Jasno oświetlona scena, na środku stoją stół i dwa krzesła, wychodzi postać ubrana w wojskowy mundur, ma teczkę, wyjmuje z niej kartki, siada. Przez chwilę myśli. Wstaje. Rozpoczyna wykład.

Scena I

Wojskowy (do publiczności):
Dzień dobry. Przypominam: egzamin już wkrótce. Większość z was nie zaliczyła jeszcze materiału z poprzedniego semestru. Proszę pokazać, że potraficie walczyć. Jakoś duch w was upada. Weźcie się w garść! Przed nami bardzo trudne tematy. Dziś zajmiemy się zagadnieniem związanym z walkami w mieście. Proszę zapisać temat: „Strategiczne znaczenie barykad dla walk ulicznych”. Słowo: „barykada” pochodzi z języka francuskiego. Najprościej mówiąc to tymczasowa fortyfikacja przegradzająca drogę, zbudowana z materiałów dostępnych na miejscu lub zgromadzonych specjalnie w tym celu. Może są jakieś pytania? Nie? Jak zwykle. Niczym się nie interesujecie. Jeśli przyjdzie nam walczyć, inni uciekną, a na was będzie przecież spoczywał ciężar odpowiedzialności. Zapiszcie sobie: Barykada nie jest jedynie przeszkodą. Trzeba jej bronić. Dlatego konstrukcja musi być bardzo przemyślana. Przede wszystkim potrzebne jest solidne oparcie w gruncie. Nigdy niewolno budować barykady na bruku czy asfalcie. Wyłącznie na ziemi. Zapamiętaliście? Mamy wiele przykładów wykorzystanie tej miejskiej fortyfikacji. Żeby nie szukać długo – Powstanie Warszawskie. Bez barykad upadłoby znacznie wcześniej. (Spogląda na zegarek). Przepraszam, muszę na chwilę wyjść. Pomyślcie, jak budowalibyście barykadę, gdyby nagle znowu było trzeba. Nigdy nie wiadomo, w jakiej sytuacji postawi nas przyszłość. Potrzeba pojawi się nagle i co wtedy? Cóż. Refleksja ciągle jest nam potrzebna, nawet w czasie, kiedy nie ma wojny. A teraz ogłaszam przerwę. Proszę spokojnie wszystko przemyśleć.

Wojskowy wychodzi, gaśnie światło. Słychać strzały, odgłos syreny. Światło zapala się na chwilę, na scenę wchodzi Mężczyzna z krzesłem.

Mężczyzna z krzesłem:
Ludzie! Powstanie! Budujemy barykadę! Powstanie! Wybuchło powstanie!

Na scenę z widowni wbiegają ludzie, światło zapala się i gaśnie nieregularnie, postaci biegają i zaczynają budować barykadę. Przynoszą różne przedmioty. Podstawę mogą stanowić worki foliowe wypełnione „czymś lekkim”, np. pozwijanymi gazetami, styropianem. Na barykadzie powinny być wyeksponowane następujące przedmioty: krzesło, książki, obraz, stół, zabawki – pluszowy miś. Postaci wchodzą, zatrzymują się na chwilę. Jako ostatni przedmiot na barykadzie pojawia się flaga. Gaśnie światło, gra muzyka, na scenie widać Mężczyznę z krzesłem stoi na środku. Przez chwilę milczy. Światło zapala się i gaśnie kilka razy.

Scena II

Mężczyzna stoi na scenie, po chwili odstawia swoje krzesło na barykadę.

Mężczyzna z krzesłem:
Powstanie trwa już kilka tygodni. Wszyscy lokatorzy naszej kamienicy zostali na miejscu. W mieszkaniach nie ma już prawie niczego. Czekamy. Teraz tak jakby wszystko zamarło. Cicho, dziwnie cicho. Skończyło się bombardowanie i ryk samolotów. Nie mogłem już dłużej siedzieć w domu. Bałem się.

Wybiega Kobieta z obrazem.

Kobieta z obrazem:
Coś za cicho, zaraz przylecą prawda?

Mężczyzna z krzesłem:
Kto to wie? Niech się pani nie boi, piwnica w naszej kamienicy ma najgrubszy strop w Warszawie.

Kobieta z obrazem:
Dobrze, że chociaż panu nie brakuje odwagi, ja mam nogi jak z waty. Pilnuję tego obrazu – jedyna pamiątka po mężu. Reszta poszła na barykadę.

Mężczyzna z krzesłem:
Proszę spokojnie iść do mieszkania. Poradzimy sobie.

Kobieta z obrazem:
Ale nasza barykada stoi. Mocna jest, co? Bezpieczniej jakoś. Prawda?

Wychodzi, Mężczyzna zostaje sam.

Mężczyzna z krzesłem:
Barykadę zaczęliśmy budować wieczorem. 1 sierpnia. Strach i to ciągłe wycie syren. Zaczęło się o 17. Potem już tylko strzały, bomby i krzyki. Bałem się. Nie znam się na barykadach. Ja nawet nie wiedziałem, z czego się je robi. Czołgi nie przyjechały, ale strzelali cały czas. Wynosiliśmy z mieszkań różne przedmioty. Zresztą w kamienicy niewiele rzeczy zostało, w naszym mieszkaniu w jednym pokoju były tylko dwa krzesła. Dostaliśmy te meble w prezencie ślubnym. Solidna robota, miały jeszcze służyć naszym dzieciom. Wahałem się długo, ale każdy coś wyniósł na ulicę. Trzeba było. Trzeba było.

Wbiega Powstaniec, jest zmęczony, zatrzymuje się przy Mężczyźnie.

Powstaniec:

Macie broń? Karabiny, pistolety, amunicję?

Mężczyzna z krzesłem:

Nie wiem, chyba nie...

Powstaniec:

A butelki z benzyną?

Mężczyzna z krzesłem:

Też nie. Skąd tu wziąć benzynę.

Powstaniec:

Jak chcecie się bronić?

Mężczyzna z krzesłem:

Mamy tylko tę barykadę.

Powstaniec:

To ma być barykada? Słaba, bardzo słaba. Barykady robi się z płyt chodnikowych, cegieł i ziemi. Nikt wam nie powiedział? Nie pokierował?

Mężczyzna z krzesłem:

Nie, my sami. Z potrzeby serca, żeby pomóc.

Powstaniec:

Módlcie się, żeby czołgi tu nie przyjechały, taka barykada nie wytrzyma. Nie wiem, czy w ogóle był sens ją robić. Biegnę do swojego oddziału.

Wybiega, Mężczyzna zostaje sam.

Mężczyzna z krzesłem (spogląda na barykadę):

Czy był sens, żeby ją budować? Wszyscy pracowali. Pani z parteru zostawiła sobie tylko obraz, resztę domowych sprzętów przyniosła tutaj. Nawet się nie zastanawialiśmy, jak to trzeba robić. Nie jestem bohaterem, bałem się, jak wszyscy.

Wchodzi Pan z książkami, czyta, zatrzymuje się przy Mężczyźnie.

Pan z książkami:

Spokój, sąsiedzie, ale przy budowie było gorąco. Nigdy nie budowałem barykady. Solidna robota, co? Włożyliśmy w to kawał serca. Wszyscy pracowali, nawet ja. Zawsze wierzyłem w zwycięstwo rozumu nad siłą fizyczną, ale dłużej się nie dało. Przekroczyliśmy pewną granicę i teraz niczego się już nie boimy. Prawda?

Mężczyzna z krzesłem:

Przyniósł pan nawet książki. Dał pan do budowy książki! Nie szkoda panu?

Pan z książkami:

W takich momentach każdy daje to, co ma najcenniejszego. Moje książki mnie nie obroniły - wtedy we wrześniu 39. Może teraz się przydadzą?

Mężczyzna z krzesłem:

Podobno w książkach zawsze jest jakaś siła.

Pan z książkami:

Proszę sobie darować metafory. Przecież tu chodzi o życie, o honor, o wolność. Barykada może nas ocalić. Widzi pan w niej te moje marne książki? Wreszcie się przydadzą. Przed wojną pracowałem na uniwersytecie. Zbieraliśmy wtedy pieniądze na karabiny maszynowe i samoloty. Wszyscy wierzyli, że się obronimy. Nic z tego. Najpierw upokorzenie, okupacja i śmierć na ulicach. Potem nadzieja umarła, przestałem wierzyć, że wojna się kiedyś skończy. A teraz nagle - powstanie. Czuje się ducha wolności.

Mężczyzna z krzesłem:

A co z pana rodziną?

Pan z książkami:

Żonę zabrali do obozu, dzieci poszły walczyć. Od razu 1 sierpnia. Ja zostałem. Bałem się, bardzo się bałem aż do momentu, kiedy pan krzyknął: „Ludzie! Budujemy barykadę! Ludzie! Powstanie! Budujemy barykadę!" Siedziałem w pustym pokoju i czytałem filozofów francuskich. Ten głos z podwórza poderwał mnie na nogi. I przestałem się bać. Naprawdę!

Mężczyzna z krzesłem:

Kiedy usłyszałem syreny i jęk samolotów, bardzo się bałem. Wybiegłem z domu. Przy naszej kapliczce, na podwórzu modliły się wtedy dzieci i pani Maria z parteru. Słyszałem tylko: „Pod Twoją obr." i wybuch „Święta Boża." i znowu bomba. „Módl..." i ryk silnika. Nie wiem dlaczego, ale właśnie wtedy krzyknąłem i przestałem się bać.

Pan z książkami:

Wszyscy wybiegli z kamienicy i zaczęliśmy budowę. Nawet dzieci pomagały. Szybko szło. Na sąsiedniej ulicy płonęły dwa domy. A my budowaliśmy - pod bombami i w gryzącym dymie.

Wolno na scenę przychodzi Kobieta z obrazem, staje obok pozostałych postaci, przygląda się, patrzy w dal.

Kobieta z obrazem:

Przyjdą teraz?

Mężczyzna z krzesłem:

Niech się pani nie boi. Pilnujemy i jeśli coś się zacznie, zawiadomimy resztę.

Pan z książkami:

Mamy barykadę, nic nam nie zrobią. Będziemy się bronić. Mają nam donieść butelki z benzyną. Na razie czekamy.

Kobieta z obrazem:

To dobrze! Z tą barykadą jednak bezpieczniej. No i panowie pilnują. Kiedy skończy się powstanie, powieszę ten obraz w pokoju od słonecznej strony i będę na niego patrzeć cały dzień, aż do zmroku. Wokół będzie cicho. Za oknem zakwitną kasztany, a ja będę patrzeć.

Mężczyzna z krzesłem:

Nawet teraz może pani spokojnie oglądać swój obraz. Powstańcy powoli zdobywają nowe dzielnice. Już jesteśmy wolni, niech pani zobaczy flagę.

Pan z książkami:

To prawda, już jesteśmy wolni. Dzięki naszej barykadzie oczywiście. Niech pani wraca do mieszkania. Jesteśmy bezpieczni.

Kobieta z obrazem:

Mają panowie rację. Idę. Wrócę do dzieci. Boją się wybuchów i strzałów. (Odchodzi).

Mężczyzna z krzesłem:

Myśli pan, że naprawdę się obronimy?

Pan z książkami:

Oczywiście, wszyscy pomogą. Zmienić pana? Chce pan odpocząć?

Mężczyzna z krzesłem:

Nie, dziękuję, posiedzę, popatrzę. W razie ataku, wezwę pomoc.

Pan z książkami schodzi ze sceny, Mężczyzna zostaje sam.

Mężczyzna z krzesłem:

Trzy ulice stąd podobno trwa walka, za chwilę może stać się najgorsze.

Słychać strzały, na scenę wychodzi Kobieta z zabawkami.

Kobieta z zabawkami (zachowuje się jak osoba obłąkana):

Nie było tu moich dzieci? Marysia, Mareczek! Bawili się w piaskownicy i nie wrócili na kolację. Zostawili zabawki. Nie widział ich pan? Nawet nie pamiętali, żeby posprzątać. Marysia, Mareczek! Kto zbudował tę barykadę?

Mężczyzna z krzesłem:

My, wszyscy sąsiedzi z naszej kamienicy. Nie pamięta pani? Trwa powstanie, walczymy o wolność.

Kobieta z zabawkami:

Tak, rozumiem. Czy one nie schowały się tam, o, za tą stertą? Marysia, Mareczek! Synek lubi bawić się w wojnę. Wspaniała ta barykada. Ma-reczek na pewno się cieszy. Ciągle coś mówił o schronie i bunkrach. Kiedyś zostanie oficerem. Polska przecież potrzebuje walecznych żołnierzy. Pan przypilnuje moich dzieci, prawda? Niech się jeszcze spokojnie bawią. Proszę im powiedzieć, że czekam z kolacją.

Mężczyzna z krzesłem:

Tak, tak, niech pani spokojnie idzie domu.

Kobieta z zabawkami:

Mareczek, Marysia! (Schodzi ze sceny).

Mężczyzna z krzesłem:

Każdy w naszej kamienicy zna tę historię. Dzieci pomagały przy budowie, ale w pewnym momencie pobiegły na sąsiednią ulicę i zginęły po gruzami walącego się budynku. Kiedy znaleziono ciała - trzymali się za ręce. Pochowano ich na sąsiednim podwórku. Matka ciągle ich jednak szuka. Gdyby bawiły się przy naszej barykadzie, pewnie nic by się im nie stało. Nie udało się ich upilnować. Znowu ta cisza. Zła, przenikliwa cisza.

Wbiega Pan z książkami, jest zdenerwowany, ma w ręku wiadro.

Pan z książkami:

Byłem po wodę, studnia na sąsiedniej ulicy już nie działa. Były dwa wybuchy.

Mężczyzna z krzesłem:

A ludzie?

Pan z książkami:

Pochowali się w gruzach i czekają. Chyba wszędzie jest tak spokojnie jak u nas. Wieczorem wszedłem na dach, za Wisłą coś się dzieje. Widać ogień i słychać silniki ciężkiego sprzętu. Podciągają działa. Nasi idą, nasi!

Mężczyzna z krzesłem:

Nasi? A kto dzisiaj jest nasz? To mogą być oni, a nie nasi. Nie, nic nie wiemy. Miasto walczy, a wojsko się przygląda. Rozumie pan coś z tego?

Pan z książkami:

Chyba nie pozwolą nam umierać i rozpoczną szturm? Podobno pierwsze oddziały już zajęły przyczółki. Za dzień lub dwa wejdą na Stare Miasto.

Mężczyzna z krzesłem:

Pan się tego spodziewa?

Pan z książkami:

Brakuje wody i jedzenia. Wszędzie gruzy i pożary. Powstanie długo nie wytrzyma. Muszą nam pomóc. Alianci robią zrzuty, coś się dzieje. Na pewno pomogą, przecież wszyscy walczymy o wolność.

Mężczyzna z krzesłem:

Pomogą, ale jak powstanie się skończy. Każdy chce być bohaterem i wyzwolicielem. Polityka zawsze była ważniejsza od przyzwoitości. W każdej wojnie. Teraz nie będzie inaczej.

Pan z książkami:

Już jest inaczej. Walczymy. Nie pozwoliliśmy się upokorzyć. Świat dowiedział się o powstaniu i o wolnej Polsce. Jeszcze tylko kilka dni, może nawet godzin. Będziemy wolni, naprawdę! Niemieckie bombowce już muszą uciekać. Sam widziałem.

Mężczyzna z krzesłem:

Macie jeszcze coś do jedzenia?

Pan z książkami:

Paczkę kaszy i kilka kostek cukru.

Mężczyzna z krzesłem:

A jutro?

Pan z książkami:

Do jutra jeszcze daleko. Na razie przed nami cała noc. Nie wiadomo, co przyniesie. Umie się pan modlić?

Mężczyzna z krzesłem:

Nauczyłem się w piwnicach zamienionych na schrony. Bomby przebijały pięć pięter. Tak, nauczyłem się modlić. Bardzo żarliwie.

Pan z książkami:

Ja też. Tylko nie wiem, czy Pan Bóg potrzebuje takiej modlitwy?

Mężczyzna z krzesłem:

My jej potrzebujemy.

Przychodzi Kobieta z obrazem.

Kobieta z obrazem:

Wiedzą panowie coś? Jak tam w innych dzielnicach?

Mężczyzna z krzesłem:

Nic nie wiemy, jesteśmy odcięci od reszty, ale jeszcze nie ma ostatecznego szturmu. Po drugiej stronie Wisły podobno coś się dzieje. Kilka dzielnic broni się jeszcze. Powstańcy chodzą kanałami, ale jest coraz trudniej. Tyle słyszałem z rozmów przy studni.

Kobieta z obrazem:

Barykada wytrzyma?

Pan z książkami:

Wytrzyma. I ona, i my!

Słychać strzały, huk, wybuchy, syreny, światło zaczyna migać.

Mężczyzna z krzesłem:

Alarm, wszyscy do barykady! Szturm! Wszyscy do barykady! Alarm!

Na scenę wybiegają postaci, biegają, chowają się za barykadą, krzyczą, Ta scena powinna być bardzo dynamiczna, muszą wziąć w niej udział także statyści. Po dłuższej chwili światło gaśnie, a następnie zapala się. Cisza. Postaci wychodzą przed barykadę. Przez chwilę stoją w zamyśleniu, gra muzyka.

Pan z książkami:

Znowu cisza.

Mężczyzna z krzesłem:

Nie wiem, co się stało. Już szli w naszą stronę. Już strzelali.

Kobieta z obrazem:

Widzieliście miotacze ognia. Spalili kamienicę na rogu ulicy. Ludzie krzyczeli.

Pan z książkami:

Wiatr niesie spalone papiery. Nie widać nieba. Ani to dzień, ani noc.

Mężczyzna z krzesłem:

Zawsze bałem się nalotów, wybuchów, teraz boję się tej ciszy! Niech coś się wreszcie stanie!

Wchodzi Kobieta z zabawkami staje na środku, przed innymi postaciami.

Kobieta z zabawkami:

Mareczek, Marysia! Przecież to jeszcze dzieci. Wiem wszystko. Wiem, że ich zabili. Wiem. Tak jak tysiące innych. Niewinnych, zwykłych ludzi, którzy chcieli być wolni. Patrzyłam zachłannie na powstańców. Uśmiechnięci, nawet w polowych szpitalach śpiewali i żartowali. Jakby ciągle bawili się jeszcze. Większość to przecież dzieci. Chłopcy z rozwianymi włosami. Skupione, mądre dziewczyny o romantycznych spojrzeniach. Z biało-czerwonymi opaskami na rękawach wyglądali poważnie. Tak wielu ich zginęło. Tak wielu... Nie zastanawiali się, nie patrzyli w przyszłość. Nawet nie potrafili przewidzieć przyszłości. Może i chcieli być bohaterami? Może. Chodziłam po całym mieście. Byłam nad Wisłą i w Śródmieściu. Na każdej barykadzie widziałam ducha wolności, ale Mareczka ani Marysi nie było nigdzie. Mareczek! Marysia!

Odchodzi. Na scenę wbiega Powstaniec, ubrudzony, zmęczony, upada. Po chwili wstaje. Wszystkie postaci stają wokół niego, podchodzą powoli.

Powstaniec:

To koniec. Zza Wisły nie przyszli. Nie możemy utrzymać się dłużej. Kapitulacja.

Upada, pozostali krzyczą i pytają.

Mężczyzna z krzesłem, Pan z książkami, Kobieta z obrazem, statyści:

Jak to? Kapitulacja? To niemożliwe? Dlaczego nie było szturmu? Dlaczego? Jaki to ma sens? Kapitulacja! Kapitulacja!

Gwar powoli ustaje, postaci odwracają się, zostaje tylko Mężczyzna, wychodzi na środek sceny, staje obok Powstańca.

Powstaniec:

Broniliśmy się długo, ale nic więcej nie dało się zrobić. Barykady jeszcze stoją, sami wiecie. Kapitulacja. Jutro Niemcy zarządzą ewakuację ludności. Wywiozą nas w głąb Rzeszy. Całe miasto. Powstanie skończone! (Schyla głowę).

Mężczyzna z krzesłem:

To nie może się tak po prostu skończyć!

Pozostali odwracają się i powoli rozbierają barykadę, pozostawiają leżącą flagę, podnoszą Powstańca, pomagają mu iść, schodzą ze sceny, zostaje tylko Mężczyzna.

Mężczyzna z krzesłem:

To nie może się tak po prostu skończyć! Zbyt wysoką cenę zapłaciliśmy. Przecież nasza barykada miała sens. Wszyscy wiemy, że miała sens. (Podnosi wysoko flagę, stoi przez chwilę i wybiega. Gaśnie światło).

Scena III

Wchodzi Wojskowy.

Wojskowy:

Koniec przerwy. Myśleliście o tym, co powiedziałem. Przypominam: walka w mieście. To będzie trudny egzamin. Trudny teoretyczny egzamin. Pamiętajcie zawsze, że dzisiejsza technika pozwala zniszczyć każdą barykadę. Każdą! Ale i tak wierzę, że jest sens, aby ją budować. Historycy będą się spierali, wertując dokumenty. Politycy poszukają własnej, najwygodniejszej interpretacji. Jednak naprawdę liczy się tylko jedno - barykada postawiona przeciwko złu ma sens. I zawsze miała. Nic tego nie zmieni ani nie podważy. Bo wolność ma sens! Przepraszam za emocjonalny ton. Wolność ma sens. Na egzaminie nie będą o to pytali, ale wiedzieć musicie. Musicie!

Gaśnie światło, gra muzyka, np. piosenki powstańcze. Po chwili światło zapala się, wszyscy aktorzy wychodzą i recytują wiersz Anny Świrszczyńskiej Budując barykadę. Tekst należy podzielić, recytować pojedynczo lub wspólnie - z podziałem na grupy; w recytacji powinni brać udział także udział statyści. Po zakończeniu recytacji aktorzy kłaniają się, gra muzyka, światło gaśnie.

Co w numerze?