Sala pogrążona w mroku. Scena w półmroku. Głośno rozbrzmiewa muzyka – Mariage d’amour Paula de Senneville’a (na YouTubie często błędnie jako Spring Waltz Chopina). Po ok. 3 minutach muzyka stopniowo cichnie, staje się delikatnym tłem niemal całego spektaklu. Z lewej strony sali wychodzi Narrator I. Idąc, wypowiada swą kwestię, a następnie staje z lewej strony sceny. Od początku reflektor oświetla mocniej narratora. W czasie wypowiedzi Narratora I na scenę, pogrążoną w półmroku, z walizką podróżną wchodzą Maria Konopnicka i Maria Dulębianka. Rozpłaszczają się, zdejmują prześcieradła z mebli, zapalają świece, rozpakowują walizkę. W tym czasie na scenę z prawej strony wychodzi Narrator II i główne światło reflektora podąża za nim. Po wypowiedzeniu kwestii narratorzy schodzą ze sceny.

Narrator I:
Witamy wszystkich bardzo serdecznie. Dzisiaj chcielibyśmy wprowadzić was w klimat epoki, w której rozum wziął górę nad uczuciami, w wyniku czego co rusz pojawiały się odkrycia i wynalazki: kolej parowa, alfabet Braille’a, lampa naftowa, telefon i wiele innych. Mowa tu będzie o przełomie XIX i XX w. O tym, że Polską władali w tym czasie zaborcy, którzy narzucali swe prawa i ograniczali polską kulturę, pewnie każdy z was wie. To, że władali oni naszym krajem na przełomie trzech epok: romantyzmu, pozytywizmu i Młodej Polski, też zapewne nie jest dla nikogo tajemnicą. Po upadku powstania styczniowego pojawiła się ogromna potrzeba zmian. Wprowadzono więc całkowicie nowy program budowania państwa. Głównymi hasłami pozytywistycznymi stały się praca u podstaw oraz praca organiczna. Polscy pozytywiści zamienili romantycznego bohatera, skoncentrowanego na sobie i samotnej walce o wolność, na działacza społecznego, który buduje państwo poprzez solidną pracę na jego rzecz.

Narrator II:
Poetką, której życie i twórczość dzisiaj wam pokażemy, jest Maria Konopnicka. Była to najwybitniejsza poetka okresu pozytywizmu, nowelistka, pisarka dla dzieci, publicystka, tłumaczka. Urodziła się 23 maja 1842 r. w Suwałkach. Była córką Józefa Wasiłowskiego i Scholastyki z Turskich. W 1854 r. Scholastyka Wasiłowska zmarła, więc odtąd ojciec wychowywał Marię i jej siostrę samotnie. Był prawnikiem, znawcą i miłośnikiem literatury. Czytał córkom ewangelie i przypowieści biblijne, które umiały niemal na pamięć. Zapoznawał je również z dziełami Słowackiego, Krasińskiego i Mickiewicza. Marii czytywał też własne przekłady Psalmów albo tłumaczenia Pascala.

Sierocy dom Wasiłowskich był nieomal klasztorem: nie przyjmowano w nim gości, nie prowadzono wesołych rozmów, a spacery z ojcem kończyły się zawsze na cmentarzu przy grobie matki. Ta atmosfera powagi, żarliwego patriotyzmu i surowych nauk moralnych miała ogromny wpływ na Marię.

Jako młoda dziewczyna Konopnicka uczyła się na pensji u sióstr sakramentek w Warszawie, gdzie zetknęła się z Elizą Pawłowską, później Orzeszkową. Ich przyjaźń, ugruntowana wspólnymi zainteresowaniami literackimi, przetrwała do końca życia Marii.

Maria wyszła za mąż, mając zaledwie 20 lat. Jej mężem został Jarosław Konopnicki. Wkrótce zamieszkali w Bronowie. Doczekali się ośmiorga dzieci, z których przeżyło tylko sześcioro. Ich małżeństwo nie było szczęśliwe, często bowiem wybuchały kłótnie, a budżet domowy niedomagał. Nie wytrzymało więc próby czasu i Maria opuściła Jarosława. Jak potoczyły się jej losy? Dowiecie się od samej Marii Konopnickiej oraz jej wieloletniej partnerki Marii Dulębianki, którą Konopnicka nazywała „Pietrkiem”.

Mocne światło na scenę. Dulębianka stoi przy sztaludze, maluje, a Konopnicka w drugiej części pokoju stoi przy stole i rozpakowuje neseser.

Maria Dulębianka:
Miło wyjeżdżać, ale i równie miło, Marysiu, wracać po podróży do domu.

Maria Konopnicka (uśmiechając się):
Tak. Wszędzie dobrze, ale tu, w Polsce najlepiej. Tam dom twój, gdzie serce twoje. (po chwili z nostalgią) Tutaj zawsze wracam z utęsknieniem i witam się z każdym kątem, każdym meblem.

Maria Dulębianka:
Tak, domów tych trochę w swym życiu miałaś. A który najlepiej wspominasz? Nie ten w Bronowie przypadkiem?

Maria Konopnicka:
Wiesz, Maniu, dom ten i mieszkanie tam były dla mnie wielkim wyzwaniem. Jarosław zarządzał majątkiem rodzinnym, a majątek ten był pokaźny, ale zaniedbany, miał więc co robić. A ja? No cóż, ja. Całymi dniami zwiedzałam dom i obejście, porządkowałam zastawy i liczyłam serwety. I tak czas jakiś… (z ożywieniem) gdy razu pewnego natknęłam się na stryszku na książki rzucone na poniewierkę, takie co wiesz – za nogi kalekim stołom służyły. No i zakochałam się w nich i na salony wniosłam. Potem każdą wolną chwilę przy nich spędzałam i (z rozmarzeniem) Maniu, mówię ci, co to były za chwile… Lexikon Meyera, Pamiętniki Ogińskiego, Wyznania św. Augustyna. Chłonęłam teorie ekonomiczno-socjologiczne Milla, Chevaliera, Roschera, hmmm… (rozmarzenie, potem śmiech). A służba nie rozumiała tej mej miłości i po kątach rozprawiała, że zdziwaczałam.

Maria Dulębianka:
Marysiu, przecie nie tylko literaturą zajmowałaś umysł, przecie i gospodynią wyborną byłaś.

Maria Konopnicka:
Czy wyborną, to nie wiem, ale życie do tego majątku wniosłam. Staropolskie obyczaje szlacheckie podtrzymałam – życie nasze pełne było zjazdów, polowań, gwarnych biesiad.

Maria Dulębianka:
W swoim żywiole byłaś.

Maria Konopnicka:
Zdarzało mi się jednak uciekać od biesiadnego gwaru. Przemierzałam tedy okoliczne trakty, poznawałam wiejskich sąsiadów, prostych ludzi, żyjących tak nieskomplikowanie.

Maria Dulębianka:
A życie ich potem w nowelkach zapisywałaś: Mendel Gdański, Dym, Nasza szkapa. Maniu, w tych nowelach kolejne pokolenia zaczytywać się będą i poznawać ból, niesprawiedliwość i ubóstwo naszych czasów.

Maria Konopnicka (ze smutkiem):
Tak, bieda, ucisk i niesprawiedliwość to nasz chleb powszedni.

Maria Dulębianka:
Tak się jakoś smutno zrobiło. Może pójdę do cukierni i kupię coś na osłodę, a ty może podlej, Maryniu, kwiaty.

Dulębianka zakłada płaszcz, kapelusz, bierze koszyk i wychodzi. Konopnicka podlewa, sprawdza stan kwiatów. Muzyka głośno, aż do powrotu Dulębianki, potem delikatnie ściszać do bardzo cichego. Dulębianka wraca przybita, rozpłaszcza się i siada przy stole.

Maria Konopnicka:
Maryniu, coś minę masz nietęgą. Kogóż to w drodze spotkałaś? Któż ci to coś powiedział i cię zasmucił?

Maria Dulębianka:
Marysiu, ludzie mówią, bo mówić muszą, przecież wiesz? Ty się tym nie przejmuj.

Maria Konopnicka:
Ale widzę, że wiadomości te w tobie zostały i męczą cię, dręczą. (pauza, przygląda się jej uważnie) Mów zatem, wiesz przecie, że ja silna jestem i wiele zniosę. No mów.

Maria Dulębianka:
Droga Maniu… (pauza, po zastanowieniu, wzdychając) mówią, że ty dzieci zostawiłaś, że wyrzekłaś się ich, i szokuje ludzi to, że z kobietą zamieszkałaś, przecież wiesz.

Maria Konopnicka:
Wyrzekłaś! (prychnięcie i uderzenie ręką w stół) Co to niby ma znaczyć?! (pobudzona) Dzieci były mi najważniejsze, najbliższe, najukochańsze. Przez wiele lat były mi życiem całym. A i teraz, i gdy jeździłyśmy do Austrii, Francji, Niemiec, to listy do nich słałam, w kontakcie stałym byłam. Świat im opisywałam, o zdrowie i problemy pytałam. (spaceruje po pokoju i gestykuluje) Zważ, że zdecydowałam się na wyjazd dopiero w chwili, gdy najmłodsza Laura do szkół poszła. (uderza palcem w stół, wzburzona) To był ten moment, kiedy postanowiłam pomyśleć o sobie, swoich potrzebach i samorealizacji. Czy to coś złego? Przecież tyle ciężkich lat miałam za sobą. A ciebie, Maniu, poznałam w roku 1889. I przyjaźń z tobą bezcenną dla mnie jest. Co więcej, wierzę, że skończy się ona wraz z mą śmiercią, a nie dzięki ludzkim językom. A to, że doceniono mą twórczość pisarską i darowano mi ten dworek w Żarnowcu, uważam za palec boży. Bo ten dom, ten kąt jest tylko nasz: twój i mój, i nie kryje w sobie żadnych wspomnień, żadnych duchów. Już nie ja i nie ty, tu możemy budować nas, (z naciskiem) nas, Mańka, (pauza, kładzie rękę na jej ramieniu) i przejmować się nie mamy czym. Bo my jesteśmy ponad to ludzkie gadanie.

Maria Dulębianka (ze smutkiem):
Marysiu, wiesz, że też i o czym innym mowa.

Maria Konopnicka (zmartwiona):
Wiem, wiem (machnięcie ręką). Z tą Helką zmartwień mam co niemiara. Wstyd się za nią i przez to za mną niesie. Dziecko me skandalistką (kiwa niedowierzająco głową i wzdycha). A Laura nie lepsza, aktorką jej się uroiło być. Toż wiadomo, co o aktorkach wszyscy uważają. (zniecierpliwiona kiwa głową) Nie przynoszą mi te dzieci zaszczytu. W chwilach zwątpienia pocieszeniem mi są pozostałe.

Maria Dulębianka:
Marysiu, twoje dzieci dorosłe są i same wybrały drogę, którą chcą kroczyć. Pozwól im na to, przynajmniej Laurze. Mówią, że wyborną aktorką jest, że sławę zdobywa, w teatrach ważne role gra.

Maria Konopnicka:
Ludzie mówią, ludzie mówią. (macha ręką) Co mi to takie ludzkie gadanie.

Maria Dulębianka:
Tak się nagle smutno zrobiło. Może herbaty nam zaparzę.

Konopnicka zamyślona patrzy przed siebie, a Maria się krząta, parząc herbatę.

Maria Konopnicka (po chwili):
Jak Jarosława zostawiłam, to też gadali, a decyzji swojej nie zmieniłam.

Maria Dulębianka (z podziwem):
Ale jaka poezja z tego powstała.

Wiersz Kubek (w wersji śpiewanej z podkładem muzycznym).

Maria Dulębianka (stawia filiżanki na stole obok Konopnickiej):
Ludzie nie wiedzieli, a przypuszczali i teorie snuli, dlaczego ty zostawiłaś męża i skąd w tobie tyle odwagi, by samej wyjść w świat z gromadką małych dzieci.

Maria Konopnicka (w zamyśleniu spuszcza głowę):
Tak, odwagi do tego trzeba było wiele. (z uśmiechem) Ale przecież wiesz, że tego to mi akurat nie brakuje. Prawda jest taka, że nie mogłam już znieść jego ograniczeń. Nie chciałam być dłużej na jego utrzymaniu i grać roli gospodyni domowej. Zresztą (machnięcie ręką) od dawna już dzieliły nas zamiłowania, poglądy i styl życia. (po chwili) I co tu dużo mówić, obustronne żale. Jemu po prostu nie podobały się moje literackie zainteresowania. Zły był, gdy zadebiutowałam i odniosłam sukces. (w zamyśleniu, popija herbatę i po dłuższej pauzie) Miałam wtedy 34 lata, za sobą 14 lat małżeństwa, w domu sześcioro dzieci… i to przejmujące poczucie osamotnienia… (po chwili, energiczniej) Wiele lat intensywnego samokształcenia, rozbudzone ambicje i względy osobiste, wszystko to skłoniło mnie do tej niełatwej decyzji.

Maria Dulębianka:
Czy to była nagła decyzja?

Maria Konopnicka (ożywiona):
Och, nie. Dojrzewała ona we mnie od dawna i gdyby nie Henryk Sienkiewicz, może jeszcze przez wiele lat bym się na nią nie zdobyła. (podchodzi do szafki i wyjmuje starą gazetę, którą bierze do ręki) Pamiętasz, Marysiu, mój poemat W górach i recenzję Litwosa? Ja pamiętam jakby dziś. Październik 1876 r. (rozmarzona, pobudzona wspomnieniami) Ja, przyciskając do piersi „Gazetę Polską”, z szalenie bijącym sercem zaszyłam się w kącie ogrodu. Chciałam w samotności nacieszyć się tym, co podobne było bardziej do snu niż do najśmielszych marzeń. Chłonęłam całą sobą każde najmniejsze słowo Sienkiewicza. Bo to on całemu światu głosił, że ja jestem poetką! (wstaje i zaczyna energicznie chodzić, jest podekscytowana) Prawdziwą poetką! Już nie domorosłą składaczką zgrabnych rymów, ale prawdziwą, taką jak ci, których utwory sama chłonęłam z wypiekami na twarzy… Marysiu, wierz mi, była to jedna z największych chwil mojego życia.

Maria Dulębianka:
A więc to Sienkiewicz dodał ci skrzydeł, to dzięki jego ocenie uwierzyłaś w swój talent.

Maria Konopnicka:
Tak. Napisałam jeszcze wiersz Przed odlotem i wyruszyłam do Warszawy.

W tle nagranie – słychać wiersz recytowany przez Konopnicką oraz podkład muzyczny. Kobiety w ciszy delektują się kawą i ciastkami. Później Konopnicka siada do pióra, a Dulębianka staje przy sztaludze i maluje.

Maria Dulębianka:
A w Warszawie pewnie łatwo nie było.

Maria Konopnicka:
Oj, nie było. Wynajęłam dwuizbowe mieszkanie i zaczęłam zarabiać na utrzymanie rodziny. W dzień udzielałam korepetycji, prowadziłam dom, obszywałam dzieci, sprzątałam i gotowałam. Te wszystkie grypy, katary, nieodrobione lekcje, podarte spodnie, zbyt szybko wyrośnięte płaszcze i stała niepewność jutra. Było to życie nadzwyczaj trudne: konieczność bezustannego zdobywania pieniędzy na potrzeby tak dużej rodziny.

Maria Dulębianka:
Ale nie poddawałaś się jednak i z pomocą Elizy tłumaczyć dzieła zaczęłaś. Tylko na swój rozwój, swoją twórczość czasu nie miałaś.

Maria Konopnicka:
Tak, na to dnia było mało. Dlatego nocą siadywałam do pióra. (zamyślenie i po chwili z ożywieniem) Ale, ale, Pietrek, napisałam coś wyjątkowego, coś, co wzmocni serca naszych rodaków.

Bierze do ręki kartkę i wskazuje na nią. Obie czytają po cichu. Wokół nich pojawia się półmrok, a na plan pierwszy, z lewej strony sceny wysuwa się Narrator III i na niego skierowane są światło oraz cała uwaga widzów.

Narrator III:
W życiu Konopnickiej było coś cygańskiego. Jakiś gnający ją stale niepokój, niemożność psychicznego życiowego zakotwiczenia. Przez 20 lat podróżowała po świecie i pisała. W swoich utworach dopuściła do głosu ludzi biednych, prostych, co było odkrywczym literackim posunięciem. Zmarła 8 października 1910 r. we Lwowie, gdzie też została pochowana. Pogrzeb, zorganizowany przez Marię Dulębiankę, stał się wielką manifestacją patriotyczną, w której wzięło udział blisko 50 tysięcy osób. Konopnicka zostawiła po sobie bogaty dorobek pisarski. (patetycznie) Jest jednak jeden utwór, zupełnie wyjątkowy, napisany ku pokrzepieniu serc, który zna każdy z nas, a który po odzyskaniu przez Polskę niepodległości stał się konkurentem Mazurka Dąbrowskiego do określenia mianem hymnu narodowego. Utworem tym jest Rota.

Rozbrzmiewają pierwsze dźwięki Roty, aktorzy pojedynczo dołączają do Narratora III. Dulębianka odwraca w stronę widowni sztalugę, na której stoi płótno z wizerunkiem Konopnickiej. Widzowie wstają i wszyscy śpiewają Rotę.

Co w numerze?