Narrator 1: 14 sierpnia 2004 r. w Krakowie, w wieku 93 lat zmarł Czesław Miłosz – jeden z najwybitniejszych polskich poetów XX w. Był on również pisarzem i eseistą. Wniósł ogromny wkład w rozwój polskiej kultury. Kilka pokoleń Polaków uznawało go za autorytet moralny. W swoich dziełach wyrażał ich niepokoje, tęsknoty i nadzieje. Jego głos otworzył nam drogę do zjednoczonej Europy.

Narrator 2: Śmierć Miłosza wstrząsnęła przyjaciółmi i znajomymi poety oraz wielbicielami jego twórczości. Na wieść o tym wydarzeniu Leszek Kołakowski powiedział: „Śmierć kogoś, kto właśnie ukończył lat 93 i od dłuższego czasu złożony był niemocą, nie powinna chyba budzić zaskoczenia, ale budzi zaskoczenie i smutek jak każda śmierć kogoś szczególnie ważnego – dla nas, dla Polski, dla mnie samego. Miłosz był do dzisiaj najwybitniejszym poetą polskim XX w., w tym przekonaniu nie jestem osamotniony […]. Był poetą myśli trudnej, potykającej się o sprawy dla życia naszego główne: o sprawę Boga i wiary, […] rozumu i miłości […]”.

Narrator 1: Na uroczyste pożegnanie polskiego wieszcza, które miało miejsce 27 sierpnia 2004 r. w Bazylice Mariackiej w Krakowie, Urszula Kozioł napisała wiersz Na odejście Poety.

Osoba 1: Chciałabym poznać wiersz który chodził […].

(recytacja wiersza Na odejście Poety)

Narrator 2: Czesław Miłosz urodził się 30 czerwca 1911 r. w dworku w Szetejniach na Litwie. W 1929 r., po ukończeniu nauki w wileńskim gimnazjum, zdał maturę i rozpoczął studia na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie. Najpierw studiował na Wydziale Polonistycznym, potem na Wydziale Prawa i Nauk Społecznych. Magisterium prawnicze uzyskał w 1934 r.

Narrator 1: Debiut poetycki Miłosza miał miejsce w 1930 r. Przyszły noblista opublikował wówczas w piśmie „Alma Mater Vilnensis” dwa wiersze: Kompozycja i Podróż. Rok później został współzałożycielem grupy poetyckiej Żagary. Przez dwa lata wchodził w skład redakcji pisma o tym samym tytule. Wiersze poety publikowały także czasopisma „Linia” i „Kamen”. W 1933 r. ukazał się książkowy debiut Miłosza – Poemat o czasie zastygłym. Rok później poeta otrzymał Nagrodę im. Filomatów przyznawaną przez Związek Zawodowy Literatów Polskich. Wtedy też, jako stypendysta Funduszu Kultury Narodowej, wyjechał do Paryża.

Osoba 2:

W snach powracają do mnie lata na obczyźnie.

I tylko wtedy wiem, ile cierpiałem.

Nasze minione życie jest zakryte,

Albo zamurowane, jak to robią pszczoły,

Zalepiając woskiem miejsca uszkodzone.

Kto potrafiłby istnieć zachowując pamięć

Wszystkich poniżeń wyniosłej ambicji,

I pobłażliwych spojrzeń na biedaka,

Który myśli, że, tak jak w domu, jest tutaj coś wart? […]

(fragmenty wiersza Emigrować)

Narrator 2: Po powrocie z Francji poeta podjął pracę w Polskim Radiu w Wilnie, publikując jednocześnie swoje utwory w pismach „Poprostu” i „Karta”. W 1934 r., w związku z procesem wytoczonym redaktorom „Poprostu”, został usunięty z rozgłośni wileńskiej i przeniósł się do Warszawy. W stolicy znalazł zatrudnienie w Biurze Planowania Programów Centrali Polskiego Radia, gdzie pracował do września 1939 r. Wcześniej, w 1936 r., wydał swój drugi tom poetycki Trzy zimy. Po wybuchu wojny Miłosz ewakuował się na krótko do Rumunii. Po powrocie do Warszawy pracował jako woźny w Bibliotece Uniwersyteckiej. W 1942 r. opracował wydaną w podziemiu antologię Pieśń niepodległa i pod pseudonimem Jan Syruć opublikował Wiersze.

Narrator 1: Po zakończeniu wojny pisarz wraz ze swoją pierwszą żoną Janiną zamieszkał w Krakowie. Wiersze publikował na łamach pism „Twórczość”, „Odrodzenie” i „Przekrój”. W 1945 r. za swoje poezje zebrane w tomie Ocalenie otrzymał nagrodę Ministra Kultury i Sztuki. W tym samym roku Miłosz rozpoczął pracę w polskiej dyplomacji. Trzy lata później, w 1948 r., ogłosił Traktat moralny.

Osoba 3:

Żyjesz tu, teraz. Hic et nunc..

Masz jedno życie, jeden punkt.

Co zdążysz zrobić, to zostanie,

Choćby ktoś inne mógł mieć zdanie […]

A więc pamiętaj – w trudną porę

Marzeń masz być ambasadorem,

Tych marzeń sennych z głębi mroku,

Co mają pulchną twarz baroku […].

(fragmenty Traktatu moralnego)

Narrator 2: Jesienią 1950 r. Miłosz powrócił do Europy i został sekretarzem polskiej ambasady w Paryżu. Na początku następnego roku poprosił władze francuskie o azyl polityczny. Od tego czasu był przez polskich komunistów uznawany za wroga. Jego utwory zostały poddane cenzurze. Polacy mogli je poznawać tylko z nielicznych egzemplarzy przemycanych potajemnie do Polski. W wyniku współpracy z Jerzym Giedroyciem wiersze Miłosza opublikowało czasopismo „Kultura”, a jego książki wydał Instytut Literacki. Znalazła się wśród nich m.in. powieść Zdobycie władzy oraz tom esejów Zniewolony umysł.

Narrator 1: W 1960 r. Czesław Miłosz wyjechał z Francji i zamieszkał w Stanach Zjednoczonych. Otrzymał posadę profesora na Wydziale Języków i Literatur Słowiańskich Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley. Pracował tam do 1978 r., gdy przeszedł na emeryturę. W latach 70. XX w. ukazały się ważne tomy jego wierszy. Były to m.in. Król Popiel i inne wiersze, Gucio zaczarowany, Miasto bez imienia. Sławę zdobyła także eseistyka Miłosza: Widzenia nad zatoką San Francisco i Prywatne obowiązki. W 1973 r. ukazał się pierwszy jego anglojęzyczny zbiór wierszy Selected Poems, a wkrótce inne tomy wydane po angielsku. W tym samym czasie opublikowano kolejne tomy jego poezji: Gdzie wschodzi słońce i kędy zapada, Ziemia Ulro oraz zapis rozmów z Aleksandrem Watem Mój wiek. W następnych latach Miłosz podjął pracę nad przekładem Biblii. W jej wyniku ukazała się m.in. Księga Hioba, Księga pięciu megilot i Ewangelia według Marka. Apokalipsa.

Osoba 4: W służbie polskiej poezji żyć postanowiłem […].

(recytacja wiersza Toast)

Narrator 2: W 1980 r. Czesław Miłosz za całokształt twórczości otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury. Nie była ona jedyną. Wiele polskich i zagranicznych uczelni przyznało mu doktorat honoris causa. Otrzymał także wiele nagród od fundacji i różnych narodów. Odznaczony został Orderem Orła Białego. Spośród wszystkich wyróżnień najbardziej sobie cenił tytuł obywatela honorowego powiatu kiejdańskiego, otrzymany podczas pobytu na Litwie w 1992 r.

Osoba 5:

Litwo, ojczyzno moja.

Żarliwie i prosto powtarzam słowa naszego pacierza.

Ziemio nieżyzna bławatków i ostów,

Białych kościołów na płaskich wybrzeżach,

Nieba smutnego i szerokich mgieł, Jezior szumiących trzcinami.

[…] szepczę i wołam twe imię, twą nazwę,

A wiatr głęboki topolami chwieje I klaszcze w liście pochylonych drzew […].

Litwo. Ojczyzno upartych niepogód,

Podarta wichrami jak wiszar

Skrzywdzona przez stulecia i bóstwa […].

(fragmenty wiersza Litwa)

Narrator 1: Od lat 90. XX w. książki polskiego noblisty były tłumaczone na wiele języków i wydawane na całym świecie. Powstały wówczas kolejne jego utwory – Hymn o perle, Nieobjęta ziemia, Zaczynając od moich ulic. W 1999 r. ukazała się polemiczna Wyprawa w Dwudziestolecie. Dużym uznaniem cieszyły się również kolejne tomy poezji: To wydane w 2000 r. oraz Druga przestrzeń z 2002 r. Wiosną tegoż roku ukazała się książka złożona z felietonów publikowanych na łamach „Tygodnika Powszechnego”.

Osoba 6:

Jakże to dziwne, niezrozumiałe życie!

Jakbym wrócił z niego niby z długiej podróży,

i próbował sobie przypomnieć, gdzie byłem i co robiłem.

Nie bardzo się to udaje, a już najtrudniej zobaczyć tam siebie […]

(fragment wiersza Po podróży)

Narrator 2: Czesław Miłosz był dwukrotnie żonaty. W 1944 r. zawarł związek małżeński z Janiną Dłuską, z którą miał dwóch synów. Po śmierci pierwszej żony ożenił się w 1992 r. z Carol Thigpen, zmarłą w 2002 r. Po jej śmierci napisał poemat Orfeusz i Eurydyka.

Osoba 7:

Ruszyli. Najpierw on, a za nim, ale nie zaraz,

Stukanie jego sandałów i drobny tupot

Jej nóg splątanych suknią jak całunem […].

Stawał i nasłuchiwał. Ale wtedy oni

Zatrzymywali się również, nikłe echo.

Kiedy zaczynał iść, odzywał się ich dwutakt,

Raz, zdawało mu się, bliżej, to znów dalej […].

Teraz dopiero krzyczało w nim: Eurydyko!

Jak będę żyć bez ciebie, pocieszycielko!

Ale pachniały zioła, trwał nisko brzęk pszczół.

I zasnął, z policzkiem na rozgrzanej ziemi.

(fragment wiersza Orfeusz i Eurydyka)

Narrator 1: Ciało Czesława Miłosza zostało złożone w Krypcie Zasłużonych Klasztoru oo. Paulinów na Skałce w Krakowie, w prostym granitowym sarkofagu. Podczas pożegnania poety Wisława Szymborska powiedziała: „Żegnamy się dzisiaj z poetą, ale nie żegnamy się z jego poezją. Ona nas wszystkich tutaj obecnych i wszystkich nieobecnych przeżyje na pewno”.

Narrator 2: Życie i twórczość Czesława Miłosza wspomina wiele osób.

Osoba 8: Andrzej Wajda określił poetę „wielkim wspaniałym artystą XX i XXI w., który zmienił rzeczywistość”.

Osoba 9: Stanisław Lem napisał o nim: „Nikt tak jak Miłosz nie sięgał głęboko w przeszłość naszej kultury literackiej i nikt tak dobrze jak on nie potrafił mówić o tym, co nas spotkało w przeszłości”.

Osoba 10: Poeta Adam Zagajewski uważa, że w osobie Miłosza „było pięciu pisarzy w jednej osobie – fenomenalny poeta, niezwykły myśliciel, bo u Miłosza łączy się aspekt artystyczny z pracą myśliciela, i to w skali światowej. Jego wiersze otwierały nam oczy i umysły”.

Osoba 11: Adam Michnik powiedział: „Nie sposób ogarnąć dzieła Miłosza. Nie było od czasu Kochanowskiego, a potem od czasu Mickiewicza pisarza, który by bardziej odcisnął się na polskiej kulturze; więcej – na kształcie polskości, dzięki niemu mamy szansę się stać Polakami innego gatunku”.

Narrator 1: Czesław Miłosz w 1991 r. napisał wiersz pod tytułem Sens, w którym przedstawił wizję własnej śmierci.

Osoba 12:

Kiedy umrę, zobaczę podszewkę świata.

Drugą stronę, za ptakiem, górą i zachodem słońca.

Wzywające odczytania prawdziwe znaczenie.

Co nie zgadzało się, będzie się zgadzało.

Co było niepojęte, będzie pojęte.

– A jeżeli nie ma podszewki świata? […].

(fragment wiersza Sens)

Narrator 2: Na to pytanie Czesław Miłosz zna już odpowiedź…

Co w numerze?