Naciski i szantaże

Od pewnego czasu głośna jest sprawa przekształcania bibliotek szkolnych w publiczne w Jarocinie. Niestety, wśród miast mogących konkurować z Jarocinem w niechlubnej misji, której konsekwencją jest m.in. likwidowanie stanowisk pracy nauczycieli bibliotekarzy, poczesne miejsce zajmuje Wrocław. Uchwałą z 2005 r. Rada Miasta w połączeniu z Wydziałem Edukacji oraz dyrekcją Miejskiej Biblioteki Publicznej dba, by ze szkół podstawowych i gimnazjalnych systematycznie znikały biblioteki szkolne prowadzone przez wykwalifikowanych nauczycieli bibliotekarzy. Od lutego br. powstały trzy kolejne biblioteki „realizujące zadania biblioteki szkolnej” (określenie Wydziału Edukacji i MBP), następne dwie planowane są na lata 2009- -2012. Wszystkie wymienione wyżej organa za nic mają wszelkie ustawy, rozporządzenia, ekspertyzy prawnicze (prawników związkowych i kancelarii prawniczych) oraz prawomocne orzeczenia sądowe, które – rzecz oczywista – jednoznacznie wypowiadają się na korzyść funkcjonowania bibliotek szkolnych jako obligatoryjnych części szkoły. Co więcej, MBP oraz Wydział ręka w rękę wywierają naciski i szantaże na dyrektorów szkół, którzy w oczywisty sposób są uzależnieni od Wydziału, ci zaś na swoich pracowników.

W mojej szkole biblioteka „publiczno- szkolna” („szkolna” oczywiście tylko z nazwy) ma zacząć działać od nowego roku szkolnego. Pomijając fakt, iż o całej sprawie dyrektor szkoły nie poinformował mnie wcześniej, a o zamiarach dowiedziałam się przypadkowo podczas odwiedzin dyrekcji wrocławskiej MBP w naszej bibliotece (po moich godzinach pracy), oburzające jest lekceważenie stanowisk rad szkoły oraz rodziców i nauczycieli popierających dalsze istnienie biblioteki typowo szkolnej. Początkowo, po natychmiastowym poinformowaniu swojej dyrekcji oraz Wydziału Edukacji i MBP, iż zaplanowane działanie niewątpliwie będzie nosić znamiona złamania prawa, byłam nieustannie zbywana twierdzeniami typu: że przecież będzie biblioteka szkolna, bo będzie się mieścić w szkole; że będę mogła pracować w bibliotece szkolnej i szkole jednocześnie, bo przecież w publicznej również pracują nauczyciele (sic!); że ja nie mam racji, bo przecież Wydział Edukacji na pewno nie postępuje wbrew prawu itd., itp.

Świadome łamanie prawa

Przedstawiane przeze mnie akty prawne i informacje prasowe były traktowane wybiórczo lub całkowicie negowane. Co więcej, odpowiadający na moje pytania pracownik MBP przyznał wręcz, że istnieją ustawy zabraniające łączenia bibliotek szkolnych i publicznych, jednak „wszystkie biblioteki publiczne, które zlokalizowane są na terenie wrocławskich szkół, nie funkcjonują na zasadzie połączenia z biblioteką publiczną. Na podstawie umowy zawieranej między Wydziałem Edukacji i MBP, ta ostatnia podejmuje się realizowania działań na rzecz szkoły, pozostając biblioteką publiczną”. Nie muszę oczywiście dodawać, że w takiej bibliotece nie jest zatrudniony nauczyciel bibliotekarz, a jeśli już zgodzi się na pracę pod skrzydłami MBP, to zamiast Karty Nauczyciela i wszelkich wynikających z tego obowiązków i przywilejów (w tym podległości wobec dyrektora szkoły, a tym samym ministra edukacji) ma kodeks pracy i dyrektora MBP (ministra kultury) za zwierzchnika. Załącznikiem do wyżej wymienionej umowy są „Zasady współpracy między filią MBP Wrocław a szkołą”, które miały jakoby powstać na podstawie konsultacji z naukowcami wrocławskiego Instytutu Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa. Pojawił się naturalnie „koronny argument” znacznego powiększenia księgozbioru, wprowadzenia centrum multimedialnego oraz dostępu do bogatszej oferty, wśród której są spotkania z pisarzami, wystawy, konkursy i inne imprezy uzupełniające program nauczania (bo przecież bibliotekarze szkolni zajmują się „tylko” wypożyczaniem, a założenie ICIM wymaga „nie lada wysiłku”, któremu może sprostać „tylko” MBP). Swoją drogą niezwykle interesująca była lektura określeń, jakie stosowali wespół Wydział Edukacji, MBP oraz dyrektor szkoły na połączenie obu instytucji (współpraca, współpraca biblioteki publicznej ze szkołą, przejęcie zadań biblioteki szkolnej, biblioteka publiczno-szkolna, wreszcie – o, ironio! – fuzja obu bibliotek).

Z działań, jakie podjęłam (powiadomienie dyrekcji szkoły, rad osiedla, rodziców i szkoły, wspólne zebranie rady szkoły z wicedyrektorem MBP, pisemne zapytania skierowane przeze mnie do radnych miasta wszystkich partii, dyrekcji MBP, Wydziału Edukacji, prezydenta miasta, odpowiedzi na ich listy), wynika jasno, że wrocławska Rada Miasta, Wydział Edukacji oraz MBP, a za nimi dyrektorzy szkół powołują się na:

– art. 67.1 Ustawy o systemie oświaty (wg nich artykuł ten jest obowiązujący, ponieważ nie jest w nim jednoznacznie zapisane, że musi to być biblioteka szkolna);

– art. 13.1-2 Ustawy o bibliotekach;

– uchwałę Rady Miasta Wrocław z 2005 r., narzucającą obowiązek realizowania „modelowego rozwiązania: restrukturyzacji sieci bibliotek publicznych”.

Wyżej wymienione organa nie biorą natomiast pod uwagę:

– art. 60.2 oraz 2.2 a-b Ustawy o systemie oświaty;

– art. 13.5-7, 10, 11.1, 18.1, 22.1, 22.3 Ustawy o bibliotekach;

– załączników 2 i 3 (§ 8.1 i 8.2) Rozporządzenia MEN w sprawie ramowych statutów publicznego przedszkola oraz publicznych szkół (Dz.U. 2001, nr 61, poz. 624);

– załączników 2 i 3 nowej podstawy programowej z dn. 23 XII 2008 (Dz.U. 2009, nr 4, poz. 17);

– stanowiska dyrektora stojącej ponad MBP Wrocław Dolnośląskiej Biblioteki Publicznej we Wrocławiu: „[…] szczegółowe kwestie prawne dotyczące statusu i organizacji bibliotek muszą być rozstrzygane nie tylko na gruncie prawa ogólnego, w szczególności ustawy o bibliotekach, ale także prawa branżowego, odrębnego dla bibliotek publicznych, szkolnych, sieci specjalnych itp. Jeżeli […] zmiany w sieci filialnej MBP odbywają się kosztem bibliotek szkolnych (likwidacja, redukcje personalne itp.), to rozstrzygnięcia dotyczące legalności tych procedur powinny być dokonywane na gruncie prawa oświatowego, które określa status i gwarancję obligatoryjnego istnienia biblioteki szkolnej jako komórki organizacyjnej szkoły, jej samodzielności merytorycznej, a także prawa i obowiązki zatrudnionych w niej pracowników”;

– art. 6, 18, 91 Ustawy o samorządzie terytorialnym.

Naciągane statuty

Wszystkie statuty wrocławskich szkół, które przejrzałam, są niezgodne z prawem, zawierają bowiem np. takie zapisy: „w szkole działa biblioteka publiczno-szkolna, jest [ona] jednocześnie biblioteką szkolną i nie podlega dyrektorowi szkoły”; „miejska biblioteka publiczna prowadzi zadania biblioteki szkolnej”; „gimnazjum korzysta ze zbiorów biblioteki publicznej, której filia znajduje się w budynku szkoły, i współpracuje z nią”. Znalazł się też statut, który w bazie potrzebnej do realizacji celów statutowych szkoły całkowicie pominął bibliotekę jako taką. Jednocześnie prawnicy, do których zwróciłam się o pomoc, wypowiadają się na temat wspomnianych umów zawieranych między Wydziałem Edukacji i MBP (de facto między dyrektorem szkoły a MBP) następująco: „Porozumienia zawierane między filiami MBP Wrocław a szkołami dotyczące przejmowania na siebie obowiązków biblioteki szkolnej przez publiczną wydają się niezgodne z prawem, nie można bowiem bez wyraźnego przepisu prawa zbywać prawa i obowiązki przyznane ustawą konkretnemu podmiotowi (szkole) na inne osoby w drodze cywilnoprawnego obrotu. Dyrektor szkoły nie może bez podstawy prawnej likwidować biblioteki szkolnej, cedując prowadzenie takiej biblioteki na bibliotekę o innym profilu i podległą innemu ministerstwu”. Prawnicy wskazują na brak jakiegokolwiek zapisu mówiącego o bibliotekach publiczno-szkolnych/ szkolno- -publicznych, a także na istniejący w „Zasadach współpracy między filią MBP Wrocław a szkołą” zapis, według którego bibliotekarze publiczni nie odpowiadają za bezpieczeństwo uczniów (!). Dyrektor MBP zdziwił się, że rodziców i mnie interesuje ta kwestia i stwierdził, że „nie widzi żadnego problemu”. Z kolei dyrektor szkoły wstępnie nam, nauczycielom, zasugerował dyżury w bibliotece i obarczył nas odpowiedzialnością za bezpieczeństwo dzieci na terenie, który przecież po podpisaniu umowy praktycznie nie podlegałby już szkole. Po moich licznych naciskach i zapytaniach dotyczących m.in. tej sprawy MBP zmienił sposób przedstawiania sytuacji: z jednego z głównych orędowników wprowadzenia bibliotek publicznych do szkół stał się ostatnim, który brałby ciężar sprawy na swoje barki, i zaczął cedować odpowiedzialność powstania biblioteki „publiczno-szkolnej” (de facto tylko publicznej) i ewentualnego utrzymania biblioteki szkolnej na dyrektorów szkół.

Sprzeczne z orzeczeniami NSA i nie tylko

Nadmienić należy, że sytuowanie na terenie szkół filii bibliotek publicznych, realizowanie przez biblioteki publiczne zadań bibliotek szkolnych, a więc likwidowanie tych ostatnich jest sprzeczne z orzeczeniami NSA i WSA, o których mało kto wie. Orzeczenia te, dostępne na stronie NSA (orzeczenia.nsa.gov.pl), mają następujące sygnatury:

– II SA/Wr 991/98 – Wyrok NSA oz. we Wrocławiu z 28 IV 2000 (biblioteka szkolna jest obligatoryjną częścią szkoły jak każda inna pracownia, nie można jej likwidować, nie można też sytuować biblioteki publicznej na terenie szkoły; od uchwały gminy odwołała się szkoła);

– IV SA/Gl 65/08 – Wyrok WSA w Gliwicach z 3 VII 2008 (usytuowanie bibliotek publicznych w innych instytucjach jest niedopuszczalne); – III SA/Lu 11/08 – Wyrok WSA w Lublinie z 21 II 2008 (biblioteki publiczne nie mogą być łączone z innymi instytucjami oraz z bibliotekami szkolnymi);

– I SA/Gd 479/02 – Wyrok NSA oz. w Gdańsku z 24 VI 2002 (wyklucza się możliwość łączenia bibliotek publicznych z innymi instytucjami kultury oraz z bibliotekami szkolnymi i pedagogicznymi);

– II SA/Sz 442/06 – Wyrok WSA w Szczecinie z 11 X 2006 (biblioteki publiczne nie mogą być łączone w struktury tzw. centrów kultury); – II SA/Ol 730/07 – Wyrok WSA w Olsztynie z 6 XI 2006 (biblioteki publiczne nie mogą być łączone z innymi instytucjami oraz bibliotekami szkolnymi).

Negatywne opinie, na które się powołałam, walcząc o swoją bibliotekę, wydali także:

– Biuro Studiów i Ekspertyz przy Kancelarii Sejmu RP (Sieć bibliotek w Polsce, zbiory biblioteczne oraz czytelnictwo w latach 90., lipiec 2001, nr 797);

– Biblioteka Narodowa i GUS (wydawnictwa Instytutu Książki i Czytelnictwa BN Biblioteki Publiczne w liczbach za lata 2000, 2001, 2007, 2008).

Warto zauważyć, że swego czasu (25 IX 2000) poseł Jan Zaciura wystąpił z interpelacją poselską w sprawie funkcjonowania bibliotek publiczno- szkolnych, na którą odpowiedział podsekretarz stanu Wojciech Książek (9 X 2000; oba teksty są dostępne na stronie www.parlament.vortale. net). Jednocześnie Instytut Książki i Czytelnictwa BN i GUS poinformowały, że minister kultury i dziedzictwa narodowego zwrócił pisemnie uwagę wojewodów na niezgodność z prawem powoływania tzw. bibliotek publiczno-szkolnych, w związku z czym wojewodowie mają obowiązek rozstrzygać spory na korzyść bibliotek szkolnych (Biblioteki Publiczne w liczbach 2000, Wydawnictwo BN, 2001). Fakt ten zamierzam skrupulatnie wykorzystać.

Oszczędności to mit!

Wielokrotnie powtarzany argument oszczędności można, jak się wydaje, włożyć między bajki. Rozmowa z dyrektorem wrocławskiej MBP, który przedstawił wysokość zarobków bibliotekarzy publicznych, przekonała mnie, że oszczędność jest żadna. Zresztą sam projektodawca, uzasadniając swoją decyzję o dodaniu art. 13.7 do Ustawy o bibliotekach, napisał: „Praktykowane w Polsce łączenie bibliotek w centra przez niektóre samorządy nie przynosi spodziewanych oszczędności finansowych, a niewątpliwie odbija się na rozwoju intelektualnym […]” (druk 3135 Komisji Kultury i Środków Przekazu Sejmu RP III Kadencji z dn. 12 VI 2001).

Jak się wydaje dobrym argumentem jest fakt, iż bibliotekarze publiczni mają własne odrębne rozporządzenia dotyczące ich pracy. Są to: Rozporządzenie Ministra Kultury i Sztuki z dn. 9 III 1999 w sprawie wymagań kwalifikacyjnych uprawniających do zajmowania określonych stanowisk bibliotekarskich w bibliotekach oraz trybu stwierdzania tych kwalifikacji oraz Ustawę o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej. Rozporządzenie wyraźnie mówi, że nie dotyczy ono bibliotekarzy na stanowiskach nauczycielskich (w szkołach i bibliotekach pedagogicznych; art. 7), zaś ww. ustawa informuje, że pod działalność kulturalną podlegają tylko biblioteki publiczne (brak odniesienia do bibliotek szkolnych). Dodatkowo istnieje klasyfikacja zawodów i specjalności (www.praca. gov.pl), w której istnieją dwa odrębne zawody: nauczyciel bibliotekarz (kod 235901) i publiczny bibliotekarz (kod 348202).

Kreatywne poprawianie czytelnictwa

Jak już jednak wiadomo, prawo jest ostatnią rzeczą, która interesuje władze, urzędników i dyrektorów niektórych wrocławskich szkół. Wszelkie działania organizacji zrzeszających nauczycieli bibliotekarzy w sprawie utrzymania bibliotek szkolnych, nawet jeśli długoterminowe, są słuszne. Jednak dążenia władz lokalnych i państwowych do oszczędzania (pozornego, jak się okazuje) kosztem bibliotek szkolnych zauważalnie przybierają na sile. Tym bardziej że według wszelkich danych Biblioteki Narodowej i GUS-u bibliotekom publicznym spada czytelnictwo. Łatwiej przecież, zamiast przyciągnąć czytelników do siebie, umiejscowić je w szkołach kosztem bibliotek szkolnych, bo przecież każdy uczeń „coś przeczytać musi”. Rośnie statystyka, rośnie więc samozadowolenie ze „słusznie” podjętych uchwał – wszystko w porządku. Czas zatem nagli i na nic – jak sądzę – zdadzą się referaty wygłaszane na konferencjach, spotkania w zacnym i mądrym gronie, jeśli bibliotek szkolnych już po prostu nie będzie.

Skoro więc ani zdrowy rozsądek, ani ustawy i rozporządzenia, ani tym bardziej prawomocne orzeczenia sądowe nie są w stanie przekonać naszych państwowych i lokalnych decydentów, a MEN milczy, proponuję może radykalne, ale jak się wydaje, jedyne w takiej sytuacji wyjście: pozostaje chyba tylko podanie sprawy do Najwyższej Izby Kontroli, prokuratury – jedynych instytucji, przed którymi respekt może czują jeszcze wszyscy. Odwoływanie się do sądów pracy lub administracyjnych jest jednorazowe i nie dość widoczne dla władz. Izba, po przedstawieniu jej ww. aktów prawnych, stwierdziła, że prawo nadal obowiązuje i czeka na oficjalne pismo w tej sprawie. Zrozumiałe jest jednak, że pojedynczy bibliotekarz szkolny znajduje się pod ogromną presją wydziału edukacji i swojej dyrekcji (ileż to osobiście się nasłuchałam, że działam tylko we własnym interesie albo na szkodę szkoły, że reprezentuję jakąś partię polityczną) i, jak wskazuje przykład bibliotekarki z Jarocina, pani Elżbiety Zamarii, ponosi konsekwencje tej walki o dobro szkoły i uczniów. Czy zatem nie ogromną odwagą (głupotą?) byłoby skierowanie przez niego samodzielnie sprawy do NIK-u lub/ i prokuratury? Czy nie mogą zająć się tym nasze organizacje?

Co w numerze?