Melodia Piosenka o mojej Warszawie – stare nagranie Mieczysława Fogga. Gdy muzyka cichnie, powoli wchodzą wykonawcy. Narrator przedstawia każdą postać.

Narrator I:
Jak strasznie mało wiemy o ludziach nam bliskich! Operujemy paru uproszczonymi sądami, przypisujemy im zasłyszane anegdoty. Kiedy przyjdzie napisać o nich wspomnienie, ale takie rzetelne, okaże się, że przeminęli, wymknęli się nam, że z długich rozmów została zaledwie garsteczka nieporadnie powtarzanych słów. Tak było i z poetą Władysławem Broniewskim, naszym kochanym Władkiem, swojakiem
z Płocka.

I
Żyję sobie, jestem poetą,
diabli komu do tego.
Łażę, depczę warszawski beton,
piszę wiersze – z niczego. […]
O świcie jestem znużony,
patrzę w okno i milczę.
Wtedy mi ciąży najmilsze,
smutne spojrzenie żony...
(Wiersze o wczesnej wiośnie pisane późną jesienią – I)

Narrator II:
Broniewski. Wielki nieobecny polskiej poezji. Niejeden pomyśli: komunista, poeta rewolucyjny. Czy tylko tak powinniśmy go kojarzyć? Spróbujemy dziś zrewidować wszelkie utarte klasyfikacje dotyczące tego poety. Chcemy pokazać go od innej strony, jako czującego i wrażliwego człowieka. Chcemy dziś zrobić ukłon w stronę tego zapomnianego, a niegdyś hołubionego artysty. Chcemy ożywić jego wizerunek, chcemy, by ożyła jego poezja. Zawita wśród nas Broniewski, jakiego nie znamy. Przemówią teraz do nas jego wiersze, a także ci, których już nie ma, a którzy go znali i z nim obcowali.

Narrator I:
Urodzony 17 grudnia 1897 r., wcześnie osierocony przez ojca, był wychowywany przez matkę i babkę. W duchu patriotyzmu. Można zasygnalizować krótko jego biografię hasłami: legionista, żołnierz wojny polsko-bolszewickiej, kawaler orderu Virtuti Militari i czterech Krzyży Walecznych, żarliwy piłsudczyk, ochotnik II wojny światowej, heroiczny więzień sowieckich katowni, żołnierz Armii Andersa, orędownik sprawiedliwości i obrońca proletariatu.

Narrator II:
Była Nagroda Literacka miasta Łodzi i Złoty Krzyż Zasługi, dwukrotnie przyznana Państwowa Nagroda Literacka I stopnia, Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski.

Narrator I:
To sporo jak na jeden życiorys. Warto dodać, że wierzył w możliwości nowego ustroju i w to, że nowa Polska socjalistyczna stworzy inny, lepszy świat, w którym rządzi sprawiedliwszy stosunek do człowieka.
A okazał się to zupełnie inny socjalizm.

II

Nie uszedłem w życiu pół drogi
a już zewsząd czai się rozpacz...
O dalekim, minionym, drogim
powiedz, serce, albo się rozpłacz, [...]
Dzięki, dzięki za każde słowo,
dobrzy ludzie z dziecięcych wspomnień
niech wam szumi wiślanie, sosnowo
wiatr, co ślady tam zamiótł po mnie.

(Miasto rodzinne)

Narrator zapowiada wchodzącą postać.

Wojciech Żukrowski:

Widzę go, z włosem siwiejącym, rozwianym wiatrem od Wisły, krzepki, zwalisty, z rękami w kieszeniach, z tym jakby drwiącym uśmiechem, którym pokrywał wzruszenie. To było serdeczne chłopisko, znał siłę swego słowa i tę, którą się lubił popisywać po kielichu - fizyczną. Pływał daleko w morze, szalał na rowerze, kładł naszych sflaczałych literatów, próbując „na rękę". Miał tę rzadką odwagę, nigdy nie wyparł się tego, co napisał, nawet kiedy podsuwano wygodne tłumaczenia. Była w nim jakaś szlachetna prawość. Nie wstydził się mówić wprost: „Kocham Polskę, kocham ten Lud!".

III

Nie wiem, co to poezja,
nie wiem, po co i na co,
wiem, że czasami ludzie
czytają wiersze i płaczą

(Robotnik z Radomia)

IV

Nic ludzkiego nie jest mi obce,
ból i radość rozdaję wszystkim,
człowiek pieśni mojej surowcem,
pieśni pełnej krwi, a nie mistyki.

([***] Przyjacielu, los nas poróżnił)

Narrator zapowiada wchodzącą postać.

Wiktor Woroszylski:

Zawsze był niezależny. Pisał to, co chciał pisać. Jeśli się teraz mówi, że coś pisał, bo takie było zamówienie partii, to nieprawda. Z zamówień sobie kpił, lekceważył je, gdy były niezgodne z tym, co myślał.

Przypomina mi się historia, kiedy Bierut zaproponował mu napisanie nowego hymnu polskiego. Uważał, że Mazurek Dąbrowskiego już się przeżył. „Towarzyszu Broniewski, musi powstać nowy hymn. Napiszecie go wy, nasz wielki poeta". Broniewski był zaskoczony, poprosił o czas do namysłu, a potem odpowiedział: „Zbyt drogi jest mi hymn Jeszcze Polska nie zginęła, żebym odważył się napisać cokolwiek innego!".

Piosenka w wykonaniu Mazowsza Ukochany kraj (krótki fragment).

V

Ty przychodzisz jak noc majowa,
biała noc, uśpiona w jaśminie,
i jaśminem pachną twoje słowa,
i księżycem sen srebrny płynie,
płyniesz cicha przez noce bezsenne
- cichą nocą tak liście szeleszczą -
szepcesz sny, szepcesz słowa tajemne,
w słowach cichych skąpana jak w deszczu. [...]

(Poezja)

Wiktor Woroszylski:

Nigdy nie był sztywny. Z większością przechodził na „ty", bo tak widział świat i ludzi. Ze światem był na „ty". Poznałem go jako młody człowiek. Ja miałem 22 lata, on 52. Już w czasie pierwszego spotkania zaproponował, byśmy mówili sobie po imieniu.

VI

Ja nie chcę wiele:
Ciebie i zieleń,
i żeby wiatr kołysał
gałęzie drzew,
i żebym wiersze pisał
o tym, że...
każdy nerw,
każda chwila samotna,
każdy ból - jakże częsty, jak częsty! -
zwiastuje odchłań,
mówi: nieszczęsny... [...]

(Zielony wiersz)

Narrator zapowiada wchodzącą postać.

Kira Gałczyńska, córka Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego:

Należał do ludzi zawsze umiejących powiedzieć prawdę. Jeśli przeczytał kiepskie wiersze kolegi - mówił mu w oczy, że czytał już lepsze jego utwory. Jeśli trafiał na znakomite - nie zwlekał z serdeczną nuta podziwu. Nie było w nim cienia zawiści, typowego dla tego kręgu ludzi. Ojcu na swoim tomie Mazowsze napisał: „Kochanemu poecie i naprawdę poecie, K. I. Gałczyńskiemu, z serca W. Broniewski, Warszawa, 17 stycznia 1953 r."

Narrator II:

Spod pióra Broniewskiego wyszły piękne liryki poświęcone miłości. Kobiety otaczał szczególną estymą, uwielbiał obdarowywać je kwiatami. Weintraub wspomina, że zawsze w związkach z kobietami szukał jakiejś namiastki życia rodzinnego i ciepła.

I

Rozmyślam coraz częściej,
od pewnego wieczoru,
że chyba moje szczęście
jest zielonego koloru [...]
Przeczytaj tę bajkę,
nim uśniesz,
jeśli chcesz.
Szczęście? -
to co dzień dostać jeden uśmiech
i zwrócić jeden wiersz.

(Szczęście)

II

W morze spienione, w szumiące morze
gwiazdy spadały i nikły.
Oto ci serce dzisiaj otworzę -
To przypływ, miła, to przypływ! [...]
Miła, ja płaczę... Gwiezdny alkohol
ma posmak cierpki i przykry.
Fala powraca szemrząc ci: „Kocham".
To przypływ, miła, to przypływ.

(Przypływ)

III

Tyś mnie kochała, ale nie tak,
jak kochać trzeba,
i szliśmy razem, ale nie w takt -
przebacz.

Ja jeszcze długo... Rok albo dwa.
Potem zapomnę.
Teraz, gdy boli, teraz, gdy trwa,
dzwonię podzwonne. [...]
Cóż mam od życia? - chyba już wiesz,
czujna i płocha? -
tylko ten smutek, tylko ten wiersz,
który mnie kocha.

(Wiersz ostatni)

Narrator II:

Był w trzech związkach małżeńskich, ale mówiło się, że zawsze dbał o rodzinne więzi, chciał, by rodzina trzymała się razem. W tym samym roku, w którym urodziła mu się wnuczka Ewa, zaadoptował córkę swojej ukochanej Marii, Majkę.

Jego pierwsze małżeństwo z Janiną Kunig rozpadło się. Choć małżeństwem byli do 1938 r., to do końca życia Władysława przyjaźnili się. Drugie, z aktorką Marią Zarębińską, było krótkie i szczęśliwe, zostało nagle przerwane przez los.

Kira Gałczyńska:

To tej kobiecie poświęcił przejmujące wiersze - jej chorobie, a wcześniej - aresztowaniu, przesłuchaniom na Szucha, okresowi Pawiaka i Oświęcimia. I wreszcie śmierci, którą ciężko przeżył. Śmierć Marii zapoczątkowała w sposób widoczny okres choroby alkoholowej. Pamiętam poetę wspominającego jej imię: Marysieńka, Marychna. Jakiś rozdzierający szept tonący w szlochu.

IV

Kupiłem fiołek alpejski
Marii.
„Na co nam fiołki alpejskie?" -
mówią umarli.
[...] itd. do końca wiersza

(Fiołek alpejski)

Kira Gałczyńska:

O Władysławie Broniewskim niemal wszyscy notują: pił i telefonował po nocy, zamęczając czytaniem wierszy. Tylko jakoś nikomu nie przyszło do głowy zapytać dlaczego? Co sprawiło, że coraz częściej uciekał w alkohol? Że jedyne chwile, kiedy próbował coś w swoim stanie ludziom powiedzieć, to były te nocne godziny, kiedy po prostu m u s i a ł usłyszeć czyjś głos.

Potem, najniespodziewaniej dla wszystkich, ożenił się po raz trzeci, z Wandą Burawską.

Narrator zapowiada wchodzącą postać.

Ewa Zawistowska, wnuczka Broniewskiego:

Bardzo kochałam Dziadzia Władzia. Kiedy umarł, miałam 14 lat. Pisał pięknie.

W klasach starszych dowiedziałam się, że Władysław Broniewski to Wielki Poeta Rewolucyjny, posąg spiżowy wytaczany na scenę z okazji Ważnych Świąt. Żywy pomnik, który nic wspólnego z moim Dziadziem Władziem nie miał. Wtedy Go rozdwoiłam.

Do poezji przekonałam się już po jego śmierci. Sięgnęłam kiedyś po tomik Anka, który leżał u babci Jasi, pod dużym zdjęciem mamy. Zdjęcie jest niemal mistyczne. Mama z profilu, przymknięte oczy. To była jej ostatnia fotografia. Książeczka miała datę 30 sierpnia 1956 r. i dedykację: „Matce najukochańszego Dziecka - tego Dziecka Ojciec".

Byłam sama w dużym domu babci. Wtuliłam się w fotel, czytałam wiersze o Mamie, płakałam, znowu czytałam.

V

Ewciu, ty masz piegi.
Mama tak samo.
Ewciu, trochę przebiegnij,
mama tak samo.

[....] itd. do końca wiersza

([***] Ewciu, ty masz piegi)

Narrator I:

Po kilku latach, w 1954 r., poeta przeżył kolejną wielką tragedię osobistą - tajemniczą, prawdopodobnie samobójczą, śmierć córki Anki - Joanny Kozickiej. Wiązał z nią wiele zawodowych planów. Zamierzał nakręcić film reportażowy o Wiśle ze swoimi tekstami. Nawet rozpoczęli część prac.

Ewa Zawistowska:

Dziadek kochał Ankę wyjątkową miłością. Ponad żonami, kochankami. Ponad wojną, która ich rozdzieliła tylko terytorialnie. Kontakt intelektualny i duchowy nie przepadł. Oboje są na zdjęciach. Są w listach. W żywych przedmiotach martwych, które zostawili.

Miałam sześć lat, kiedy umarła Anka, moja Mama.

VI

Anka, to już trzy i pół roku,
długo ogromnie,
a nie ma takiego dnia, takiego kroku,
żebym nie wspomniał o mnie [...]
Na Powązkach ośnieżona mogiła,
brzozy coś mówią szelestem...
Powiedz, czyś ty naprawdę była,
bo ja jestem.

([***] Anka! To już trzy i pół roku)

Narrator zapowiada wchodzącą postać.

Lesław Bartelski:

Pamiętam moje wykłady monograficzne z 1970 r. Gdy padło jego nazwisko, na sali wyczułem, że wszyscy są przeciw mnie. Przewidując tego rodzaju nastawienie, powiedziałem: „Właściwie nie znacie twórczości Broniewskiego, przeczytam wam poemat Kasztan, zaczęty we Lwowie wiosną 1940 r. w więzieniu, a zakończony dopiero w 1943 r. w Jerozolimie". Już po pierwszych linijkach poematu studenci, mówiąc metaforycznie, wstrzymali oddech. Przeżywali głęboko nieznany im poemat. Od tej chwili uważnie wsłuchiwali się w moje słowa.

W 1959 r. oznajmił, że musi „ruszyć z miejsca, bo czuje, że od paru lat mało pisze i nie tak, jakby chciał".

I

Coraz krótsze wiersze,
życia coraz mniej...
Wietrze, mój młody wietrze,
wiej!
[...] itd. do końca wiersza

([***] Coraz krótsze wiersze)

Wiktor Woroszylski:

Bardzo chętnie recytował wiersze - nie tylko własne, ale także Słowackiego albo poetów rosyjskich. Pamiętam pewien epizod z 1961 r. z Festiwalu Młodzieży i Studentów w Gdańsku. Nocny bar w Grand Hotelu w Sopocie. Broniewski godzinami recytował wiersze. Słuchali go kelnerzy, słuchali goście. Był niezmordowany. Recytował do rana. Rano wyszedł na molo. Był wesoły, szczęśliwy. Wszyscy kiwali głowami z zachwytem. „Niespożyty" - szeptano. Było to na rok przed jego śmiercią.

II

Życie jest diabła warte
poza Szopenem, Mozartem;
poza Słowackim i Mickiewiczem
jest w ogóle niczem.

Ja nie, żeby pisać Sonety,
nie żeby Króla Ducha -
sercem poety
pragnę posłuchać. [...]

(Po co żyjemy)

Narrator zapowiada wchodzącą postać.

Wanda Broniewska, żona poety:

Bardzo wcześnie zorientował się, że jest śmiertelnie chory, ale przyjął to prosto, po żołniersku, z tak charakterystycznym dla niego hartem, odwagą i spokojem. Na kilka dni przed 10 lutego 1962 r. poprosił, żebym mu przeczytała jego wiersze - chciał się z nimi pożegnać. Aż jednej złej nocy, już w klinice, powiedział:

„Przejdź już do tych, które oboje najbardziej lubimy". Niedopowiedziane było: „Nie ma już czasu".

III

Mnie ta ziemia od innych droższa,
ani chcę, ani umiem stąd odejść,
tutaj Wisłą, wiatrami Mazowsza
przeszumiało mi dzieciństwo i młodość. [...]

(Mój pogrzeb)

Narrator zapowiada wchodzącą postać.

Marek Hłasko:

Kiedy myślę o nim, przypomina mi się najgenialniejsza scena śmierci, jaką czytałem w Wojnie i pokoju, kiedy jeden człowiek umiera, a drugi pyta: „I gdzie on teraz jest?". Ja także pytam się siebie: I gdzie on teraz jest?

Czy istnieje dla nas, ludzi, takie miejsce - jak w tej murzyńskiej pieśni - gdzie spotkamy się wszyscy: czyści, dobrzy i bez gniewu. A jeśli spotkamy się tam, to o czym będzie pisał i w co będzie wierzył?

IV

A kiedy będę umierać,
skoro umierać mam,
ty nie bądź przy tym i nie radź:
już ja potrafię sam.
Ja chcę mieć oczy otwarte
i podniesioną skroń,
chcę umrzeć ot tak - na wpół żartem,
a w ręku niech będzie broń. [...]

(A kiedy będę umierać)

Wszyscy wykonawcy wychodzą na środek, mówią do publiczności.

Lesław Bartelski:

Miał z pozoru wszystko, czego zapragnął, z wyjątkiem wewnętrznego spokoju. Był „drzewem rozpaczającym", chociaż poza wierszami dla Anki nie przyznawał się do tego. Mocny, płocki dąb został powalony.

Kira Gałczyńska:

Był bardzo nieszczęśliwy, zostawiony sam sobie w swej tragedii, łzom, które zamieniał na ziejące rozpaczą wiersze.

Wojciech Żukrowski:

Odszedł, a jednak pozostał.

Janina Broniewska:

Nie wyrzekł się siebie nigdy, nie tuszował pomyłek życiorysu.

Marek Hłasko:

Nie potrafię o nim myśleć inaczej jak dobrze, nie potrafię przestać czytać jego wierszy i nie potrafię przestać ich kochać.

Wiktor Woroszylski:

Był po prostu dobrym człowiekiem i wiernym przyjacielem. Tych, których raz pokochał, nie wyrzekał się nigdy. Wdzięczny jestem losowi za to, że znałem Broniewskiego. Mogłem przy nim być, rozmawiać.

Głos (nagranie z taśmy z efektem pogłosu):

Dzięki, dzięki za każde słowo,
dobrzy ludzie z dziecięcych wspomnień
niech wam szumi wiślanie, sosnowo
wiatr, co ślady tam zamiótł po mnie.

Wszyscy (ze wzrokiem uniesionym ku górze, machając rękoma):

Pozdrawiamy ciebie, nasz drogi poeto!

Wszyscy uczestnicy programu śpiewają (zerkając ku niebu) piosenkę z repertuaru Seweryna Krajewskiego Jak tam jest?

Co w numerze?