powiedziałbym: Karolu, wiesz, wracam z Sycylii,
Jaki żal, żeśmy razem tam z Tobą nie byli
Położyć trochę kwiatów na Rogera grobie.
Widziałem: góry stoją w liliowej żałobie,

[...]

Chciałbym Ci to opisać. I właśnie to robię.

(J. Iwaszkiewicz: Sonety sycylijskie, s. 19)

II

Przyjaźń z Arturem Rubinsteinem, poznaje Igora Strawińskiego. Do TYMOSZÓWKI wraca przez PARYŻ i LONDYN. Kocha swobodę. Czyta i komponuje. Artysta, obywatel świata. Znów marzy o błękitno-złotej Italii. Nadchodzą lata wojny i rewolucji.

(Wg Z. Chylińskiej, s. 42, 44)

V

[Karolu]. wracam z Sycylii,
[...]
Świątynie opuszczone, niby puste plastry,
Z których miód wyciekł, cisza kołysze niezłomna;
Wznoszą się zgruchotane słupy i pilastry

Ku niebu, które szczerzy lazur jak najrzadszy
I na błękitny morza obojętnie patrzy,
Mówiąc: życie znikome, śmierć tylko ogromna.

(J. Iwaszkiewicz: Sonety sycylijskie, s. 19)

III

NOWY JORK. W połowie stycznia 1921 roku wygodny statek unosił czwórkę przyjaciół: Karola Szymanowskiego, Artura Rubinsteina, Pawła i Zofię Kochańskich za Atlantyk. Troje z nich zostało, ale Szymanowski mimo że „ponawiązywał wiele cennych kontaktów, miał szereg wykonań i pochlebne recenzje, do robienia kariery w amerykańskim stylu nie nadawał się ani on sam, ani rodzaj jego sztuki.

W liście do Jarosława Iwaszkiewicza wyznał otwarcie:

VI

„Pomimo różnych zagranicznych pokus, które roztacza przede mną Arturek, czuję, że będę musiał wrócić do kraju! Potrzebne to koniecznie dla mojej duchowej atmosfery”.

(Cyt. za: Z. Chylińska, s. 54)

I

Karolowi Szymanowskiemu
Sen płynny, światło słyszalne,
Żywiołem w zmysłach rozlane.
Duch, który z piasku palmę wyprowadza pod obłoki same.

Wątek niedocieczony
w czasie bez przestrzeni -
pozamaterialną istotą stworzony,
nie rzucającą cieni.

(M. Piechal: Muzyka, s. 40)

II

PARYŻ, 1922 r.

„W znanej sali, gdzie prezentowali się najwybitniejsi współcześni kompozytorzy francuscy - zabrzmiała teraz muzyka Szymanowskiego. [...] Krytycy muzyczni Nowego Jorku, Paryża, Wiednia, Pragi, Wenecji nie szczędzą gorących słów pochwały dziełom Szymanowskiego”.

(Z. Chylińska, s. 60-61)

I

Sam nagi sens, obnażone sedno,
Ostateczna racja wszystkich rzeczy -
to właśnie jedyne jedno
za trudne na rozum człowieczy.

Nietykalne poruszy
religia czysta, muzyka,
wewnętrzny krajobraz duszy,
przed którym się oczy zamyka.

(M. Piechal: Muzyka, s. 40)

III

DAVOS, 1929 r.

„Karol ma ciężką gruźlicę płuc. [...] Sanatorium. Długie, puste godziny werandowania, zupełna bezczynność, zamknięty świat chorych. [...] - Ja tu wprost zdycham z tęsknoty za ukochanymi ludźmi - skarży się - marzę o powrocie i jestem chory na nienawiść do Davos”.

(Z. Chylińska, s. 76)

IV

W chłodnym górskim powietrzu płyniemy jak we śnie
Uniesieni podmuchem w błogie unisono,
I to, cośmy stracili, zgubili zbyt wcześnie,
Oto nam ręką czułą, nietknięte zwrócono.

(A. Słonimski: Koncert skrzypcowy, s. 18)

VI

ZAKOPANE - „Atma”

Jego Magnificencja Rektor Państwowej Wyższej Szkoły Muzycznej w Warszawie, doctor honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego, wielki kompozytor, zamieszkał w „Atmie”.

„Lekarze z Davos zabronili Szymanowskiemu przebywać cały rok w mieście [...]. Ponieważ obowiązki rektora nie wymagały stałego pobytu w Warszawie, kompozytor osiedlił się więc w górach, dojeżdżając do stolicy”.

(Z. Chylińska, s. 84)

V

Nad waszymi głowami
Wieczność falą swą szumi,
A człowiek, który został,
Jeszcze was nie zrozumie.

Na skałce nad siklawą
Profile zadumane,
Twarze wasze kamienne
Zwrócone ku tumanom.

(J. Iwaszkiewicz: Nad waszymi głowami, s. 48)

II

„Gazdowali tu Krzeptowscy, Marusarze, Gąsienice i Obrochty, ale gazdowali też najwięksi polscy pisarze, malarze, muzycy. [...] Do zwyczajów zakopiańskich należały »frajdy« (jak mawiał Szymanowski) taneczno-muzyczne u zaprzyjaźnionych rodzin góralskich. [...] Słynny Bartuś Obrochta, już wtedy siwiutki staruszek, z »panem Szymanowskim« polubili się serdecznie. Kompozytor mógł godzinami słuchać Bartusiowego grania, nucił za nim cicho, coś notował”.

(Z. Chylińska, s. 63)

V

Wołacie mnie ku sobie,
Ale jeszcze chwileczka,
Tam gdzie dziś łąki koszą,
Inna woła piosneczka.

Nie bądźcie tacy smutni,
Przyjaciele tatrzańscy.
Słuchajcie! Gęśliki utną:
Bartuś gra na Żywczańskiem!

(J. Iwaszkiewicz: Nad waszymi głowami, s. 48)

III

PRAGA, KOPENHAGA, SZTOKHOLM, OSLO, BERGEN, BERLIN, PARYŻ, RZYM.

Po rozstaniu z konserwatorium Karol Szymanowski dużo podróżuje, komponuje, koncertuje. „Aby żyć, trzeba grać”.

VI

„Mieliśmy z Karolem dość ważną rozmowę - donosi Anna Iwaszkiewiczowa mężowi - mówił, że pisze trochę nowy koncert fortepianowy [...]. Jest szalenie mizerny, blady, na koncercie potykał się ciągle o stopnie estrady. Nie masz pojęcia, jakie to smutne”.

(Cyt. za Z. Chylińska, s. 99)

I

Nie jak zwierciadło, lecz jak lód, ballada brzegów blask zamyka, i ptaki odlatują z nut, całując chłodną skroń muzyka.

(P Hertz: Szymanowski, s. 30)

II

GRASSE, Lazurowe Wybrzeże, Francja „Dopiero jesienią udało się Szymanowskiemu dzięki uzyskaniu »zapomogi« ministerstwa wyjechać do Paryża, a stamtąd za radą lekarza znowu do pensjonatu w Grasse.

Dlaczego ów francuski lekarz nie zakazał sanatoryjnego leczenia, a tylko pobyt »wypoczynkowy« w hotelowych warunkach - pozostanie ponurą tajemnicą. [...] Szymanowski nie zdaje sobie sprawy, że los jego już się zdecydował.”

(Z. Chylińska, s. 104)

I

Jak szekspirowski śmiech Falstaffa
błądzisz po nocy, nierozumna,
palcami biegniesz. Tu katafalk.
Muzyki nie zamknięta trumna.

I wiatr alpejski dmie. I Grasse
we mgle przedwiośnia z wolna stygnie.
I ty zastygasz. Jeszcze czas
nacisnąć klawisz tak jak dźwignię.

(P. Hertz: Szymanowski, s. 30)

IV

Karolowi Szymanowskiemu
[Kazimiera Iłłakowiczówna]

Pomiędzy gwiazdą a gwiazdą,
od przepaści do przepaści
krąży łódka głębinna.
Wiosłem Charon porusza,
odwracają się od ziemi dusze,
jeszcze zanim odpłyną.

(K. I.: Dusze powrotne, s. 21)

Wykorzystano następujące materiały:

Zofia Chylińska: Szymanowski i jego muzyka. Wyd. 2. Warszawa 1980. ISBN 83-02-00022-1

Wiersze o Szymanowskim. Zebrał i opracował Józef Opalski. Wyd. 3 poszerzone. Kraków 1986. ISBN 83-224-0348-8

Tytuł scenariusza zaczerpnięto z wiersza Jarosława Iwaszkiewicza.

Oprawę muzyczną stanowią fragmenty II Koncertu skrzypcowego Karola Szymanowskiego.

Co w numerze?